Рӯзи 7 сентябри соли 2026 дар майдони Истиқлоли пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон – шаҳри Душанбе, бо иштироки беш аз 27 ҳазор нафар хизматчиёни ҳарбӣ, кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, сохторҳои қудратӣ, занону бонувони низомӣ, собиқадорон ва ҷанговарони башардӯст, Паради ҳарбии боҳашамат ба муносибати 35-умин солгарди Истиқлоли давлатӣ доир гардид. Ин воқеа на танҳо як амали тантанавии низомӣ, балки падидаи мураккаби сиёсӣ, фарҳангӣ ва ҳуқуқӣ мебошад, ки дар он рукнҳои асосии арзишҳои миллӣ ва конститутсионӣ маҷмӯан инъикос меёбанд.

Паради ҳарбӣ, пеш аз ҳама, ифодагари савганди садоқати ҳарбӣ ба давлат, миллат ва Конститутсия мебошад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, Конститутсия ҳамчун қонуни асосӣ на танҳо ҳуқуқҳо, балки вазифаҳои ҳар як шаҳрвандро, аз ҷумла вазифаи муқаддаси ҳифзи Ватанро муайян намудааст. Моддаи 43 Конститутсия ҳифзи Ватан, ҳимояи манфиатҳои он, таҳкими истиқлолият, амният ва иқтидори мудофиавиро ба уҳдаи ҳар шаҳрванди Тоҷикистон мегузорад.

Ин муқаррарот дар соҳаи низомӣ маънои амиқтар дорад: он ба савганде табдил меёбад, ки ҳар як афсар ва сарбоз пеш аз сафи Қувваҳои Мусаллаҳ адо менамояд. Амали ворид намудани Парчами давлатӣ ба майдони Паради ҳарбӣ ва гузашти низомӣ зери ин парчам, маросими ифодакунандаи ҳамин савганди конститутсионӣ мебошад. Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд шуд, ки риояи қонун, иҷрои талаботи ойинномаҳои ҳарбӣ ва мунтазам баланд бардоштани касбият на танҳо талабот, балки «вазифаи муқаддаси ҳар як афсар ва сарбоз» мебошад. Ин ибора аз он шаҳодат медиҳад, ки гузаронидани Парад дар сатҳи баланд ҳамчун як шакли амалигардонии волоияти қонун дар соҳаи мудофиа тафсир мешавад.

35 соли соҳибистиқлолӣ барои Тоҷикистон роҳи бисёр душвор ва пур аз санҷиш буд. Солҳои аввали истиқлол, ки бо гузаштан аз буҳрони шадиди сиёсӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ ҳамроҳ шуданд, масъалаҳои барқарорсозии сохти конститутсионӣ, таъмини сулҳу оромӣ ва волоияти қонунро ба вазифаи тақдирсоз табдил доданд. Дар чунин замина, ҳар як Паради ҳарбӣ ба муносибати солгарди Истиқлол на танҳо ҷашн, балки санади хотиравӣ ва таърихист, ки ба хотири пойдории давлат ва ҳифзи дастовардҳои миллӣ баргузор мешавад.

Паради 35-солагӣ, ки дар он Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намуданд, ки афсарону сарбозон «сипари боэътимоди» ҳифзи оромии мардум мебошанд, далели устувории давлатест, ки дар тӯли се соли аввали асри XXI дар шароити мушкилоти глобалӣ тавонист иқтидори мудофиавии худро мустаҳкам намояд. Ин Парад бо иштироки беш аз 27 ҳазор нафар, аз ҷумла занону бонувони низомӣ, намояндагони ҳайати захира ва собиқадорон, нишон дод, ки Қувваҳои Мусаллаҳ на танҳо ҳифзкунандаи марзҳо, балки нигаҳдорандаи таърих ва фарҳанги миллӣ мебошанд.

Аз нуқтаи назари таҳлили ҳуқуқӣ, чунин чорабиниҳо ба ҳамгироии ҷомеа дар атрофи арзишҳои миллӣ ва ҳуқуқӣ кӯмак мерасонанд. Онҳо ба шаҳрвандон фаҳмиш медиҳанд, ки истиқлол ва пойдории он бе садоқати сарбозон ғайриимкон аст. Ин нукта дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ибораи «Таърихи 35 соли соҳибистиқлолӣ нишон дод, ки афсарону сарбозон ... амнияту суботи давлатро ҳимоя кардаанд» таъкид шудааст. Парад ин воқеиятро ба намоиш мегузорад ва онро ба як маросими миллии дастаҷамъона табдил медиҳад, ки дар он ҳар як иштирокчӣ худро қисми таърихи пойдории давлат ҳис мекунад.

Яке аз ҷиҳатҳои ҷолиб ва хоси Паради 35-солагии Истиқлол, иштироки фаъолонаи занону бонувони низомӣ, ҳайати захира ва собиқадорони хизмати ҳарбӣ мебошад. Ин амр нишон медиҳад, ки Паради ҳарбӣ дигар на танҳо маросими мардона ва сарбозони касбӣ, балки падидаи фарогири ҷомеа мегардад. Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҳамаи иштирокдорон – аз афсарон то собиқадорон – самимона табрик гуфта шуд, ки рамзи эҳтиром ба ҳиссаи ҳамаи табақоти ҷомеа дар ҳифзи Ватан мебошад.

Иштироки занон дар сафҳои низомӣ ва Паради ҳарбӣ далели баробарии иҷтимоӣ ва ташаккули шахсияти ҳуқуқии шаҳрвандӣ дар соҳаи мудофиа мебошад. Конститутсияи Тоҷикистон ба мардон ва занон баробарии ҳуқуқро кафолат медиҳад, ва иштироки бонувони низомӣ дар чунин маросим ин принсипро дар амал таҷассум мекунад. Ҳамзамон, ҳузури собиқадорон ва ҷанговарони башардӯст дар Парад пайванди наслҳоро тақвият бахшида, аз садоқати доимӣ ба арзишҳои миллӣ шаҳодат медиҳад.

Ин гуногунии иштирокчиён ба Парад хислати умумимиллӣ мебахшад ва онро аз як чорабинии танҳо низомӣ ба як ҷашни фарҳангӣ-иҷтимоