(Таҳлили ҳуқуқии Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237)

САРСУХАН

Дар шароити муосири рушди иқтисодиёти миллӣ, дастгирии давлатии фаъолияти соҳибкорӣ ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ арзёбӣ мегардад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки маҳз бахши хусусӣ, бахусус соҳибкории хурду миёна, омили муҳими таъсисдиҳандаи ҷойҳои нави корӣ, баландбардории некӯаҳволии аҳолӣ ва таҳкими иқтидори иқтисодии давлат ба шумор меравад. Дар ин замина, эълон намудани мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ ҳамчун воситаи муассири танзими давлатӣ ва ҳимояи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии соҳибкорон маҳсуб меёбад.

Қобили зикр аст, ки дар давоми солҳои 2008-2026 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 5 маротиба (солҳои 2008, 2011, 2018, 2022, 2025 ва 2026) ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ мораторий эълон гардидааст. Ин амалҳо аз таваҷҷуҳи доимии Роҳбарияти олии давлат ба масъалаҳои рушди бахши хусусӣ ва фароҳам овардани фазои мусоид барои соҳибкориву сармоягузорӣ шаҳодат медиҳанд. Ҳар як мораторий дар марҳалаи муайяни рушди иқтисодӣ таъсири мусбати худро расонида, барои беҳбудии некӯаҳволии мардум мусоидат намудааст.

Дар арафаи таҷлили 32 солагии қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ҳамчун санади асосии давлат ва кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд арзёбӣ мегардад, қабули Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237 «Дар бораи эълон намудани мораторий ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна» иқдоми барҷастаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти дастгирии соҳибкорон ба шумор меравад. Ин санад ҳамчун зуҳури возеҳи иродаи сиёсӣ ҷиҳати таъмини рушди устувори иқтисодиёт, ҳимояи ҳуқуқҳои соҳибкорон ва таҳкими фазои мусоиди сармоягузорӣ дар кишвар маҳсуб меёбад.

ТАҲЛИЛИ БАНДИ 1-И ФАРМОН

Банди 1-и Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237 муқаррар менамояд: «Ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна (ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз) то 1 январи соли 2029 мораторий эълон карда шавад».

Мораторий (аз лотинӣ – moratorium – таъхир, боздошт) дар ҳуқуқи муосир ҳамчун боздоштани муваққатии амали муқаррароти муайяни қонунгузорӣ ё татбиқи чораҳои мушаххаси давлатӣ фаҳмида мешавад. Дар контексти Фармони мазкур мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ маънои онро дорад, ки дар давраи муайян (то 1 январи соли 2029) мақомоти назоратӣ ҳуқуқ надоранд санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёнаро гузаронанд.

Моҳияти ҳуқуқии мораторий дар он ифода меёбад, ки он ҳамчун кафолати давлатӣ барои соҳибкорон амал карда, ба онҳо имкон медиҳад то фаъолияти худро дар шароити ором ва бидуни дахолати беасоси мақомоти назоратӣ ба роҳ монанд. Ин амал ба принсипи эътимоднокӣ ва мусбатнокӣ дар муносибатҳои давлат ва соҳибкор асос ёфта, ба таҳкими фазои мусоиди соҳибкорӣ мусоидат менамояд.

Муқаррароти банди 1-и Фармон доираи субъективии мораторийро дақиқ муайян намудааст. Мораторий ба «ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна» татбиқ мегардад. Ин маънои онро дорад, ки мораторий ҳамаи шаклҳои санҷиш – ҳам санҷишҳои банақшагирифташуда, ҳам санҷишҳои ғайрибанақшагирӣ, ҳам санҷишҳои ҳуҷҷатӣ ва ҳам санҷишҳои воқеиро дар бар мегирад.

Мувофиқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ» санҷишҳо ба намудҳои зерин ҷудо мешаванд: санҷиши банақшагирифташуда, санҷиши ғайрибанақшагирӣ, санҷиши ҳуҷҷатӣ ва санҷиши воқеӣ. Мораторийи эълоншуда ба ҳамаи ин намудҳо татбиқ гардида, доираи васеи ҳимояро барои соҳибкорон таъмин менамояд.

Мафҳуми «субъектҳои соҳибкории хурду миёна» мувофиқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи дастгирии давлатии соҳибкорӣ» муайян карда мешавад. Тибқи ин қонун, субъектҳои соҳибкории хурду миёна аз рӯи меъёрҳои муайян (шумораи кормандон, ҳаҷми даромад ва ғайра) аз субъектҳои соҳибкории калон фарқ карда мешаванд. Мораторий маҳз ба ин категорияи соҳибкорон – ки қисми зиёди субъектҳои фаъолияти иқтисодиро ташкил медиҳанд – равона шудааст.

Фармон ба таври возеҳ муқаррар менамояд, ки мораторий «ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз» татбиқ мегардад. Ин истисно аз эътирофи он бармеояд, ки назорати андозӣ ҷузъи ҷудонашавандаи низоми молиявии давлат буда, ба таъмини даромадҳои буҷет ва риояи интизоми андозӣ равона шудааст. Аз ин рӯ, санҷишҳои мақомоти андоз дар давраи мораторий низ гузаронида мешаванд.

Ин муқаррарот аз як тараф, ҳуқуқи давлатро ҷиҳати таъмини даромадҳои буҷетӣ ҳифз менамояд ва аз тарафи дигар, ба соҳибкорон имкон медиҳад то фаъолияти худро дар доираи қонунгузории андоз ба роҳ монанд. Таҷрибаи кишварҳои мутараққӣ нишон медиҳад, ки назорати андозӣ бояд ба принсипи шаффофият ва одилона асос ёбад, то ки ба рушди соҳибкорӣ таъсири манфӣ нарасонад.

Мораторий то 1 январи соли 2029 эълон карда шудааст. Ин муҳлат аз рӯзи қабули Фармон (28 октябри соли 2026) то 1 январи соли 2029 – яъне тақрибан 2 солу 2 моҳро дар бар мегирад. Ин давраи кофӣ барои он аст, ки соҳибкорон фаъолияти худро дар шароити ором ба роҳ монанд, сармоягузорӣ намоянд ва ҷойҳои нави корӣ таъсис диҳанд.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ, муайян кардани муҳлати мушаххас барои мораторий аз он шаҳодат медиҳад, ки давлат ба ин амал ҳамчун чораи муваққатӣ ва дорои ҳадафҳои мушаххас менигарад. Ин муҳлат барои таҳлил ва арзёбии натиҷаҳои мораторий низ имкон медиҳад, то ки дар оянда қарорҳои мувофиқ қабул карда шаванд.

Дар давоми солҳои 2008-2026 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 5 маротиба мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ эълон гардидааст. Ҳар яке аз ин мораторийҳо дар шароити муайяни иқтисодӣ қабул шуда, ҳадафҳои мушаххасро дарназар доштанд.

Мораторийи соли 2008 дар давраи буҳрони молиявии ҷаҳонӣ эълон шуда, барои дастгирии соҳибкорон дар шароити номусоид равона гардида буд. Мораторийи соли 2011 баъди таъсири буҳрони иқтисодӣ ва зарурати эҳёи бахши истеҳсолӣ қабул шуд. Мораторийи соли 2018 дар доираи ислоҳоти иқтисодӣ ва барои беҳтар намудани фазои соҳибкорӣ эълон гардид. Мораторийҳои солҳои 2022 ва 2025 дар шароити тағйирёбии иқтисоди ҷаҳонӣ ва зарурати ҳавасмандгардонии фаъолияти соҳибкорӣ қабул шуданд.

Мораторийи нав, ки бо Фармони №1237 аз 28 октябри соли 2026 эълон шудааст, идомаи мантиқии сиёсати давлатии дастгирии соҳибкорӣ буда, дар арафаи таҷлили 32 солагии қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардидааст. Ин фармон ҳамчун иқдоми барҷастаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти дастгирии соҳибкорон арзёбӣ мегардад.

