Санаи 6 октябри соли 2026 дар Раёсати истифодабарии роҳҳои ноҳияи Фирдавсии шаҳри Душанбе чорабинии тантанавӣ дар мавзуи "Истиқлолият ва забони давлатӣ - ду рукни ҳастии миллат" баргузор гардид.

Дар ин чорабинӣ Сангинзода Дониёр Шомаҳмад, муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, докториилмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор ширкат варзида, дар мавзӯи "Пешвои миллат ва ҳифзу эҳтироми забони давлатӣ" суханронӣ намуд.

Дар суханронии худ Дониёр Сангинзода нақши барҷастаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар ҳифз, рушд ва эҳтироми забони давлатӣ таъкид кард. Оид ба мақому ҷойгоҳи забони модарӣ дар таҳкими истиқлолияти миллӣ ва зарур будани эҳтирому пок нигоҳ доштани он аз ҷониби ҳар як шаҳрванд андешаҳои муҳим баён гардиданд.

Имрӯз, 5 октябри соли 2026, дар толори Ҷамъияти саҳомии кушодаи «Шабакаҳои тақсимоти барқ»-и шаҳри Душанбе бахшида ба ҷашни фархундаи Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон маҷлиси тантанавӣ баргузор гардид.

Дар чорабинии мазкур муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Сангинзода Дониёр Шомаҳмад иштирок ва дар мавзӯи «Ҳифз ва рушди забони давлатӣ дар соҳаи илму таълим дар сиёсати Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллӣ» маърӯзаи муфассали илмиву таҳлилӣ намуд.

Дар маърӯзаи хеш профессор Сангинзода Д.Ш. нақши таърихии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллӣ, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар эҳё, ҳифз ва рушду такомули забони тоҷикӣ ҳамчун таҳкурсии давлатдории миллӣ ва заминаи ҳуқуқии истифодаи он дар соҳаҳои муҳими ҷомеа, аз ҷумла илму таълим ва қонунгузорӣ, махсус таъкид намуд.

Қайд карда шуд, ки маҳз таваҷҷуҳ ва ғамхории пайвастаи Сарвари давлат буд, ки забони тоҷикӣ ба забони илму касб, муоширати давлатӣ ва дипломатияи байналмилалӣ табдил ёфта, мақоми ҳуқуқии он рӯз ба рӯз мустаҳкам мегардад.

Забон яке аз муҳимтарин унсурҳои ҳастии миллат ва воситаи ҳифзу интиқоли таҷрибаи таърихӣ, фарҳангӣ, маънавӣ ва илмии ҷомеа мебошад. Дар шароити давлатдории муосир аҳаммияти забон танҳо бо вазифаи муоширатӣ ё фарҳангии он маҳдуд намегардад. Забоне, ки дар сатҳи Конститутсия мақоми давлатӣ пайдо мекунад, ҳамзамон вазифаҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ, идорӣ, маърифатӣ ва илмиро иҷро намуда, ба яке аз унсурҳои муҳими фаъолияти давлат ва ҷомеа табдил меёбад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мақоми забони тоҷикӣ бо ташаккул ва рушди давлатдории соҳибистиқлол робитаи бевосита дорад. Истиқлолияти давлатӣ барои густариши доираи истифодаи забони тоҷикӣ имкониятҳои нави сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ фароҳам овард. Дар ин давра забони тоҷикӣ ба забони фаъолияти мақомоти давлатӣ, қонунгузорӣ, коргузорӣ, маориф, фарҳанг ва таҳқиқоти илмӣ табдил ёфт.

Асоси ҳуқуқии мақоми забони давлатӣ, пеш аз ҳама, дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар гардидааст. Мутобиқи моддаи 2 Конститутсия забони давлатии Тоҷикистон забони тоҷикӣ мебошад. Ҳамзамон, забони русӣ ҳамчун забони муоширати байни миллатҳо амал намуда, ба ҳамаи миллатҳо ва халқиятҳои сокини ҷумҳурӣ ҳуқуқи истифодаи озодонаи забони модариашон кафолат дода шудааст.

Ҷойгир гардидани меъёр дар бораи забони давлатӣ дар боби якуми Конститутсия — «Асосҳои сохтори конститутсионӣ» — аҳаммияти махсуси ҳуқуқӣ дорад. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки забони давлатӣ танҳо падидаи фарҳангӣ ё забоншиносӣ набуда, бо асосҳои сохтори давлат, соҳибихтиёрӣ ва фаъолияти ҳокимияти давлатӣ робитаи устувор дорад. Аз ҳамин нуқтаи назар забони тоҷикӣ ҳамчун яке аз арзишҳои муҳими конститутсионӣ ва ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон баромад менамояд.

Мақоми ҳуқуқии забони тоҷикӣ дар Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 5 октябри соли 2009, №553 ба таври муфассал танзим гардидааст. Қонуни мазкур вазъи ҳуқуқии забони давлатиро муайян намуда, истифодаи онро дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба танзим медарорад. Забони давлатӣ дар соҳаҳои ҳаёти сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ, илмӣ ва фарҳангии мамлакат истифода мешавад.

Аз мазмуни меъёрҳои ҳуқуқӣ бармеояд, ки забони давлатӣ ҳам объекти ҳимояи ҳуқуқӣ ва ҳам воситаи амалисозии ҳокимияти давлатӣ мебошад. Қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ, коргузории расмӣ ва муносибатҳои дорои хусусияти давлатӣ тавассути забони давлатӣ амалӣ мегарданд. Бинобар ин, сатҳи рушди забони ҳуқуқӣ ва истилоҳоти ҳуқуқӣ ба сифати қонунгузорӣ, дақиқии меъёрҳои ҳуқуқӣ, фаҳмо будани санадҳои давлатӣ ва самаранокии татбиқи онҳо таъсири бевосита мерасонад.

Дар ташаккул ва рушди сиёсати давлатии забон дар давраи соҳибистиқлолӣ нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон назаррас мебошад. Дар суханрониҳо, асарҳо ва ташаббусҳои Пешвои миллат масъалаи забони тоҷикӣ пайваста дар робита бо таърихи миллат, худшиносии миллӣ, истиқлолияти давлатӣ ва давлатдории тоҷикон мавриди баррасӣ қарор гирифтааст.

Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон», таъсиси Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қабули барномаҳои давлатии рушди забон аз ҷумлаи тадбирҳое мебошанд, ки заминаи ҳуқуқӣ ва ташкилии рушди забони давлатиро таҳким бахшиданд.

Дар ин самт Барномаи рушди забони давлатӣ барои солҳои 2020–2030 аҳаммияти махсус дорад. Барномаи мазкур бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 ноябри соли 2020, №647 тасдиқ гардида, ҳадаф, вазифа ва самтҳои асосии амалисозии сиёсати давлатиро оид ба забон муайян менамояд. Муҳим он аст, ки дар Барнома дар баробари таҳкими мақоми забони давлатӣ, ташаккули забони илм ва рушди истилоҳоти тахассусӣ низ ҳамчун яке аз самтҳои сиёсати давлатӣ муайян гардидааст.

Дар баробари тадбирҳои сиёсию ҳуқуқӣ, асари Эмомалӣ Раҳмон «Забони миллат — ҳастии миллат» дар омӯзиш ва муаррифии таърих, ташаккул ва рушди забони тоҷикӣ аҳаммияти махсус дорад. Дар ин асар таърихи забони тоҷикӣ дар робита бо сарнавишти таърихии миллат ва давлатдории тоҷикон таҳлил гардидааст. Китоби дуюми асар — «Забон ва замон» марҳалаҳои густариши забони тоҷикиро аз асрҳои миёна то ибтидои асри XX фаро мегирад.

Аз ин лиҳоз, сиёсати забонии даврони истиқлол танҳо ба танзими ҳуқуқии истифодаи забон маҳдуд нагардида, бо масъалаҳои худшиносии миллӣ, ҳифзи хотираи таърихӣ, рушди илму маориф ва таҳкими давлатдорӣ пайваст мебошад.

Дар баробари мақоми ҳуқуқӣ ва давлатӣ, арзиши забон дар забони илм будани он низ ифода меёбад. Ин ҷиҳати масъала дар шароити рушди босуръати илм, технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ аҳаммияти бештар пайдо менамояд.

Забони миллӣ замоне имкониятҳои худро ба таври фарогир амалӣ менамояд, ки тавассути он на танҳо муоширати рӯзмарра, фаъолияти идорӣ ва эҷоди осори адабӣ, балки андешаи илмӣ, мафҳумҳои назариявӣ, натиҷаҳои таҳқиқот ва дастовардҳои муосири илм низ дақиқ ифода гарданд. Аз ҳамин нуқтаи назар, забони илм яке аз нишондиҳандаҳои муҳимми тавоноӣ, ғановат ва сатҳи рушди забони давлатӣ мебошад.

Муносибат ба масъалаҳои муњимми иљтимої ва тарзи бархўрд бо он аз љумлаи падидањои маъмулист. Дар њар давра, вобаста ба шароити иљтимої ва сатњи тафаккури љамъиятї, илм, махсусан фалсафа, бо мавзуи муайяне алоќамандї дорад. Масалан, агар дар даврони антиќа дар маркази таваљљуњи ањли њикмат масъалањои кайњон ва марбут ба он ќарор дошта бошад, дар асрњои миёна Худо, дар давраи Эњё инсон ва ќобилиятњои беинтињои ў ва дар замони муосир забон, махсусан забони илм, љой дорад, ки наметавонад ањли илмро нисбати ин мавзуъ бетараф гузорад. Муҳимтарин ҷанбаи фарқкунандаи забони илмӣ, аз забони маъмулӣ дар он аст, ки баёни нукоти асосӣ ҳамеша ба истилоҳот такя менамояд.

Забони илм тавассути забони адабӣ ифода гардида, аз муҳаққиқ риояи меъёрҳои забонӣ ва ҳамзамон донистани низоми мафҳуму истилоҳоти соҳаро талаб менамояд. Ҳар як соҳаи илм дорои низоми махсуси мафҳумҳо мебошад ва муҳаққиқ барои баёни дақиқи натиҷаҳои таҳқиқот бояд забони касбии соҳаи худро хуб аз худ намояд.

Забони илм дорои хусусиятҳои хоси худ буда, пеш аз ҳама ба дақиқӣ, мантиқ, пайдарҳамии фикр, муайянии мафҳумҳо ва устувории истилоҳот такя мекунад. Аз ин рӯ, забони илмро наметавон пурра бо забони муоширати рӯзмарра яксон донист. Мафҳумҳои илмӣ мазмуни мушаххас дошта, истифодаи дурусти онҳо шарти ифодаи саҳеҳи андешаи илмӣ мебошад [6].

Дар айни замон, хусусияти касбии забони илм набояд боиси мураккабнависии беасос гардад. Дақиқии илмӣ ва равшании баён бояд бо ҳам пайваст бошанд. Истилоҳи илмӣ бояд мафҳуми мушаххасро ифода намуда, аз духӯрагӣ ва норавшанӣ дур бошад. Ин масъала махсусан барои илми ҳуқуқшиносӣ аҳаммияти зиёд дорад, зеро истилоҳи ҳуқуқӣ метавонад минбаъд дар қонунгузорӣ, санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва фаъолияти ҳуқуқтатбиқкунӣ мавриди истифода қарор гирад.

Рушди истилоҳоти илмии тоҷикӣ яке аз самтҳои муҳимми рушди забони давлатӣ мебошад. Пешрафти илм пайваста мафҳумҳои навро ба вуҷуд меорад. Рушди технологияҳои рақамӣ, зеҳни сунъӣ, иқтисоди рақамӣ, биотехнология ва муносибатҳои нави ҳуқуқӣ зарурати ифодаи мафҳумҳои навро ба забони тоҷикӣ ба миён меорад. Қобилияти забон барои қабул, коркард ва ифодаи ин мафҳумҳо нишондиҳандаи рушдёбанда ва ҷавобгӯ ба талаботи замон будани он мебошад.

Аз ҳамин ҷиҳат, дар Барномаи рушди забони давлатӣ барои солҳои 2020–2030 ба ташаккули забони илм ва рушди истилоҳоти тахассусӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир гардидааст. Ин муқаррарот имкон медиҳад, ки рушди забони илм на танҳо ҳамчун масъалаи дохилии забоншиносӣ, балки ҳамчун яке аз самтҳои сиёсати давлатии забон арзёбӣ карда шавад.

Дар ин раванд Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотии кишвар мавқеи махсус доранд. Муҳити илмӣ маконест, ки дар он мафҳумҳои нав таҳлил, истилоҳҳо коркард ва забони илм такмил меёбад. Монографияҳо, диссертатсияҳо, мақолаҳои илмӣ, фарҳангҳои соҳавӣ ва маҷмуаҳои истилоҳотӣ ба ташаккули захираи илмии забони тоҷикӣ ва тавсеаи имкониятҳои он мусоидат менамоянд.

Рушди забони илм ҳамзамон бо рушди тафаккури илмӣ робитаи бевосита дорад. Забон воситаи ифода ва интиқоли дониш мебошад. Ҳар қадар низоми мафҳумии илм мукаммал гардад, ҳамон андоза имкониятҳои забон барои ифодаи дониш ва натиҷаҳои фаъолияти зеҳнӣ васеъ мешаванд. Аз ин рӯ, рушди забони тоҷикӣ ҳамчун забони илмро метавон яке аз нишондиҳандаҳои муҳими таҳкими мақоми воқеии забони давлатӣ арзёбӣ намуд.

Дар шароити муосир ин масъала бо рушди технологияҳои рақамӣ низ робитаи зич пайдо кардааст. Имрӯз забон на танҳо дар китоб, санади расмӣ ва воситаҳои ахбори омма, балки дар пойгоҳҳои илмӣ, китобхонаҳои электронӣ, барномаҳои компютерӣ, низомҳои ҷустуҷӯӣ ва технологияҳои зеҳни сунъӣ низ истифода мешавад. Аз ин рӯ, густариши забони тоҷикӣ дар фазои рақамӣ имкониятҳои фаъолияти онро ҳамчун забони муосири илм ва дониш бештар менамояд.

Забони давлатӣ дар баробари ин дар таҳкими давлатдории миллӣ вазифаҳои муҳимро иҷро менамояд. Пеш аз ҳама, он забони фаъолияти ҳокимияти давлатӣ ва низоми ҳуқуқӣ мебошад. Ифодаи иродаи давлат дар қонунҳо, санадҳои мақомоти давлатӣ ва муносибатҳои расмӣ тавассути забони давлатӣ амалӣ мегардад. Ягонагии забони фаъолияти расмии мақомоти давлатӣ барои таъмини ягонагии фазои ҳуқуқӣ ва идоракунии давлатӣ аҳаммияти муҳим дорад.

Забони давлатӣ инчунин воситаи муоширати ҳуқуқии давлат ва шаҳрванд мебошад. Дастрас ва фаҳмо будани қонунҳо, санадҳои давлатӣ ва иттилооти расмӣ ба сифати забони онҳо вобаста аст. Аз ин ҷиҳат, рушди забони ҳуқуқии тоҷикӣ ва такмили истилоҳоти ҳуқуқӣ қисми таркибии фарҳанги ҳуқуқӣ ва фаъолияти босифати мақомоти давлатӣ мебошад.

Ҳамзамон забони давлатӣ омили таҳкими худшиносӣ ва ваҳдати миллӣ мебошад. Забони умумии давлатӣ ба шаҳрвандон имконият медиҳад, ки дар фазои ягонаи сиёсӣ, ҳуқуқӣ, фарҳангӣ ва илмии мамлакат фаъолияти худро амалӣ намоянд. Дар баробари ин, Конститутсия ҳуқуқи миллату халқиятҳои сокини Тоҷикистонро ба истифодаи озодонаи забони модарии худ кафолат медиҳад.

Хулоса. Забони тоҷикӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои мақоми устувори конститутсионӣ ва ҳуқуқӣ буда, дар давраи соҳибистиқлолӣ доираи истифодаи он дар фаъолияти давлатӣ, ҷамъиятӣ ва илмӣ густариш ёфтааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва Барномаи рушди забони давлатӣ барои солҳои 2020–2030 заминаи ҳуқуқӣ ва ташкилии ин равандро ташкил медиҳанд.

