Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқии давлат дар ташаккули низоми давлатдории миллӣ, таҳкими қонуният, таъмини ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ мавқеи муайянкунанда дорад. Аҳаммияти Конститутсия танҳо бо муқаррар намудани асосҳои сохтори конститутсионӣ ва ташкили мақомоти ҳокимияти давлатӣ маҳдуд намегардад. Он ҳамзамон заминаи арзишӣ, меъёрӣ ва тарбиявии муносибати шаҳрвандонро ба давлат, ҷомеа, ҳуқуқ ва уҳдадориҳои конститутсионии онҳо ташаккул медиҳад.

Дар шароити рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ, густариши технологияҳои иттилоотӣ, мураккаб гардидани муносибатҳои ҳуқуқӣ ва афзоиши талаботи шаҳрвандон ба ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии худ масъалаи баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ аҳаммияти махсус пайдо менамояд. Зеро мавҷудияти қонунҳои мукаммал ҳанӯз маънои татбиқи самараноки онҳоро надорад. Барои амалӣ гардидани талаботи қонунгузорӣ зарур аст, ки шаҳрвандон мазмуну моҳияти меъёрҳои ҳуқуқиро дарк намуда, ҳуқуқҳои худро донанд, уҳдадориҳои қонуниро иҷро кунанд ва ба ҳуқуқу озодиҳои дигарон эҳтиром гузоранд.

Маҳз аз ҳамин нуқтаи назар Конститутсияро метавон на танҳо сарчашмаи асосии низоми ҳуқуқӣ, балки воситаи муҳими ташаккули ҷаҳонбинии ҳуқуқӣ ва фарҳанги конститутсионии шаҳрвандон арзёбӣ намуд.

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 марҳилаи муҳимми ташаккули давлатдории конститутсионии кишвар гардид. Дар он арзишҳои бунёдии давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона, волоияти қонун, арзиши олии инсон, ҳуқуқу озодиҳои ӯ ва принсипи тақсимоти ҳокимияти давлатӣ муқаррар карда шуданд. Ин муқаррарот барои ташаккули муносибати нави шаҳрвандон ба ҳуқуқ, давлат ва масъулияти иҷтимоӣ замина гузоштанд.

Ҳадафи мақолаи мазкур таҳлили нақши Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон, муайян намудани механизмҳои таъсири меъёрҳои конститутсионӣ ба шуур ва рафтори ҳуқуқии шахс, инчунин баррасии нақши мақомоти судӣ дар таҳкими фарҳанги конститутсионӣ мебошад.

1. Конститутсия ҳамчун асоси назариявӣ ва ҳуқуқии маърифати ҳуқуқӣ.

Маърифати ҳуқуқӣ яке аз унсурҳои муҳимми ҳаёти ҳуқуқии ҷомеа буда, маҷмуи дониш, тасаввурот, арзишҳо, муносибат ва малакаҳои шахсро вобаста ба ҳуқуқ, қонунгузорӣ ва тартиби татбиқи онҳо фаро мегирад.

Дар илми ҳуқуқшиносӣ маърифати ҳуқуқӣ бо мафҳумҳои шуури ҳуқуқӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва тарбияи ҳуқуқӣ робитаи зич дорад. Бо вуҷуди ин, мафҳумҳои мазкур аз ҷиҳати мазмун ва вазифаҳо яксон нестанд.

Шуури ҳуқуқӣ муносибати маънавӣ, зеҳнӣ ва арзишии инсонро нисбат ба ҳуқуқ ва падидаҳои ҳуқуқӣ ифода менамояд. Фарҳанги ҳуқуқӣ бошад, сатҳи инкишофи ҳаёти ҳуқуқии шахс ва ҷомеа, аз ҷумла донишҳои ҳуқуқӣ, муносибат ба қонун ва амалияи рафтори қонуниро инъикос мекунад.

Тарбияи ҳуқуқӣ фаъолияти мақсаднок ва муназзамест, ки барои ташаккули дониш, эътиқод, арзишҳо ва рафтори ҳуқуқии шахс равона мегардад. Маърифати ҳуқуқӣ дар ин низом ҳамчун натиҷа ва ҳамзамон шарти муҳимми рушди шуури ҳуқуқӣ ва фарҳанги ҳуқуқӣ баромад менамояд.

Конститутсия дар ташаккули ҳамаи ин падидаҳо нақши асосӣ мебозад, зеро он принсипҳои бунёдии муносибати инсон, ҷомеа ва давлатро муайян мекунад.

Моддаи 1 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон хусусияти демократӣ, ҳуқуқбунёдӣ, дунявӣ ва ягонагии давлатро муқаррар менамояд. Ин муқаррарот дорои мазмуни амиқи маърифатӣ мебошад. Масалан, дарки мафҳуми давлати ҳуқуқбунёд аз шаҳрванд талаб менамояд, ки волоияти қонун, баробарии ҳама дар назди қонун ва суд, масъулияти мақомоти давлатӣ ва зарурати ҳифзи ҳуқуқҳои инсонро ҳамчун арзишҳои асосии ҳаёти ҷамъиятӣ эътироф намояд.

Аз ин рӯ, омӯзиши Конститутсия бояд аз шарҳи одии моддаҳои он фаротар рафта, ба фаҳмонидани мазмуни иҷтимоӣ, ҳуқуқӣ ва ахлоқии принсипҳои конститутсионӣ равона карда шавад.

2. Арзиши олии инсон ва таъсири он ба ташаккули ҷаҳонбинии ҳуқуқӣ.

Яке аз муқаррароти асосии Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар моддаи 5 ифода ёфтааст, ки тибқи он инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Муқаррароти мазкур дар низоми арзишҳои конститутсионӣ мавқеи марказӣ дорад. Он муносибати давлатро ба инсон ҳамчун субъекти мустақили ҳуқуқ муайян намуда, эътироф, риоя ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шахсро вазифаи муҳимми давлат мешуморад.

Аз нигоҳи маърифати ҳуқуқӣ ин принсип дорои якчанд ҷанбаи муҳим мебошад. Пеш аз ҳама, шаҳрванд бояд дарк намояд, ки ҳуқуқу озодиҳои ӯ танҳо имкониятҳои пешбининамудаи қонун нестанд, балки арзишҳое мебошанд, ки давлат онҳоро эътироф ва ҳифз менамояд. Ҳамзамон, истифодаи ҳуқуқу озодиҳои шахсӣ бояд бо эҳтироми ҳуқуқу манфиатҳои қонунии дигарон ҳамоҳанг бошад.

Дар амал баъзан шаҳрвандон ҳуқуқҳои худро хуб медонанд, аммо ба иҷрои уҳдадориҳои конститутсионӣ ва эҳтироми ҳуқуқи шахсони дигар таваҷҷуҳи кофӣ зоҳир намекунанд. Чунин муносибат метавонад боиси пайдоиши баҳсҳои ҳуқуқӣ, вайрон гардидани тартиботи ҷамъиятӣ ва паст шудани сатҳи фарҳанги ҳуқуқӣ гардад. Бинобар ин, маърифати конститутсионӣ бояд дар асоси ягонагии ҳуқуқ, озодӣ ва масъулият ташаккул ёбад.

Ба андешаи мо, яке аз вазифаҳои асосии тарбияи конститутсионӣ аз он иборат аст, ки шаҳрванд на танҳо худро соҳиби ҳуқуқ, балки иштирокчии масъули муносибатҳои ҷамъиятӣ ва ҳуқуқӣ эҳсос намояд.

3. Волоияти Конститутсия ва қонун ҳамчун омили баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ.

Моддаи 10 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон волоияти Конститутсия ва амали бевоситаи меъёрҳои онро муқаррар менамояд. Моҳияти ин принсип дар он ифода меёбад, ки тамоми санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор ва муносибатҳои ҷамъиятӣ бояд ба Конститутсия мутобиқат намоянд.

Волоияти Конститутсия танҳо принсипи ташкили низоми ҳуқуқӣ нест. Он ҳамзамон меъёри муайянкунандаи рафтори ҳуқуқии шаҳрвандон мебошад. Шаҳрванде, ки мазмун ва аҳаммияти волоияти Конститутсияро дарк менамояд, нисбат ба риояи қонун муносибати масъулиятнок пайдо мекунад. Дар чунин ҳолат иҷрои қонун танҳо натиҷаи тарс аз ҷавобгарии ҳуқуқӣ набуда, ба эътиқоди шахсӣ ва талаботи маънавии инсон табдил меёбад.