Таҳлили муқоисавӣ нишон медиҳад, ки дар ҳар давраи эълони мораторий давлат ба масъалаҳои зерин таваҷҷуҳи хосса зоҳир намудааст: фароҳам овардани фазои мусоид барои соҳибкорӣ, кам кардани бори маъмурӣ ба соҳибкорон, ҳавасмандгардонии сармоягузорӣ ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ. Мораторийи нав низ маҳз ҳамин ҳадафҳоро дарназар дорад.

ТАҲЛИЛИ БАНДИ 2-И ФАРМОН

Банди 2-и Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237 муқаррар менамояд: «Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷиҳати иҷрои фармони мазкур дар муҳлати як моҳ санади меъёрии ҳуқуқии дахлдорро пешниҳод намояд».

Банди 2-и Фармон механизми иҷрои банди 1-ро муайян менамояд. Эълони мораторий танҳо бо Фармон маҳдуд намешавад – барои татбиқи пурраи он зарур аст, ки санади меъёрии ҳуқуқии дахлдор қабул гардад. Ин муқаррарот аз он шаҳодат медиҳад, ки давлат ба раванди иҷрои Фармон ҷиддӣ муносибат мекунад ва мехоҳад то татбиқи мораторий дар амал ба таври дақиқ танзим карда шавад.

Таҷрибаи қонунгузории кишварҳои мутараққӣ нишон медиҳад, ки ҳар як санади меъёрии ҳуқуқӣ бояд механизми иҷрои худро дошта бошад. Дар ин ҳолат, Фармон ҳамчун санади болотарин татбиқи мустақим надорад ва барои амалишавии он қабули санади зерқонунӣ зарур аст. Ин принсипи тақсими ваколатҳо ва ҳамкории байни мақомоти давлатиро инъикос менамояд.

Муқаррар намудани муҳлати якмоҳа барои пешниҳоди санади меъёрии ҳуқуқӣ аз ҷониби Ҳукумат аз як тараф, нишонаи ҷиддияти давлат дар иҷрои Фармон аст ва аз тарафи дигар, барои таъмини фаврӣ ва саривақтии татбиқи мораторий мусоидат менамояд. Ин муҳлат ба Ҳукумат имкон медиҳад то санади меъёрии ҳуқуқиро бо дарназардошти талаботи қонунгузорӣ ва манфиатҳои соҳибкорон таҳия намояд.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ, муҳлати якмоҳа барои таҳияи санади меъёрӣ муҳлати нисбатан кӯтоҳ аст, аммо бо дарназардошти он ки мораторий бояд фавран татбиқ шавад, ин муҳлат асоснок арзёбӣ мегардад. Таҷрибаи қаблан эълоншудаи мораторийҳо нишон медиҳад, ки Ҳукумат дар чунин муҳлатҳо санадҳои заруриро таҳия ва қабул карда метавонад.

Санади меъёрии ҳуқуқие, ки бояд дар муҳлати як моҳ пешниҳод гардад, эҳтимолан масъалаҳои зеринро танзим хоҳад кард:

Якум, тартиби татбиқи мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ, аз ҷумла муайян кардани доираи субъектҳое, ки мораторий ба онҳо татбиқ мегардад.

Дуюм, тартиби боздоштани санҷишҳои банақшагирифташуда ва ғайрибанақшагирӣ дар давраи мораторий.

Сеюм, муқаррар кардани истисноҳо аз мораторий, аз ҷумла санҷишҳои мақомоти андоз, инчунин ҳолатҳое, ки санҷишҳо бо сабаби таҳдид ба амнияти давлатӣ ё ҳаёту саломатии шаҳрвандон гузаронида мешаванд.

Чорум, тартиби ҳисоботдиҳӣ ва назорати иҷрои мораторий.

Панҷум, ҷавобгарӣ барои риоя накардани муқаррароти мораторий.