Дар ин раванд нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ташаккули сиёсати давлатии забон, таҳкими заминаҳои ҳуқуқии он ва пайвастани масъалаи забон бо истиқлолият, худшиносии миллӣ ва давлатдорӣ назаррас мебошад.

Дар баробари ин, яке аз нишондиҳандаҳои муҳимми сатҳи рушди забони давлатӣ забони илм будани он мебошад. Тавоноии забони тоҷикӣ барои ифодаи мафҳумҳои илмӣ, ҳуқуқӣ, фалсафӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва технологӣ имкониятҳои онро ҳамчун забони муосири давлат ва ҷомеа васеъ менамояд. Аз ин рӯ, ташаккули забони илм ва рушди истилоҳоти тахассусӣ на танҳо масъалаи забоншиносӣ, балки масъалаи рушди илм, маориф, тафаккури миллӣ ва таҳкими давлатдории муосир мебошад.

Ҳамин тариқ, забони тоҷикӣ дар шароити давлатдории соҳибистиқлол ҳамзамон арзиши миллӣ, фарҳангӣ, конститутсионӣ, ҳуқуқӣ ва илмӣ буда, ҳамчун забони фаъолияти ҳокимияти давлатӣ, забони илм ва дониш, омили худшиносии миллӣ ва яке аз пояҳои таҳкими давлатдории миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон баромад менамояд.

Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн - мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

Мувофиқи фармоиши Раиси Муассисаи давлатии «Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 1 октябри соли 2026, №372/гu (дар асоси қарори Раёсати КОА аз 24 сентябри соли 2026, №10), дараҷаи илмии номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ ба унвонҷӯи шуъбаи илмҳои ҳуқуқи хусусии Муассисаи давлатии «Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон» — Асозода Тахмина Авғон тасдиқ гардида, дипломи намунаи давлатии дараҷаи илмӣ дода шуд.

Асозода Тахмина Авғон санаи 30 июни соли 2026 дар Шӯрои диссертатсионии 6D.КОА-018 назди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон рисолаи номзадии худро дар мавзӯи «Танзими ҳуқуқии ҳифзи сирри бонкӣ дар низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон: ҷанбаҳои ҳуқуқи хусусӣ» аз рӯйи ихтисоси 5.5.3. — «Ҳуқуқи маданӣ; ҳуқуқи соҳибкорӣ; ҳуқуқи оилавӣ; ҳуқуқи байналмилалии хусусӣ» бо муваффақият ҳимоя намуда буд.

Роҳбари илмии таҳқиқот — мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн мебошанд.

Роҳбарият ва ҳайати профессорону омилони илмии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ Асозода Тахмина Авғонро бо ин дастоварди муҳими илмиву касбӣ ва гирифтани дипломи дараҷаи илмии номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ самимона муборакбод гуфта, дар фаъолияти минбаъдаи таҳқиқотӣ ва рушди илми ҳуқуқшиносии миллӣ зафарҳои нав ба нав орзу менамоянд!

Забони давлатӣ на танҳо воситаи муоширати ҳамарӯза ё фазои фарҳангӣ, балки яке аз аломатҳои асосии соҳибихтиёрии давлатӣ, нишони ҳастии миллат ва рукни аслии амнияти миллию маънавӣ ба шумор меравад. Дар ҷомеаи муосир, ки таҳти таъсири равандҳои ҷаҳонишавӣ ва тағйирёбии рақамӣ қарор дорад, масъалаи ҳифз, нигоҳдорӣ ва рушди забони давлатӣ дар соҳаи илм ва таълим муҳиммияти фавқулодаи пайдо мекунад. Забоне, ки қобилияти ифодаи мафҳумҳои мураккаби илмӣ, истилоҳоти техникӣ, назарияҳои ҳуқуқӣ ва таҳқиқоти баландпояро надорад, тадриҷан ба забони маҳдуди маишӣ табдил ёфта, аз раванди пешрафти ҷаҳонӣ канор мемонад.

Барои миллати тоҷик, ки дорои тамаддуни шашҳазорсолаи фарҳангию илмӣ мебошад, забони тоҷикӣ дар тӯли таърих ҳамеша забони илму ҳикмат, фалсафаву ҳуқуқ, тиб ва адабиёт буд. Осор ва таълифоти бузургоне чун Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абӯалқосим Фирдавсӣ, Абунасри Форобӣ, Абуалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Умари Хайём ва дигарон гувоҳи он аст, ки забони мо аз асрҳои миёна заминаҳои ғании истилоҳотӣ ва услубии илмиро эҷод намуда буд. Аммо, дар давраҳои муайяни таърихӣ, аз ҷумла дар давраи сохтори шӯравӣ, забони тоҷикӣ дар соҳаи илмҳои дақиқ, табиатшиносӣ ва силсилаи таҳқиқоти академӣ таҳти фишори забони русӣ қарор гирифта, функсияҳои илмиву таҳсилотии он маҳдуд гардида буданд.

Соҳибистиқлол гардидани Ҷумҳурии Тоҷикистон марҳилаи нави эҳёи забони давлатиро оғоз намуд. Дар ин давраи таърихӣ вазифаи аввалиндараҷаи давлат ташаккули заминаи устувори ҳуқуқӣ ва шароити амалӣ барои мубаддал сохтани забони тоҷикӣ ба забони илм, таълим ва идоракунии давлатӣ гардид. Дар ин раванди тақдирсоз, нақши Сарвари давлат, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун меъмори сиёсати забоншиносии кишвар калидӣ ва муайянкунанда мебошад.

Сиёсати забони Ҷумҳурии Тоҷикистон дар давраи истиқлолият бо ном ва фаъолияти бевоситаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайванди ногусастанӣ дорад. Аз рӯзҳои аввали соҳибихтиёрии кишвар, Сарвари давлат масъалаи забони давлатиро дар сатҳи амнияти миллӣ ва пойдевори давлатдории тоҷикон қарор доданд.

Пешвои миллат бар он ақидаанд, ки «Забони миллат – ҳастии миллат аст». Бо ташаббус ва зери роҳбарии бевоситаи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон заминаҳои бунёдии ҳуқуқии эҳёи забон гузошта шуданд. Қабули Конституцияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994, ки дар моддаи 2-юми он забони тоҷикӣ ба ҳайси забони давлатӣ муқаррар гардид, қадами аввалини ҳуқуқӣ дар ин самт буд.

Барои мутобиқ сохтани қонунгузорӣ ба талаботи давлати соҳибистиқлол ва паҳн намудани фазои татбиқи забон дар соҳаи илму таълим, бо ташаббуси Сарвари давлат Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 5 октябри соли 2009, №553 «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул карда шуд. Ин қонун низоми нави муносибатҳои ҳуқуқиро дар самти истифодаи забони давлатӣ ба вуҷуд овард.

Саҳми бевоситаи Пешвои миллат дар соҳаи илми забоншиносӣ ва таърихи забон дар асари дуҷилдаи муаллиф «Забони миллат – ҳастии миллат» ба таври амиқ таҷассум ёфтааст. Ин асари бузурги таҳқиқотӣ на танҳо як манбаи арзишманди таърихиву филологӣ, балки дорои аҳамияти бузурги методологӣ барои таҳқиқоти ояндаи илмӣ мебошад. Пешвои миллат дар ин асар исбот намуданд, ки забони тоҷикӣ дар тӯли давраҳои гуногуни таърихӣ осеб надида, қобилияти баланди ифодаи афкори илмӣ ва сиёсиро ҳифз намудааст ва имрӯз низ бояд ба ҳайси забони пешрафтаи илмӣ хизмат кунад

Бо санадҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҳукумати кишвар сохторҳои муҳими давлатӣ, аз ҷумла Комиссияи татбиқи Қонуни забони назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (ҳоло Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон) таъсис дода шуданд. Инчунин, бо ташаббуси Сарвари давлат рӯзи 5 октябр ҳамчун «Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ба муқаррароти ҷашнҳои миллӣ ворид карда шуд, ки ин омӯзиш ва пажӯҳиши забони давлатиро дар муассисаҳои таълимиву илмӣ ҳавасманд месозад.

Низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон истифодаи забони давлатиро дар соҳаи илм ва таълим тавассути як силсила санадҳои меъёрии ҳуқуқии зинаҳои гуногун танзим менамояд.

Моддаи 2-юми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар менамояд: «Забони давлатии Тоҷикистон забони тоҷикӣ аст. Забони русӣ ҳамчун забони муоширати байни миллатҳо амал мекунад. Ҳамаи миллатҳо ва халқиятҳое, ки дар ҳудуди ҷумҳурӣ зиндагӣ мекунанд, ҳуқуқ доранд аз забони модариашон озодона истифода кунанд». Ин меъёри конститутсионӣ заминаи олии ҳуқуқиро барои ба роҳ мондани раванди таълим ва таҳқиқоти илмӣ ба забони давлатӣ эҷод менамояд.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 5 октябри соли 2009, №553 муносибатҳои ҷамъиятиро вобаста ба истифода ва рушди забони давлатӣ аниқ танзим менамояд. Барои соҳаи илм ва таълим моддаҳои зерини он аҳамияти махсуси ҳуқуқӣ доранд:

Моддаи 8. Забони таҳсил

1. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳсил ба забони давлатӣ сурат мегирад.

2. Муассисаҳои таълимии томактабӣ, таҳсилоти умумӣ, ибтидоии касбӣ, миёнаи касбӣ, олии касбӣ ва таҳсилоти касбии баъд аз муассисаҳои олии таълимӣ метавонанд ба забонҳои дигар низ фаъолият намоянд.

3. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҳамаи миллатҳо ва халқиятҳо дар интихоби озоди забони таҳсил тибқи қонунгузорӣ шароит фароҳам оварда мешавад.

Моддаи 9. Омӯзиши забони давлатӣ дар муассисаҳои таълимӣ

1. Дар муассисаҳои таълимии томактабӣ, таҳсилоти умумӣ, ибтидоии касбӣ, миёнаи касбӣ, олии касбӣ ва таҳсилоти касбии баъд аз муассисаҳои олии таълимӣ омӯзиши ҳатмии забони давлатӣ таъмин карда мешавад.

2. Дар муассисаҳои таълимии таҳсилоти миёна ва олии касбии хориҷӣ, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият мекунанд, новобаста аз шакли ташкилию ҳуқуқӣ, омӯзиши забони давлатӣ ҳатмӣ мебошад.

3. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои омӯзиши хати арабиасос ва табъу нашри адабиёт ба ин хат шароит фароҳам оварда мешавад.

Моддаи 10. Забони илм

1. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон забони илм забони давлатӣ аст.

2. Дар таҳқиқоти илмӣ забонҳои дигар низ метавонанд истифода шаванд.

Илова бар ин, як қатор қонунҳои махсус вазифаҳои мушаххаси ҳуқуқиро барои субъектҳои илмиву таълимӣ пешбинӣ мекунанд.

1. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф».

Забони таълимро дар тамоми зинаҳои таҳсилот (ибтидоӣ, миёна, олии касбӣ ва баъд аз муассисаи олии таълимӣ) танзим намуда, ҳатмӣ будани омӯзиши забони давлатиро дар ҳама гуна муассисаҳои таълимӣ, новобаста аз шакли мулкияташон, муқаррар мекунад.

2. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи фаъолияти илмӣ ва сиёсати давлатӣ оид ба илму техника».

Кафолатҳои давлатиро барои рушди заминаи ахбориву забоншиносии илмӣ, таҳияи луғатҳои истилоҳотии соҳавӣ ва тарҷумаи асарҳои илмии ҷаҳонӣ ба забони тоҷикӣ муайян месозад.

Яке аз марҳилаҳои муҳимтарин ва амалии татбиқи забони тоҷикӣ ба ҳайси забони илм – ин таъсиси Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

То таъсиси КОА-и миллии кишвар, ҳимояи рисолаҳои диссертатсионӣ ва сазовор шудан ба дараҷаҳои илмӣ асосан тавассути Комиссияи олии аттестатсионии Федератсияи Россия амалӣ мегардид, ки ин боиси он мегардид, ки аксарияти мутлақи диссертатсияҳо ба забони русӣ навишта мешуданд.

Муассисаи давлатии «Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон» бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 12 августи соли 2014, № 254 таъсис дода шудааст, ки он мустақилияти илмӣ ва забоншиносии кишварро таъмин намуд.

Пешвои миллат такид менамоянд, ки: “Мо Комиссияи олии аттестатсионии миллии худро таъсис додем, то ки мушкилоти ҳимояи корҳои илмӣ ва тайёр намудани кадрҳои илмиро бартараф намоем ва имконият фароҳам оварем, ки муҳаққиқони мо имкони ҳимояи диссертатсияҳои худро дар кишварамон дошта бошанд”.

Мутобиқи санадҳои меъёрии ҳуқуқии КОА-и назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон чунин муқаррарот ҷой доранд:

1. Забони ҳимояи диссертатсия. Диссертатсияҳо барои дарёфти дараҷаҳои илмии доктори философия (PhD) - доктор аз рӯи ихтисос, номзади илм ва доктори илм метавонанд ба забони давлатӣ (тоҷикӣ), инчунин ба забонҳои русӣ ва англисӣ пешниҳод карда шаванд. Аммо таълифи автореферат ва пешниҳоди ҳуҷҷатҳои аттестатсионӣ ба забони давлатӣ ба афзалияти асосӣ табдил ёфтааст.

2. Феҳристи нашрияҳои илмии тавсияшуда. КОА-и назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон талабот гузоштааст, ки маҷаллаҳои илмие, ки ба феҳристи нашрияҳои тавсияшуда ворид мешаванд, бояд мақолаҳоро ба забони давлатӣ бо риояи меъёрҳои адабӣ, доштани аннотатсия ва калидвожаҳо ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ ба нашр расонанд.

3. Бюллетени КОА ва самтҳои илм. Дар нашрияҳои расмии КОА-и назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз қабили Бюллетен) таснифоти самтҳои илм ва ҳуҷҷатҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ ба забони давлатӣ нашр гардида, истилоҳоти нави илмӣ мунтазам роҳандозӣ карда мешаванд.

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҳамчун муассисаи пешбарандаи илми ҳуқуқшиносӣ дар кишвар, дар амалӣ намудани сиёсати забонии давлатӣ ва рушди забони тоҷикӣ дар соҳаи ҳуқуқ нақши ниҳоят муҳим мебозад.

Олимону муҳаққиқони Институт дар самти таҳияи лоиҳаҳои қонунҳо, экспертизаи ҳуқуқӣ-забоншиносии санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва таҳияи фарҳангҳои истилоҳотии соҳавӣ фаъолона иштирок менамоянд. Танзими ҳуқуқии забон яке аз соҳаҳои мураккабтарин мебошад, зеро ҳар як истилоҳи ҳуқуқӣ бояд дорои аниқӣ, якхелагӣ ва бидуни духӯрагӣ бошад.

Аз ин рӯ, дар Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ теъдоди бештари монографияҳо, маҷмӯаҳои илмӣ ва дастурҳои таълимӣ-методи ба забони давлатӣ иншо ва чоп карда мешаванд, таҳқиқоти амиқи муқоисавӣ-ҳуқуқӣ оид ба таърихи афкори сиёсӣ ва ҳуқуқии халқи тоҷик ба забони давлатӣ гузаронида шудаанд, дар магистратура ва докторантураи PhD-и Институт таълим ва машғулиятҳои илмӣ-методӣ асосан ба забони давлатӣ роҳандозӣ гардида, докторантон ва унвонҷӯён ба таълифи диссертатсияҳо ба забони тоҷикӣ роҳнамоӣ карда мешаванд, ки ин заминаи насли нави олимони ҳуқуқшиносро ташаккул медиҳад.

Муваффақиятҳои бадастомада дар самти татбиқи забони давлатӣ инкорнопазиранд, аммо дар шароити кунунӣ як силсила масъалаҳо ва мушкилоте вуҷуд доранд, ки ҳалли илмиву ҳуқуқиро тақозо мекунанд. Раванди пайдоиши технологияҳои нав, рақамикунонӣ, зеҳни сунъӣ, ҳуқуқи рақамӣ ва кибербехатар боиси ворид шудани ҳазорон истилоҳоти нав ба забони илм мегардад. Дар баъзе ҳолатҳо дар нашрияҳои илмӣ ва китобҳои дарсӣ тарҷума ва истифодаи истилоҳоти нави якхела ва ягона коста мегардад.

Барои он ки илми тоҷик ва забони тоҷикӣ дар сатҳи ҷаҳонӣ эътироф гардад, зарур аст, ки маҷаллаҳои илмии ватанӣ ба пойгоҳҳои байналмилалӣ ворид карда шаванд. Ин тақозо мекунад, ки нашрияҳо шакли дузабона ё сезабонаро (тоҷикӣ, русӣ, англисӣ) бо нигоҳ доштани афзалияти забони тоҷикӣ интихоб намоянд.

Забони илм ва таълим нишондиҳандаи асосии камолоти маънавӣ ва илмии миллат мебошад. Дурнамои сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба он нигаронида шудааст, ки забони тоҷикӣ пурра ва бидуни маҳдудият дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа, аз ҷумла дар мураккабтарин соҳаҳои илми муосир татбиқ гардад.

Барои таҳкими бештари мақоми забони давлатӣ дар соҳаи илм ва таълим, пешниҳодҳои зерини ҳуқуқиро манзур менамоем.

1. Васеъ намудани меъёрҳои мушаххаси ҳавасмандкунӣ ва дастгирии давлатӣ барои муаллифоне, ки монографияҳо, луғатҳои истилоҳотӣ ва китобҳои дарсии фундаменталиро ба забони давлатӣ дар соҳаҳои илмҳои ҷомеашиносӣ, дақиқ ва табиатшиносӣ иншо менамоянд.

2. Дар назди муассисаҳои илмӣ ва шуроҳои диссертатсионӣ фаъолтар намудани сохторҳои экспертизаи забонӣ бо мақсади ҳифзи меъёрҳои адабӣ ва ягонагии истилоҳоти илмӣ дар рисолаҳои диссертатсионӣ.

3. Қабули Барномаи давлатии тарҷумаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва асарҳои фундаменталии илмии ҷаҳонӣ ба забони тоҷикӣ.

4. Васеъ намудани ҳамкории мутақобилаи Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ бо КОА-и назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти стандартизатсия ва танзими ҳуқуқии истилоҳоти илмии ҳуқуқӣ.

Забони давлатӣ сарвати муқаддаси миллӣ ва заминаи соҳибихтиёрии мост. Ҳифз ва рушди он дар соҳаи илм ва таълим вазифаи пуршарафи ҳар як олим, омӯзгор ва шаҳрванди Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба илм ва таълим. доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Имрӯз, 5 октябр дар толори Раёсати Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон бахшида ба Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон Конференсияи илмӣ – амалӣ таҳти унвони “Забони давлатӣ ва масъалаҳои истилоҳшиносии муосир” баргузор гардид. Дар он Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн - мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор дар мавзӯи "ЗАБОНИ ДАВЛАТӢ ҲАМЧУН АРЗИШИ ҲУҚУҚӢ, ЗАБОНИ ИЛМ ВА ОМИЛИ ТАҲКИМИ ДАВЛАТДОРИИ МИЛЛӢ" маърӯза намуданд

Ҳамватанони азиз!

Ҳамаи шумо ва ҳамзабонони бурунмарзиамонро ба ифтихори Рӯзи забони давлатӣ, ки ганҷинаи бебаҳои таъриху тамаддун, яке аз рукнҳои муҳимми давлатдории миллӣ ва бақову пойдории миллату давлат мебошад, самимона табрик мегӯям.

Забони ширину гӯшнавози тоҷикии форсӣ дар тӯли таърихи чандинҳазорсолаи миллати тоҷик ҳамчун унсури асосии муттаҳидсоз ва ойинаи фарҳангу тамаддуни бостонии мо хизмат кардааст ва имрӯз низ ин рисолати муқаддасро бо тавонмандии бештар иҷро карда истодааст.

Он ҳамчун арзишмандтарин ёдгори аҷдоди ориёии мо дар паҳнои таърихи пур аз шебу фароз, вале пурифтихори худ тавассути андешаву қалами фарзандони фарзонаи миллат ҳама гуна монеаҳоро убур карда, роҳи рушди худро идома бахшидааст.

Забони тоҷикӣ, ки инъикосгару муаррифгари андешаву афкори миллӣ ва арзишу дастовардҳои мо мебошад, гузаштаи пурифтихори моро ба имрӯзи босаодат ва фардои дурахшони миллату давлат пайванди ҷовидонӣ мебахшад.

Ҳамчунин, забони модарии мо ҳамчун ганҷинаи бебаҳои ҳувиятсоз руҳи шикастнопазири ниёгону имрӯзиён, нигоштаҳои оламшумули бузургони илму адаб, фарҳангу маънавиёти миллат ва талошҳои созандаву бунёдгаронаи мардуми куҳанбунёди моро дар пайкари хеш таҷассум намудааст.

Дар раванди ҷаҳонишавии арзишҳои фарҳангӣ мо бояд хотираи неки абармардони илму адаби гузаштаамонро, ки дар рушду такомули забони тоҷикии форсӣ ва густаришу пойдории он саҳми бузурги таърихӣ гузоштаанд, пайваста зинда нигоҳ дорем, барои омӯзишу таҳқиқ ва муаррифии шоистаи осори гаронбаҳои онҳо ба аҳли башар кӯшишу талоши бештар намоем.

Боиси ифтихор ва шукргузорист, ки имрӯзҳо садо додани забони нобу шевои тоҷикӣ аз минбарҳои баланди созмонҳои бонуфузи ҷаҳонӣ гувоҳи ҳастии миллати тоҷик ва пешрафту ободии давлати соҳибихтиёри тоҷикон мебошад.

Дар 35 соли соҳибистиқлолӣ забони тоҷикӣ бо пуштибониву ғамхориҳои пайвастаи Ҳукумати мамлакат марҳалаи муҳимми рушдро тай намуда, ҳоло ба василаи асосии иттиҳоду сарҷамъии мардуми мо ва омили муҳимтарини тавсеаву таҳкими худшиносиву худогоҳии ҷомеа табдил ёфтааст.

Ман ҳанӯз соли 2002 дар мулоқот бо намояндагони зиёиёни мамлакат иброз дошта будам, ки ғамхориву пуштибонӣ аз забони давлатӣ, фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди минбаъдаи он ва вусъат бахшидан ба фазои амали ин забони ширину шоирона дар тамоми ҷабҳаҳои ҳаёти ҷомеа асоси сиёсати давлатии мо боқӣ мемонад.

Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва «Барномаи рушди забони давлатӣ барои солҳои 2020 – 2030», таъсиси Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати Тоҷикистон, Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти мамлакат, ба истифода додани китобхонаҳо ва шабакаҳои гуногуни телевизиону радио, роҳандозӣ намудани озмунҳои мухталифи ҷумҳуриявӣ, нашри фарҳангҳои тафсирию соҳавӣ, чоп ва ба ҳар як оила дастрас намудани «Шоҳнома»-и Абулқосими Фирдавсӣ ва «Тоҷикон»-и Бобоҷон Ғафуров, инчунин, дар 50 ҷилд гирдоварӣ кардану таҳти номи «Ахтарони адаб» ба нашри оммавӣ расонидани осори гаронбаҳои гузаштагону муосиронамон аз ҷумлаи иқдомоте мебошанд, ки иқтидори илмиву истеъмолии забонро таҳким мебахшанд ва мақоми онро дар ҷомеа боз ҳам устувор менамоянд.

Ҳамватанони азиз!

Мо дар замоне умр ба сар мебарем, ки илму техника ва технологияҳо, ихтирооту кашфиёт ва зеҳни сунъӣ суръати бесобиқа касб намудаанд.

Ҳама гуна дастоварду кашфиёт ва ихтирооти илмиву техникӣ, пеш аз ҳама, тавассути забон ифода гардида, бо калимаву истилоҳоти махсуси соҳавӣ муаррифӣ мегарданд.