Ин ҷиҳат барои ташаккули фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа аҳаммияти калон дорад. Зеро сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ дар он зоҳир мегардад, ки шаҳрванд қонунро на танҳо ҳангоми мавҷуд будани назорати давлатӣ, балки дар фаъолияти ҳаррӯзаи худ низ риоя менамояд.

Дар баробари ин, волоияти Конститутсия аз мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдор талаб мекунад, ки фаъолияти худро дар доираи ваколатҳои қонунӣ амалӣ созанд. Аз ин лиҳоз, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ бояд ҳам шаҳрвандон ва ҳам хизматчиёни давлатиро фаро гирад.

4. Ҳуқуқу озодиҳои конститутсионӣ ҳамчун мазмуни асосии маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон.

Боби дуюми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳуқуқ, озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд бахшида шудааст. Муқаррароти ин боб дорои аҳаммияти мустақими маърифатӣ мебошанд, зеро онҳо мақоми ҳуқуқии шахсро дар ҷомеа муайян мекунанд.

Ҳуқуқ ба ҳаёт, дахлнопазирии шахс, ҳифзи судӣ, озодии сухан, озодии виҷдон, ҳуқуқ ба моликият, меҳнат, таҳсил, ҳифзи саломатӣ ва дигар ҳуқуқу озодиҳо барои фаъолияти озодона ва рушди ҳамаҷонибаи инсон замина фароҳам меоранд. Аммо самаранокии кафолатҳои конститутсионӣ аз сатҳи огоҳии шаҳрвандон низ вобаста мебошад.

Шахсе, ки ҳуқуқҳои худро намедонад, на ҳамеша метавонад ҳангоми вайрон гардидани онҳо аз воситаҳои қонунии ҳимоя истифода барад. Масалан, надонистани тартиби муроҷиат ба суд, муҳлатҳои мурофиавӣ, қоидаҳои пешниҳоди далелҳо ва тартиби шикоят аз санадҳои судӣ метавонад барои ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрванд мушкилот ба вуҷуд оварад. Аз ин рӯ, омӯзиши ҳуқуқҳои конститутсионӣ бояд бо фаҳмонидани механизмҳои амалии татбиқ ва ҳифзи онҳо пайваст карда шавад.

Дар ин самт ба масъалаҳои зерин таваҷҷуҳи махсус зарур аст: ҳуқуқи ҳар шахс ба ҳифзи судӣ ва дастрасӣ ба адолати судӣ; дахлнопазирии манзил ва ҳаёти шахсӣ; эҳтимолияти бегуноҳӣ ва кафолатҳои мурофиавии шахс; ҳуқуқ ба моликият ва ҳифзи он аз дахолати ғайриқонунӣ; ҳуқуқи муроҷиат ба мақомоти давлатӣ; уҳдадории риояи Конститутсия ва қонунҳо.

Фаҳмонидани ин масъалаҳо бо истифода аз мисолҳои воқеии муносибатҳои ҳуқуқӣ метавонад сатҳи донишҳои ҳуқуқии шаҳрвандонро ба таври назаррас баланд бардорад.

5. Нақши ҳокимияти судӣ дар таҳкими маърифати конститутсионии шаҳрвандон.

Дар низоми механизмҳои амалисозии Конститутсия ҳокимияти судӣ мавқеи махсус дорад. Мувофиқи моддаи 84 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳокимияти судӣ мустақил буда, аз номи давлат ва аз тарафи судяҳо амалӣ мегардад. Вазифаи ҳокимияти судӣ аз ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонуният ва адолат иборат мебошад.

Фаъолияти мақомоти судӣ ба маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон ҳам таъсири бевосита ва ҳам ғайримустақим мерасонад. Таъсири бевосита дар ҷараёни баррасии парвандаҳо, фаҳмонидани ҳуқуқу уҳдадориҳои мурофиавӣ, таҳқиқи далелҳо ва қабули санадҳои судии қонунӣ ва асоснок зоҳир мегардад. Таъсири ғайримустақим бошад, тавассути ташаккули эҳтироми ҷомеа ба қонун, баланд гардидани эътимод ба адолати судӣ ва пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо амалӣ мешавад.

Ҳар як мурофиаи судӣ, ки бо риояи талаботи қонун, принсипҳои баробарии тарафҳо, мустақилияти судя ва ошкорбаёнӣ дар доираи муқаррароти қонун баргузор мегардад, метавонад дорои аҳаммияти тарбиявӣ бошад.

Шаҳрвандон дар ҷараёни мурофиаи судӣ на танҳо бо тартиби татбиқи қонун шинос мешаванд, балки дар амал мебинанд, ки чӣ гуна ҳуқуқҳои онҳо ҳифз мегарданд ва масъулияти ҳуқуқӣ амалӣ мешавад. Дар ин замина сифати санадҳои судӣ аҳаммияти махсус пайдо менамояд.

Ҳалнома, ҳукм, қарор ва таъиноти судӣ бояд қонунӣ, асоснок ва фаҳмо бошанд. Забони равшан ва мантиқи ҳуқуқии санади судӣ ба тарафҳои парванда имкон медиҳад, ки сабабҳои қабули қарори судиро дуруст дарк намоянд. Ҳатто дар ҳолате ки талаботи яке аз тарафҳо қонеъ карда намешавад, асоснокии санади судӣ ва фаҳмонидани дурусти муқаррароти қонун метавонанд ба баланд гардидани маърифати ҳуқуқии иштирокчиёни мурофиа мусоидат кунанд.

Аз ин рӯ, фаъолияти судӣ бояд на танҳо аз нуқтаи назари ҳалли баҳс, балки аз ҷиҳати таъсири он ба ташаккули муносибати шаҳрвандон ба ҳуқуқ ва адолат низ арзёбӣ гардад.

6. Фаъолияти маърифатӣ ва пешгирикунандаи судҳо.

Мақомоти судӣ дар доираи ваколатҳои қонунии худ метавонанд ба баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ мусоидат намоянд. Яке аз самтҳои муҳим дар ин ҷода ҷамъбаст ва шарҳи амалияи судӣ мебошад.

Омӯзиши сабабу шароитҳои пайдоиши баҳсҳои гражданӣ, оилавӣ, меҳнатӣ, манзилӣ ва дигар категорияҳои парвандаҳо имконият медиҳад, ки мушкилоти маъмули ҳуқуқии шаҳрвандон муайян карда шаванд. Дар асоси чунин таҳлилҳо метавон корҳои фаҳмондадиҳиро бо назардошти талаботи воқеии аҳолӣ ба роҳ монд. Масалан, дар муносибатҳои оилавӣ шаҳрвандон бояд аз ҳуқуқу уҳдадориҳои ҳамсарон, падару модар ва фарзандон, тартиби тақсими молу мулки муштарак ва кафолатҳои ҳифзи ҳуқуқи кӯдак огоҳ бошанд.

Дар муносибатҳои меҳнатӣ фаҳмонидани тартиби бастан ва қатъ намудани шартномаи меҳнатӣ, ҳуқуқ ба музди меҳнат, вақти истироҳат ва тартиби ҳалли баҳсҳои меҳнатӣ аҳаммияти муҳим дорад. Дар муносибатҳои манзилӣ ва молумулкӣ бошад, шаҳрвандон бояд тартиби ба расмият даровардани ҳуқуқи моликият, бақайдгирии давлатии ҳуқуқҳо, бастани шартномаҳо ва ҳифзи судии манфиатҳои худро донанд.

Таҷрибаи баррасии парвандаҳои судӣ нишон дода метавонад, ки қисми муайяни баҳсҳо аз надонистани талаботи қонун, ба таври дахлдор ба расмият надаровардани муносибатҳои ҳуқуқӣ ва истифода накардани воситаҳои пешгирикунандаи баҳс ба вуҷуд меоянд. Аз ин рӯ, фаъолияти маърифатии мақомоти судӣ бояд хусусияти пешгирикунанда низ дошта бошад.

Дар баробари ин, риояи мустақилияти судя, бетарафии суд ва роҳ надодан ба пешниҳоди машварати ҳуқуқӣ ба яке аз тарафҳои баҳси мушаххас бояд таъмин карда шавад.

7. Конститутсия ва ташаккули масъулияти ҳуқуқии шаҳрвандон.

Маърифати ҳуқуқӣ танҳо бо донистани ҳуқуқу озодиҳо маҳдуд намегардад. Қисми ҷудонашавандаи он дарки уҳдадориҳои конститутсионӣ ва масъулияти шахс дар назди ҷомеа мебошад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари ҳуқуқу озодиҳо як қатор уҳдадориҳои асосии шаҳрвандонро низ муқаррар менамояд. Аз ҷумла, риояи Конститутсия ва қонунҳо, эҳтироми ҳуқуқ, озодӣ, шаъну шарафи дигарон, ҳифзи табиат, ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ ва иҷрои дигар уҳдадориҳои пешбининамудаи қонунгузорӣ аз унсурҳои муҳимми мақоми ҳуқуқии шахс мебошанд.

Дарки робитаи ҳуқуқ ва уҳдадорӣ барои ташаккули рафтори масъулиятнок аҳаммияти асосӣ дорад. Шаҳрванд бояд дарк намояд, ки амалӣ намудани ҳуқуқҳои шахсӣ наметавонад бо вайрон намудани ҳуқуқу манфиатҳои қонунии дигарон сурат гирад. Маҳз ҳамин муносибат заминаи ташаккули интизоми ҳуқуқӣ, эҳтиром ба тартиботи ҷамъиятӣ ва ҳамкории созандаи шахс бо давлат мегардад.

8. Конститутсия ва маърифати ҳуқуқии ҷавонон.

Яке аз самтҳои афзалиятноки баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ тарбияи конститутсионии насли наврас ва ҷавонон мебошад. Ҷавонон дар раванди ташаккули ҷаҳонбинӣ ва мавқеи шаҳрвандии худ ба донишҳои ҳуқуқӣ ва намунаҳои рафтори қонунӣ ниёз доранд.

Аз ин рӯ, омӯзиши Конститутсия дар муассисаҳои таҳсилоти умумӣ, миёна ва олии касбӣ бояд на танҳо хусусияти назариявӣ, балки самти амалӣ дошта бошад.

Дар раванди таълим зарур аст, ки хонандагон ва донишҷӯён бо ҳуқуқҳои асосии инсон, принсипҳои фаъолияти мақомоти давлатӣ, тартиби ҳифзи ҳуқуқҳо ва масъулияти ҳуқуқӣ шинос карда шаванд. Истифодаи усулҳои интерактивии таълим, муҳокимаи масъалаҳои ҳуқуқӣ, баргузории мурофиаҳои таълимии судӣ ва вохӯриҳо бо намояндагони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ метавонад ба ташаккули малакаҳои амалии ҳуқуқӣ мусоидат намояд. Махсусан, омӯзиши ҳолатҳои мушаххаси ҳуқуқӣ ба ҷавонон имконият медиҳад, ки меъёрҳои Конститутсияро бо муносибатҳои воқеии ҳаётӣ пайваст намоянд.

Дар ин раванд ҳамкории муассисаҳои таълимӣ, мақомоти давлатӣ, судҳо, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва воситаҳои ахбори омма аҳаммияти муҳим дорад.

9. Рақамикунонӣ ва имкониятҳои нави баланд бардоштани маърифати конститутсионӣ.

Рушди технологияҳои рақамӣ имкониятҳои навро барои дастрас намудани иттилооти ҳуқуқӣ ва баланд бардоштани маърифати шаҳрвандон фароҳам овардааст. Дар шароити муосир шаҳрвандон метавонанд тавассути сомонаҳои расмии мақомоти давлатӣ, махзанҳои электронии қонунгузорӣ ва дигар воситаҳои иттилоотӣ бо мазмуни санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ шинос шаванд. Бо вуҷуди ин, дастрасӣ ба иттилоот ҳанӯз маънои дарки дурусти онро надорад.

Барои самаранок гардидани маърифати ҳуқуқии рақамӣ зарур аст, ки иттилооти ҳуқуқӣ бо забони фаҳмо, дар шакли дастрас ва бо шарҳи механизмҳои амалии татбиқи меъёрҳои ҳуқуқӣ пешниҳод карда шавад. Дар ин самт истифодаи маводи видеоӣ, дастурҳои электронӣ, саволу ҷавобҳои ҳуқуқӣ ва барномаҳои омӯзишӣ метавонад натиҷаи мусбат диҳад. Ҳамзамон, истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ дар фаъолияти иттилоотию маърифатӣ бояд бо риояи талаботи эътимоднокии маълумот, ҳифзи маълумоти шахсӣ ва санҷиши дурустии тавзеҳоти ҳуқуқӣ сурат гирад.