Инчунин, санади меъёрӣ метавонад масъалаҳои вобаста ба ҳамкории байни мақомоти назоратӣ, мубодилаи иттилоот ва ҳамоҳангсозии фаъолияти онҳоро дар давраи мораторий танзим намояд.

Санади меъёрии ҳуқуқие, ки бояд қабул гардад, бояд бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ» ва дигар санадҳои қонунгузорӣ ҳамоҳанг бошад. Қонуни мазкур асосҳои ҳуқуқии татбиқи мораторийро муайян намуда, тартиби татбиқи онро муқаррар ва ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрвандонро ҳифз менамояд.

Тибқи муқаррароти Қонун, амали муқаррароти қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон вобаста ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна дар давраи татбиқи мораторий ба санҷишҳо боздошта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки дар давраи мораторий муқаррароти қонунгузорие, ки санҷишҳоро пешбинӣ мекунанд, амал намекунанд ва санади меъёрӣ бояд ин ҳолатро ба таври дақиқ инъикос намояд.

Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун мақоми иҷроияи олии давлатӣ вазифадор аст то санади меъёрии ҳуқуқиро таҳия ва ба Президент пешниҳод намояд. Ин вазифа аз принсипи ягонагии ҳокимияти давлатӣ ва масъулияти Ҳукумат дар назди Президент бармеояд.

Ҳукумат дар раванди таҳияи санад бояд манфиатҳои зеринро ба назар гирад: аз як тараф, таъмини иҷрои пурраи Фармон ва татбиқи самараноки мораторий; аз тарафи дигар, ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии соҳибкорон ва шаҳрвандон; аз тарафи сеюм, таъмини ҳамоҳангӣ бо дигар санадҳои қонунгузорӣ ва принсипҳои ҳуқуқии умумӣ.

Инчунин, Ҳукумат бояд механизми назорати иҷрои мораторийро пешбинӣ намояд, то ки мақомоти назоратӣ ба талаботи Фармон риоя кунанд. Ин масъала ба масъулияти вазифавии роҳбарони мақомоти назоратӣ ва ҷавобгарӣ барои риоя накардани муқаррароти мораторий алоқаманд аст.

Иҷрои банди 2-и Фармон ва қабули санади меъёрии ҳуқуқӣ ба фазои соҳибкорӣ таъсири мусбат хоҳад расонид. Аввалан, соҳибкорон итминон пайдо мекунанд, ки мораторий дар амал татбиқ мешавад ва онҳо аз санҷишҳои беасос озод хоҳанд буд. Сониян, вуҷуди санади меъёрӣ ба мақомоти назоратӣ имкон медиҳад то фаъолияти худро дар доираи муқаррароти дақиқ ба роҳ монанд ва аз амалҳои худсарона худдорӣ кунанд. Салисан, қабули санади меъёрӣ барои ҷалби сармоя ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ мусоидат мекунад, зеро сармоягузорон ба низоми ҳуқуқии устувор ва пешбинишаванда эътимод доранд.

ПЕШНИҲОДҲО ВА ХУЛОСА

Дар асоси таҳлили ҳуқуқии Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237 ва бо дарназардошти таҷрибаи қаблан эълоншудаи мораторийҳо, пешниҳодҳои зерин ҷиҳати такмили минбаъдаи танзими ҳуқуқии соҳибкорӣ ва татбиқи самараноки мораторий пешниҳод мегарданд:

1. Пешниҳод мегардад, ки дар санади меъёрӣ механизми назорати иҷрои мораторий аз ҷониби мақомоти ваколатдор пешбинӣ карда шавад. Ин механизм бояд ҳам назорати дохилӣ (аз ҷониби роҳбарони мақомоти назоратӣ) ва ҳам назорати беруна (аз ҷониби мақомоти назоратии болоӣ ё мақомоти прокуратура)-ро дар бар гирад.

2. Мораторий танҳо як чораи боздоштани санҷишҳо нест, балки бояд бо дастгирии молиявӣ, машваратӣ, иттилоотӣ ва таълимӣ – ҳамроҳ бошад. Пешниҳод мегардад, ки Ҳукумат барномаи махсуси дастгирии соҳибкоронро дар давраи мораторий таҳия намояд.

3. Барои арзёбии самаранокии мораторий зарур аст, ки мониторинги доимӣ гузаронида шавад. Ин мониторинг бояд нишондиҳандаҳои зеринро дар бар гирад: шумораи санҷишҳои гузаронидашуда, шумораи шикоятҳои соҳибкорон, сатҳи қаноатмандии соҳибкорон, таъсири мораторий ба рушди соҳибкорӣ ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ.

4. Пешниҳод мегардад, ки дар раванди таҳияи санади меъёрӣ ва татбиқи мораторий ассотсиатсияҳо ва иттиҳодияҳои соҳибкорон фаъолона иштирок намоянд. Ин ҳамкорӣ ба он мусоидат мекунад, ки манфиатҳои соҳибкорон ба таври пурра ба назар гирифта шаванд.

5. Пешниҳод мегардад, ки таҷрибаи кишварҳои мутараққӣ дар самти танзими санҷишҳои фаъолияти соҳибкорӣ ва татбиқи мораторий омӯхта шавад. Ин таҷриба метавонад барои такмили низоми ҳуқуқии танзими соҳибкорӣ дар Тоҷикистон истифода гардад.

6. Пешниҳод мегардад, ки иттилоот дар бораи мораторий, ҳуқуқу уҳдадориҳои соҳибкорон дар давраи мораторий ва тартиби муроҷиат ба мақомоти дахлдор ба таври васеъ ба воситаҳои ахбори омма ва сомонаҳои расмӣ нашр карда шавад. Ин амал ба баландбардории сатҳи огоҳии соҳибкорон ва кам кардани ҳолатҳои риоя накардани мораторий мусоидат мекунад.

Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237 «Дар бораи эълон намудани мораторий ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна» ҳамчун иқдоми барҷастаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар арафаи таҷлили 32 солагии қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон баҳри дастгирии соҳибкорон арзёбӣ мегардад. Ин санад ҳамчун зуҳури иродаи сиёсӣ ва уҳдадории давлат барои таъмини рушди устувори иқтисодиёт, ҳимояи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии соҳибкорон ва фароҳам овардани фазои мусоид барои сармоягузорӣ маҳсуб меёбад.

Таҳлили банди 1-и Фармон нишон медиҳад, ки мораторий ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна (ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз) то 1 январи соли 2029 татбиқ мегардад. Ин муқаррарот ба соҳибкорон имкон медиҳад то фаъолияти худро дар шароити ором ва бидуни дахолати беасоси мақомоти назоратӣ ба роҳ монанд.

Таҳлили банди 2-и Фармон нишон медиҳад, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифадор аст то дар муҳлати як моҳ санади меъёрии ҳуқуқии дахлдорро пешниҳод намояд. Ин муқаррарот механизми иҷрои Фармонро муайян намуда, барои татбиқи пурраи мораторий заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад.

Дар маҷмуъ, Фармони мазкур идомаи мантиқии сиёсати давлатии дастгирии соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон буда, бо 5 мораторийи қаблан эълоншуда дар солҳои 2008-2026 ҳамоҳанг аст. Татбиқи самараноки он метавонад ба рушди фаъолияти соҳибкорӣ, таҳкими иқтидори саноатӣ ва содиротии ҷумҳурӣ, ҷалби сармоя ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ мусоидат намояд.

Бо дарназардошти пешниҳодҳои боло, метавон гуфт, ки барои таъмини самаранокии мораторий зарур аст, ки Ҳукумат ҳангоми таҳияи санади меъёрӣ манфиатҳои соҳибкоронро ба таври пурра ба назар гирад, механизми назорати иҷрои мораторийро пешбинӣ намояд ва шаффофияти иттилоотиро таъмин кунад.

ДОНИЁР САНГИНЗОДА - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессо