15 октябри соли 2026 Ҳамоиши ҳафтуми Машварати ҳамкорӣ ва тадбирҳои боварӣ дар Осиё (МҲТБО) дар пойтахти Ҷумҳурии Озарбойҷон – шаҳри Боку баргузор гардид. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Ҳамоиш суханронӣ намуданд. Ҳамоиши мазкур «Эъломияи Боку» ва изҳороти ҷудогона оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи бехатарии касбӣ ва тандурустиро қабул намуда, Ҷумҳурии Мардумии Демократии Лаосро ҳамчун аъзои расмӣ пазируфт ва тибқи маълумоти расмӣ, ваколати раисии Озарбойҷонро то соли 2028 тамдид кард.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ МҲТБО ҳамчун яке аз васеътарин механизмҳои муколамаи бисёрҷонибаи амниятӣ дар қитъаи Осиё, таҳаввулоти институтсионалии худ ва мавқеъгирии кишварҳои аъзо дар доираи он барои фаҳмидани тағйирёбии сохтори амнияти минтақавии Осиё аҳамияти муҳим дорад. Суханронии Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷанбаҳои гуногуни тасаввурот дар бораи низоми байналмилалӣ, муқовимат ба таҳдидҳои амниятӣ, ҳамкории иқтисодӣ ва ташаббусҳои идоракунии ҷаҳониро дар бар гирифта, самтҳои афзалиятноки сиёсати хориҷии Тоҷикистонро ҳамчун давлати мурафии Осиёи Марказӣ дар шароити кунунии геополитикӣ ба таври бонизом инъикос менамояд.

МҲТБО аз соли 1992 бо ташаббуси Президенти аввалини Қазоқистон Нурсултон Назарбоев таъсис ёфта, то имрӯз ба платформаи муколамаи амнияти минтақавӣ бо 29 кишвари аъзо табдил ёфтааст. Вазифаи асосии он тавассути ҷамъоварии тадриҷии «тадбирҳои боварӣ» кам кардани муаммои амниятӣ байни кишварҳои аъзо ва таҳкими сулҳу субот дар минтақаи Осиё мебошад. Баръакси Созмони Ҳамкории Шанхай, МҲТБО механизми ҳатмии маҳдудкунанда надорад, балки ба принсипҳои мувофиқаи умумӣ ва иштироки ихтиёрӣ асос ёфтааст, ки ин ба кишварҳои аъзо имкон медиҳад дар доираи нисбатан чандири институтсионалӣ нигарониҳои амниятии худро баён намоянд.

Тоҷикистон ҳамчун яке аз кишварҳои асосгузори МҲТБО ба таври доимӣ дар фаъолиятҳои ин механизм иштирок менамояд. Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ, гарчанде МҲТБО шахси ҳуқуқиро надорад, аммо низоми «ҳуқуқи нарм»-е, ки тавассути эъломияҳо ва феҳристи тадбирҳои боварӣ ташаккул ёфтааст, ба шаклгирии меъёрҳои амнияти минтақавӣ таъсири назаррас дорад. Суханронии Президенти кишвар дар ин Ҳамоишро метавон ҳамчун тасдиқи сиёсии сармоягузории доимии Тоҷикистон ба ин низоми ҳуқуқи нарм арзёбӣ кард.

«Эъломияи Боку»-и Ҳамоиши ҳафтум масъалаҳои пешбурди низоми байналмилалӣ, муқовимат ба хатарҳои ҳарбӣ-сиёсӣ ва иқтисодӣ-экология, таҳкими муколама ва таҳаммул байни тамаддунҳо ва васеъ намудани татбиқи технологияҳои инноватсиониро дар бар мегирад. Алалхусус, Эъломия мустақиман имкониятҳо ва хатарҳои рушди зеҳни сунъиро зикр мекунад, ки ин аз васеъ шудани доираи мавзӯъҳои МҲТБО аз соҳаи амнияти анъанавӣ ба соҳаҳои нави идоракунӣ, аз қабили идоракунии технологӣ шаҳодат медиҳад.

Аз нуқтаи назари таҳаввулоти институтсионалӣ, Конвенсияи имтиёзҳо ва мусоидатҳои Котиботи МҲТБО бо тасдиқи Камбоҷа ба марҳилаи эътибор пайваст ва узвияти расмии Лаос нишон медиҳад, ки дараҷаи институтсионалии ин механизм мунтазам баланд мешавад. Иштироки фаъоли Тоҷикистон дар ин раванд бо ҳадафҳои стратегии худ оид ба баланд бардоштани нуфузи байналмилалии худ дар доираи бисёрҷониба мувофиқат мекунад.

Президенти кившар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ таъкид намуданд, ки вазъи кунунии байналмилалӣ печида ва осебпазир буда, рақобатҳои геополитикӣ шиддат мегиранд ва низоъҳои мусаллаҳона ва таҳдидҳои амниятӣ давом доранд. Дар ин замина, Президенти кишвар принсипҳои «волоияти ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳалли осоиштаи баҳсу ихтилофот, таъмини сулҳи пойдор дар асоси ҳамдигарфаҳмӣ ва эътимод»-ро тасдиқ намуданд. Ин ибора бо уҳдадории «ҳалли осоиштаи баҳсу ихтилофот» дар ҳуқуқи байналмилалӣ ва принсипҳои банди сеюм ва банди чоруми моддаи дуюми Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид ҳамоҳангӣ дорад.

Аз нуқтаи назари илмии ҳуқуқи байналмилалӣ, Тоҷикистон ҳамчун давлати рӯ ба рушд, кафолати аввалини амният ва рушди худро дар низоми ҳуқуқии байналмилалии пешгӯишаванда мебинад. Тасдиқи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ аз ҷониби Президенти кишвар ҳам баёни мавқеи меъёрӣ ва ҳам инъикоси талаботи сохтории давлатҳои хурду миёна дар низоми байналмилалӣ мебошад.

Ташаббуси аз ҳама муҳими меъёрӣ дар суханронӣ ин пешниҳоди Тоҷикистон барои тасвиби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба эълони «Даҳсолаи байналмилалии сулҳ ба хотири наслҳои оянда барои солҳои 2027–2036» мебошад. Ин ташаббус нигоҳдории сулҳро аз ҷанбаи муносибатҳои байни давлатҳои муосир ба сатҳи адолати байни наслҳо васеъ менамояд, ки дар назарияи ҳуқуқи байналмилалӣ бо принсипи «рушди устувор» ва идеяи адолати байни наслҳо ҳамоҳангӣ дорад.

Президенти кишвар эълон намуданд, ки Тоҷикистон якҷо бо Созмони Милали Муттаҳид ва дигар шарикони байналмилалӣ моҳи майи соли 2027 дар шаҳри Душанбе Конфронси байналмилалии сатҳи баландро барои оғози ин даҳсола баргузор менамояд. Аз нуқтаи назари дипломатияи конфронсҳои байналмилалӣ, мизбонии чунин ҳамоишҳои ҷаҳонӣ ба Тоҷикистон имконияти ташаккули ҳуқуқи дастурҳоро фароҳам меорад, ки ба он кӯмак мекунад аз қабулкунандаи қоидаҳо ба ташаббускори қоидаҳо табдил ёбад.

Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба таври возеҳ изҳор намуданд, ки Тоҷикистон ба пешбурди «Раванди Душанбе» — яъне механизми муколамаи сатҳи баланд оид ба мубориза бо терроризм ва маблағгузории он — ҳамчун воситаи муассири таҳкими ҳамкории байналмилалӣ ва минтақавӣ идома хоҳад дод. Намояндаи махсуси Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид Қаҳрамон Имназаров низ дар ҷараёни Ҳамоиш ба ин раванд баҳои баланд доданд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ пешниҳод намуданд, ки дар шаҳри Душанбе Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ таъсис дода шавад ва аз МҲТБО даъват карданд, ки қатънома оид ба зеҳни сунъӣ барои рушди устувор қабул намояд. Ин пешниҳод бо мавқеи пешинаи Тоҷикистон дар доираи «C5+1» ва нишасти вазирони рушди рақамӣ ва Созмони Ҳамкории Шанхай ҳамоҳангӣ дорад.

Аз нуқтаи назари идоракунии байналмилалии технологияҳои нав, дар ҳоли ҳозир барои танзими фаромиллии зеҳни сунъӣ чаҳорчӯбаи умумии байналмилалӣ вуҷуд надорад. Тасаввуроти маркази минтақавии зеҳни сунъии Тоҷикистон дар асл кӯшиши эҷоди як навъ созишномаи институтсионалии «пешрав» дар минтақаи Осиёи Марказӣ мебошад, ки тавассути ҳамкории минтақавӣ таҷрибаи идоракуниро ҷамъоварӣ намуда, ба раванди васеътари ташаккули қоидаҳои байналмилалӣ таъсир расонад.

Пешвои миллат дар суханронии худ зикр намуданд, ки Тоҷикистон дар соли 2028 Конфронси оби Созмони Милали Муттаҳидро баргузор менамояд. Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон қаблан тасаввуроти «Чаҳорчӯбаи оби Душанбе»-ро ба таври бонизом баён намуда буд, ки ҳадафи он таъмини пайванди байни се конфронси оби Созмони Милали Муттаҳид дар солҳои 2023, 2026 ва 2028 ва ташаккули рӯзномаи идоракунии оби ҷаҳонӣ баъд аз соли 2030 мебошад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ аҳамияти «Чаҳорчӯбаи оби Душанбе» дар он аст, ки он кӯшиш мекунад аз модели ҳуҷҷатҳои натиҷавии конфронси ягона гузашта, чаҳорчӯбаи институтсионалии доимиро таъсис диҳад. Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид «Чаҳорчӯбаи оби Душанбе»-ро ҳамчун асоси чаҳорчӯбаи ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи об расман эътироф намуд, ки ин дар таърихи конфронсҳои оби Созмони Милали Муттаҳид бори аввал рух медиҳад. Барои Тоҷикистон, дипломатияи об ба соҳаи фарқкунандатарини иштироки он дар идоракунии ҷаҳонӣ табдил ёфтааст.

Суханронии Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Ҳамоиши ҳафтуми МҲТБО як амали дипломатияи бисёрҷонибаи ҳамзамон баёни меъёрӣ ва ташаббуси институтсионалиро дар бар мегирад. Мазмуни он аз тасдиқи принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалӣ то пешбурди механизмҳои мушаххаси ҳамкорӣ, аз мавзӯъҳои амнияти анъанавӣ то соҳаҳои нави идоракунӣ, аз қабили зеҳни сунъӣ, фарогир буда, тафаккури бонизоми дипломатияи Тоҷикистонро ҳамчун давлати Осиёи Марказӣ дар муҳити мураккаби геополитикӣ барои ҳифзи амният ва манфиатҳои рушди худ нишон медиҳад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.