Ба андешаи мо, ташкили низоми муосири маърифати конститутсионии рақамӣ метавонад яке аз самтҳои муҳимми сиёсати давлатӣ дар соҳаи баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии аҳолӣ гардад.

10. Самтҳои асосии такмили маърифати конститутсионии шаҳрвандон.

Таҳлили мазмуни Конститутсия ва имкониятҳои амалисозии муқаррароти он нишон медиҳад, ки баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон бояд ҳамчун фаъолияти пайваста ва ҳамоҳангшудаи мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва дигар ниҳодҳои ҷомеа ба роҳ монда шавад.

Дар ин самт амалӣ намудани як қатор тадбирҳо мувофиқи мақсад мебошад.

Якум, таҳияи барномаҳои мақсадноки омӯзиши Конститутсия бо назардошти синну сол, сатҳи таҳсилот ва талаботи ҳуқуқии гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ зарур мебошад.

Дуюм, мазмуни омӯзиши Конститутсия бояд бо масъалаҳои амалии ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон пайваст карда шавад.

Сеюм, фаъолияти фаҳмондадиҳии мақомоти давлатӣ ва мақомоти судӣ бояд ба масъалаҳое равона гардад, ки дар ҳаёти ҳаррӯзаи шаҳрвандон бештар ба миён меоянд.

Чорум, истифодаи забони равшан ва фаҳмо ҳангоми таҳияи маводи маърифатӣ, шарҳи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва пешниҳоди иттилооти расмӣ тақвият дода шавад.

Панҷум, ҳамкории мақомоти судӣ бо муассисаҳои таълимӣ ва воситаҳои ахбори омма дар доираи талаботи қонунгузорӣ густариш дода шавад.

Шашум, барои арзёбии самаранокии фаъолияти маърифатии ҳуқуқӣ нишондиҳандаҳои мушаххас, аз ҷумла сатҳи огоҳии шаҳрвандон аз ҳуқуқҳои худ, қобилияти истифодаи воситаҳои ҳимояи ҳуқуқӣ ва дараҷаи дастрасии иттилооти ҳуқуқӣ истифода карда шаванд.

Хулоса. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ дар ташаккули маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон нақши бунёдӣ дорад. Он на танҳо асосҳои ташкили давлат ва низоми ҳуқуқиро муайян менамояд, балки арзишҳои муҳимми ҷомеаи ҳуқуқбунёд, аз ҷумла волоияти қонун, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, адолат, баробарӣ ва масъулияти шаҳрвандиро таҳким мебахшад.

Баланд бардоштани маърифати конститутсионӣ бояд ба ташаккули донишҳои ҳуқуқӣ, ҷаҳонбинии ҳуқуқӣ ва малакаҳои амалии истифодаи қонун равона гардад. Дар ин раванд фаъолияти мақомоти судӣ аҳаммияти махсус дорад, зеро адолати судӣ яке аз воситаҳои асосии ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таҳкими эътимоди ҷомеа ба қонун мебошад.

Самаранокии маърифати ҳуқуқӣ аз ҳамоҳангии фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои иттилоотӣ вобаста аст. Омӯзиши пайвастаи Конститутсия, дастрасии шаҳрвандон ба иттилооти боэътимоди ҳуқуқӣ ва ташаккули муносибати масъулиятнок ба иҷрои қонун метавонанд барои рушди фарҳанги ҳуқуқӣ ва таҳкими қонуният заминаи устувор фароҳам оваранд.

Ҳамин тариқ, маърифати конститутсионӣ бояд на танҳо ҳамчун донистани мазмуни Конститутсия, балки ҳамчун қобилияти дар ҳаёти ҳаррӯза татбиқ намудани арзишҳо, принсипҳо ва кафолатҳои он фаҳмида шавад.

Мирзоҳомидзода Диловар – унвонҷӯйи Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, раиси Суди шаҳри Хуҷанди вилояти Суғд