Дар шароити шиддат гирифтани таъсиргузориҳои забонӣ мутахассисони соҳаро зарур аст, ки низоми истилоҳсозии забонро аз ҳисоби имкониятҳои маъноиву луғавии он боз ҳам ғанӣ гардонанд ва дар заминаи захираи луғавии аслии тоҷикӣ истилоҳоти дурусту фаҳмо ва мувофиқ ба мазмуну муҳтавои соҳаҳои гуногунро барои истифода пешниҳод намоянд.

Истифодаи меъёрҳои забони адабии тоҷикӣ дар шабакаи ҷаҳонии интернет низ аз олимону мутахассисони соҳа талаб мекунад, ки навигариҳои илмиву соҳавиро, бо дарназардошти арзишҳои милливу фарҳангии мардуми тоҷик, ба хотираи он ворид намоянд.

Хотирнишон менамоям, ки забони гуфториву навиштории тоҷикӣ имрӯз ҳамчун падидаи муҳимми шуури миллӣ яке аз омилҳои таҳкимбахши худогоҳиву худшиносии насли наврас ва ҷавонон ба шумор меравад.

Бинобар ин, мо бояд мақоми иҷтимоӣ, зарурати дар сатҳи аъло донистани забон ва эҳтирому бузургдошти забони модариамонро дар миёни кӯдакон ва наврасону ҷавонон ҳанӯз аз зинаҳои аввали таълиму тарбия ҳарчи бештар тарғиб намоем.

Насли наврас ва ҷавонони мо бояд огоҳ бошанд, ки бе донистани забони адабии тоҷикӣ ва риояи қоидаҳои маъноиву дастурии он омӯхтан ва аз худ намудани забонҳои хориҷӣ бисёр мушкил ва ҳатто номумкин аст.

Фарзандони мо бояд дарк намоянд, ки забон на танҳо василаи ибрози андеша, балки падидаи нодири иҷтимоиест, ки дар он таъриху тамаддуни пурифтихор, фарҳангу маънавиёти гаронбаҳои мардумӣ ва эҳсоси баланди худшиносиву ватандӯстӣ нуҳуфтааст.

Вазифаи ҷонии мо – соҳибони аслии забон аст, ки бо ҳисси баланди ифтихори миллӣ аз он пуштибонӣ кунем, истифодаи дурусту меъёрии онро дар ҳама зинаҳои фаъолият таъмин созем ва забони зебову шевои тоҷикии форсиро дар сатҳи ҷаҳонӣ ба таври арзанда муаррифӣ намоем.

Итминон дорам, ки ҳар нафаре, ки бо ин забони ширину шоирона сухан мегӯяд ва андеша меронад, дар оянда низ ба хотири ҳифзу гиромидошт, поку беолоиш нигоҳ доштан ва тавсеаи фазои истеъмолии он саъйу талош хоҳад кард.

Бори дигар Рӯзи забони давлатиро ба мардуми шарифи Тоҷикистон ва ҳамзабонони бурунмарзиамон табрик гуфта, ба ҳар як хонадони мамлакат рӯзгори ободу осуда ва ба забони нобу ширини тоҷикии форсӣ умри ҷовидон орзу менамоям.

Рӯзи забони давлатӣ муборак бошад, ҳамватанони азиз!

https://president.tj/event/news/57544

(Дар ҳошияи нашри китоби тозанашри Шоири халқии Тоҷикистон Давлат Сафар таҳти унвони «Намакдони миллат кафи дасти ӯст»)

Боиси хушнудист, ки китоби тозанашри Шоири халқии Тоҷикистон Давлат Сафар бо номи «Намакдони миллат кафи дасти ӯст», ки бевосита ба корномаи Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки зинаҳои тайкардаи 35- соли Истиқлоли давлатиро фаро гирифтааст рӯйи чоп омад.

Воқеан ин китоб аз китобҳои қаблии шоир бо усул ва сабки хосса навишта шудааст. Чун китоб бо номи «Намакдони миллат кафи дасти ӯст» номгузорӣ шудааст ин худ як рамзи пурмаъно аст. Намак дар фарҳанги мардуми тоҷик аз қадим рамзи покӣ, баракат, дӯстӣ, аҳду паймон ва вафодорӣ ба шумор меравад. «Нон ва намак» барои миллати мо танҳо як ғизо нест, балки нишонаи эҳтиром, меҳмондорӣ ва пайванди инсонӣ мебошад.

Вақте мегӯем «Намакдони миллат кафи дасти ӯст», пеш аз ҳама бояд масъулияти бузурги роҳбарӣ, ҳифзи манфиатҳои миллӣ, нигоҳдории сулҳу субот ва таҳкими давлатдориро дар назар дошта бошем. «Намакдони миллат кафи дасти ӯст» - пеш аз ҳама як ифодаи рамзӣ мебошад. Намакдоне, ки кафи даст аст, ҳамзамон ҳам шараф ва ҳам масъулият аст.

Роҳбари давлат дар назди таърих, ҷомеа ва наслҳои оянда масъулияти бузург дорад. Ҳар як қарор метавонад ба ҳаёти миллионҳо шаҳрвандон таъсир расонад.

Аз ин рӯ, роҳбарӣ танҳо мақом нест. Роҳбарӣ масъулият аст.

Миллат низ танҳо аз як шахс иборат нест.

Миллат маҷмӯи шаҳрвандон, оилаҳо, зиёиён, омӯзгорон, коргарон, табибон, муҳандисон, соҳибкорон, ҷавонон ва ҳамаи онҳое мебошад, ки барои ободии Ватан саҳм мегузоранд.

Бинобар ин, агар «намакдон» рамзи давлат ва миллат бошад, пас ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон дар ҳифз ва нигоҳ доштани он масъулият дорад.

Дар ин маврид сухан аз фаъолияти Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон меравад.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар давраи барои Тоҷикистон ниҳоят мураккаби таърихӣ ба арсаи сиёсии кишвар омад. Дар солҳои аввали соҳибистиқлоли Тоҷикистон бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ ва иҷтимоӣ, аз ҷумла ҷанги шаҳрвандӣ ва буҳрони давлатдорӣ рӯ ба рӯ гардид.

Дар чунин шароит масъалаи муҳимтарини рӯз ҳифзи давлат, нигоҳ доштани ягонагии кишвар ва расидан ба сулҳу ризоияти миллӣ буд.

Агар ба таърихи навини Тоҷикистон назар андозем, яке аз муҳимтарин рӯйдодҳо расидан ба сулҳу ваҳдати миллӣ мебошад.

Сулҳ танҳо қатъ гардидани низоъ нест. Сулҳ заминаи фаъолияти муътадили давлат, рушди иқтисод, таълиму тарбия, илм, фарҳанг ва зиндагии осоиштаи мардум мебошад.

Дар саҳифаи 5-уми китоби, ки бо қалами Муовини аввали Раиси Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон Маликшо Неъматзода навишта шудааст, қайд менамояд, ки «Назарияи сулҳпарваронаи Пешвои муаззами миллати тоҷик дар он зоҳир мешавад, ки ӯ муколама ва музокираро қаблтар аз ҳар масъалаи дигар мегузорад. Ин мавқеъ дар шароити имрӯза аҳаммияти бештар пайдо мекунад, зеро таҳкими сулҳ танҳо масъулияти давлатҳо нест.

Он ба фарҳанги сиёсӣ, маърифати ҷомеъа, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми арзишҳои инсонӣ низ вобаста мебошад».

Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ барои Тоҷикистон марҳилаи нави таърихиро оғоз кард. Баъд аз он имкониятҳои рушди давлатдорӣ ва барқарорсозии иқтисоди миллӣ васеъ гардиданд.

Аз ин рӯ, дар арзёбии фаъолияти Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон масъалаи сулҳ ва ваҳдати миллӣ ҷойгоҳи махсус дорад.

Аммо сулҳ масъулияти ҳамешагӣ низ ҳаст. Барои нигоҳ доштани он танҳо фаъолияти мақомоти давлатӣ кофӣ нест. Ҳар як шаҳрванд, ҳар як зиёӣ, омӯзгор, падару модар ва ҷавон бояд дар таҳкими фарҳанги сулҳ ва таҳаммулпазирӣ саҳм гузорад.

Зеро ваҳдат мероси як насл нест - он арзиши умумимиллӣ мебошад.

Вақеан истиқлоли давлатӣ барои миллати тоҷик яке аз дастовардҳои бузурги таърихӣ мебошад. Кулли миллати сарбаланди тоҷик ҷашни 35-умин солгарди Истиқлоли давлатиро бо шукуҳу шаҳомати хосса ҷашн гирифтанд.

Имрӯз ҳифзи арзишҳои миллӣ яке аз вазифаи асосии ҳар як фарди тоҷик аст, зеро миллат бе забон, фарҳанг, таърих ва хотираи миллӣ вуҷуд дошта наметавонад.

Дар солҳои соҳибистиқлоли масъалаҳои эҳёи фарҳанги миллӣ, ҳифзи мероси таърихӣ, рушди забони давлатӣ ва арҷгузорӣ ба чеҳраҳои бузурги таърихи тоҷикон ба масъалаҳои муҳими сиёсати фарҳангӣ табдил ёфтанд.

Таҷлили ҷашнҳои бузурги таърихию фарҳангӣ, барои шинохти таърихи миллӣ аҳамияти муҳим доранд.

Вазифаи мо бошад, аз он иборат аст, ки ин меросро танҳо бо сухан ё ҷашн маҳдуд накунем, балки онро ба насли нав ҳамчун сарчашмаи худшиносӣ ва маърифат омӯзонем.

Қисмати дигари китоб – Давлат Сафар - шоири ватансаро ва навпардоз бахшида шуда, бо қалами Раҳмоналӣ Мирализода навишта шуда, ҳар як рӯбоиҳои шоирро маънидод кардааст. Гуфта шудааст, ки шоир дар сурудани рӯбоӣ тахайюли ӯ дар мавзуъҳои сиёсӣ бозтоб додани самимият ва эҳсоси шахсии шоир аст. Хусусан, рубоиёте, ки дар васфи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сурудааст, ончунон дилнишин афтодаанд, ки дар ҳамоишу маҳфилҳо ҳамеша бар сари забони хосу оманд. Шоир мегӯяд:

Он кас, ки ҳамеша дар дили мо ҷон ҳаст,

Армоншикани сулолаи Сомон аст,

Чун ҳадяи таърих ба бахти миллат,

Ин марди шариф, Эмомалӣ Раҳмон аст.

Ин рӯбоӣ бар пояи муҳаббати шоир ба шахсияти Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва пайванди ӯ бо таърихи давлатдории миллӣ эҷод шудааст. Шоир аз дил ва ҷон оғоз карда, тадриҷан ба мафҳуми миллат ва таърих мерасад.

Ё ҷойи дигар мегуяд, ки:

То иззату эҳтироми Ӯ побарҷост,

Дар боми фалак парчами Меҳан болост!

Дидори шарифи Пешвои миллат,

Дидори накӯи тоҷикони дунёст!

Ин рӯбои бар мафҳумҳое чун эҳтиром, Ватан, парчами миллӣ, Пешвои миллат ва ваҳдати тоҷикони ҷаҳон асос ёфтааст.

Чунин рубоиҳо хело зиёданд. Симои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ашъори ватандӯстонаи шоир ба як қаҳрамони собит табдил ёфтааст.

Дар бахши дигари китоб шеърҳои шоир дар мавзуъҳои гуногун навишта шудааст ва ҳар як шеъри навишташуда як ҷаҳон маъни дорад, ки барои хонанда пешкаш шудааст.

Воқеан ҳар касе, ки ашъори Давлат Сафарро бо диққат бихонад ба ин натиҷа мерасад, ки шоир дар сабки баёни шеър, мушоҳидаи падидаҳои ҷаҳон, ибрози андешаҳои орифона, сиёсӣ, иҷтимоӣ ва сохтани тасвирҳои бадеӣ роҳи хоси худро дорад.

Дар фарҷом бояд қайд намуд, ки ба мисли шоир Давлат Сафар имрӯз вазифаи ҳар яки мову Шумо ин тарбия кадани насли соҳибмаърифат, ватандӯст, масъулиятшинос ва дорои ҷаҳонбинии муосир мебошад.

Мо бояд дарк кунем, ки истиқлолият неъмати худкор ва абадӣ нест. Онро бояд ҳар рӯз бо меҳнат, дониш, ваҳдат ва масъулияти шаҳрвандӣ таҳким бахшид.

Намакдони миллат агар дар кафи даст бошад, бояд онро бо эҳтиёт нигоҳ дошт.

Зеро дар он на танҳо рамзи баракат, балки рамзи таърих, ваҳдат, истиқлолият ва масъулияти миллӣ ниҳон аст.

Бигзор сулҳу ваҳдат дар Тоҷикистони азизамон пойдор бошад!

Бигзор истиқлолияти давлатӣ устувор ва ояндаи кишвар обод бошад!

Бигзор ҳар як фарди ҷомеа барои пешрафти Ватан саҳми арзандаи худро гузорад!

Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт

Ҳамдиёрони азиз,

Омӯзгорону устодони арҷманд!

Бо камоли эҳтиром фарорасии Рӯзи омӯзгоронро ба ҳар яки шумоён - омӯзгорону устодон, мураббиён ва ҳамаи онҳое, ки дар роҳи таълиму тарбияи насли наврас саҳмгузор мебошанд, самимона табрик менамоям.

Омӯзгор дар фарҳанги миллӣ ҳамеша мақоми баланд дошта, чароғи маърифат,

пайвандгари наслҳо ва раҳнамои роҳи дониш ба шумор меравад.

Маҳз бо заҳмати содиқонаи омӯзгор насли наврас соҳиби дониш, ҷаҳонбинии созанда, маърифати баланд ва эҳсоси масъулият дар назди ҷомеаву Ватан мегардад.

Маврид ба зикри хос аст, ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба рушди соҳаи маориф ҳамчун яке аз самтҳои меҳварии сиёсати давлатӣ таваҷҷуҳи пайваста зоҳир менамоянд.

Дар заминаи сиёсати маорифпарваронаи Сарвари давлат ва дар доираи барномаҳои афзалиятноки давлатии соҳаи маориф ҷиҳати таҳкими заминаҳои моддиву техникии муассисаҳои таълимӣ, баланд бардоштани сифати таълиму тарбия, мутобиқ намудани низоми таҳсилот ба талаботи ҷомеа ва бозори меҳнати дохилию хориҷӣ тадбирҳои муҳим амалӣ гардида истодаанд.

Қобили зикр аст, ки омӯзгорон бо масъулияти баланд, эҳсоси ватандӯстӣ ва азму иродаи қавӣ рисолати муқаддаси хешро дар ҷодаи таълиму тарбияи насли донишманду соҳибмаърифат, худшиносу худогоҳ, фарҳангдӯсту ватандӯст ва созандаву масъулиятшинос шарафмандона амалӣ менамоянд.

Бо истифода аз ин фурсати муносиб, бори дигар ба ҳар як корманди соҳаи маориф саломатии комил, саодати рӯзгор ва комёбиҳои тозаи эҷодиро орзумандам

Рӯзи омӯзгорон муборак, ҳамватанони азиз!

Табрикоти президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт ба муносибати Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон

Ҳамдиёрони азиз, олимону кормандони гиромӣ!

Боиси хушнудист, ки ҳамасола санаи 5-уми октябрро ҳамчун Рӯзи забони давлатӣ бо ифтихору сарфарозӣ таҷлил мекунем.

Барои ҳар як фарди ҷомеа донистани забони модарӣ - арҷгузорӣ ба миллат ва гузаштаи хеш аст. Тавре Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид менамоянд: «Забони давлатӣ ба ғамхориву пуштибонии доимӣ на танҳо аз ҷониби давлату Ҳукумат, балки аз ҷониби ҷомеаи шаҳрвандӣ ва кулли сокинони мамлакат ниёз дорад, зеро рушди пайваста ва ҳамаҷонибаи он рамзи устувориву пойдории давлат ва истиқлоли сиёсии мо дар замони пурошӯби имрӯза мебошад.».

Аз таърихи башарӣ бармеояд, ки арзишмандтарин муқаддасот барои миллат дар радифи истиқлолу озодӣ забон ба ҳисоб меравад. Бо назардошти аҳамияти хоссаи забон Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон забонро сарчашмаи ҳастии миллат номидаанд.

Воқеан, дар ҳама давру замон ягона нишонаи инъикосгари миллату халқият забон мебошад. Вақте ба таърихи миллатҳо назар меафканем, маълум мегардад, ки маҳз забон дар равандҳои тақдирсозу мураккаб кафолати мавҷудияти миллатро дар навбати аввал таъмин намудааст. Дар робита ба ин бояд гуфт, ки забони тоҷикӣ ҳамчун куҳантарин забон дар минтақа дар тамоми марҳилаҳои сарнавиштсози таърихӣ барои миллати мо нақши сипарро иҷро намудааст. Ин забони тамаддунофар тавассути чеҳраҳои мондагори миллат, ки бо хираду ҷаҳонбинии хеш ба фарҳанги башарӣ саҳм гузоштаанд, то имрӯз моро ҳамчун миллати фарҳангофару тамаддунсолор муаррифӣ менамояд.

Дар ин радиф забон яке аз воситаҳои муҳимтарини инъикоси таърихи пуршебу фарози миллат маҳсуб шуда, чун оина роҳи сипарикардаи ниёгони моро инъикос менамояд. Таҷрибаи давлатдории ниёгони тоҷикон нишон медиҳад, ки аксар сарварони сиёсӣ талош менамуданд, ки барои таҳкими аркони давлатдорӣ ва ваҳдату ягонагӣ аз унсурҳои забонӣ истифода намоянд. Чун ба таърихи ташаккул ва рушди забони тоҷикӣ назар меафканем, маълум мегардад, ки ниёгони мо ҷиҳати рушду равнақ ва мақоми устувор касб намудани забони модарӣ чӣ талошҳое накардаанд. Нахустин маротиба аҷдоди тоҷикон дар аҳди шоҳаншоҳии Ҳахоманишиён таҳти роҳбарии Куруши Кабир (550–529 т.м.) ва пасон дар замони ҳукумати Кушониён таҳти роҳбарии Канишкаи Кабир забони қадимии тоҷикиро ба сифати забони расмӣ-коргузорӣ қабул намуданд. Бояд гуфт, ки унсури марказии тамаддуни аҷдодии моро дар замони сулолаҳои ҳукмрони Варорӯд, Хуросон ва Эрон забон ташкил медод, ки он решаи забони имрӯзаи тоҷикӣ маҳсуб мешуд. Аз замони ҳукумати Ҳахоманишиҳо сангнавиштаҳое то имрӯз боқӣ мондаанд, ки инъикосгари арҷгузорӣ ба забони модарии худ буд. Ба ин мисол шуда метавонад катибаҳои «Бесутун», «Куруши Кабир» ва «Эъломияи ҳуқуқи инсони Куруши Кабир», ки ба забони қадимии тоҷикӣ ҳаккокӣ шудаанд.

Бо ташаббуси сиёсати фарҳангпарваронаи сулолаҳои ориёитабор минбаъд забони тоҷикӣ мавқеи назаррасро соҳиб гардид. Дар аҳди ҳукумати Ашкониён ва Сосониён аз шарқи Чин то Осиёи Хурд ва аз Қафқоз то соҳили Уқёнуси Ҳинд ин забон чун забони расмӣ ва илму фарҳанг эътироф шуда буд. Он дар муносибатҳои тиҷоратӣ дар заминаи шоҳроҳи Бузурги Абрешим ва дар муносибатҳои дипломатӣ нақши аввалиндараҷаро касб карда буд, ки аз шаҳомати сиёсати фарҳангпарваронаи шоҳаншоҳони Сосониён хабар медод. Ёдгориҳои нодири хаттӣ, аз ҷумла «Дарахти асурик», «Ёдгории Заррирон», «Худойнома» ва амсоли инҳо аз ҷойгоҳи устувори забони тоҷикӣ хабар медиҳанд.

Баъди инқирози ҳукумати сулолаҳои маҳаллӣ ва забт кардани минтақа аз ҷониби арабҳо муддате забони арабӣ маъмул буд, вале заминаи устувори забони тоҷикӣ, ки забони илму адаб ва тиҷорат буд, боис гардид, ки аз нав эҳё шавад. Тибқи маълумоти муаррихи асримиёнагӣ Абубакри Наршахӣ, амирони арабтабори Хуросон маҷбур шуданд, ки баъзе сураҳои китоби муқаддаси дини Ислом «Қуръон»-ро дар солҳои 740-742 ба забони тоҷикӣ тарҷума намоянд. Ҳарчанд муддате забони арабӣ дар доираҳои илмӣ ва адабӣ маъмул буд, вале дар аҳди сулолаи Саффориён, махсусан замони ҳукмронии Яъқуб ибни Лайс забони тоҷикӣ аз нав эҳё шуда, ба сифати забони расмӣ-коргузорӣ қабул гардид. Шоҳи арҷгузор ба арзишҳои миллӣ – Яъқуби ибни Лайс чунин гуфта буд: «Чизе, ки ман андар наёбам, чаро бояд гуфтан?».

Қудрату тавоноӣ ва рақобатпазирии забони тоҷикиро Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бисёр бо тафсил иброз намудаанд: «Вақте ки забони арабӣ ҳампойи футуҳот ва густариши ислом дар як қисми бузурги ҷаҳон фотеҳона қадам зада, забони бисёр давлатҳои муқтадири дунёи қадим, ба монанди забони маҳаллии Испания, лаҳҷаҳои романии Ситсилия, забонҳои барбарии соҳилҳои Африқои Шимолӣ, забони қибтии Миср, забон ва гӯйишҳои оромии Сурия, Фаластин, Ироқ ва ғайраро аз феҳристи забонҳои ҷаҳон нобуд мекард, муҳим он аст, ки забонҳои дар ҳоли ташаккул ва ҳатто бе хати эронии мардуми Хуросону Мовароуннаҳрро фурӯ бурда натавонист. Ба иборати дигар, дар байни миллатҳои зиёди мутеи араб мо ягона мардуме будем, ки забони худро ҳифз карда, аз истиқлоли адабӣ маҳрум намондаем».

Истиқлоли давлатӣ ба миллати куҳанбунёду тамаддунофари тоҷик имкон дод, ки дар заминаи соҳибихтиёрии миллӣ ба арзишҳои миллию фарҳангӣ арҷ гузорад. Имрӯз дар заминаи сиёсати хирадмандона ва фарҳангпарварони Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон забони тоҷикӣ чун яке аз аркони муҳимми давлатдорӣ дар роҳи рушду такомул қарор дорад. Пешвои миллат забонро чун кафили ҳастии миллат дониста, дар самти устувор намудани мақоми ин арзиши олии миллат якчанд ташаббусҳои саривақтӣ ва муҳимро дар амал татбиқ намуданд. Сарвари давлат дар сатҳи байналмилалӣ бо ташаббусу пешниҳодҳои хеш забони моро муаррифӣ намуда, онро ба забони сулҳу субот ва ба ҳам овардани мардумони ҷаҳон мубаддал гардонида истодаанд.

Дар робита ба ин бояд тазаккур дод, ки забони тоҷикӣ ҳамчун куҳантарин забон дар минтақа дар тамои марҳилаҳои сарнавиштсози таърихӣ барои миллати мо нақши сипарро иҷро намудааст. Ин забони тамаддунофар тавассути чеҳраҳои мондагори миллат, ки бо хираду ҷаҳонбинии хеш ба фарҳанги башарӣ саҳм гузоштаанд, то имрӯз моро ҳамчун миллати фарҳангофару тамаддунсолор муаррифӣ намуда, истодааст.

Аз фурсати муносиб истифода бурда, ҳамаи Шуморо ба ифтихори Рӯзи забони давлатӣ, ки он яке аз пояҳои муҳимтарини давлатдорӣ ва нишонаи равшани ҳувияти миллии мо ба ҳисоб меравад, самимона табрик гуфта, дар корҳои илмию таҳқиқотиятон комёбиҳо таманно дорам.

Рӯзи забони давлатӣ муборак!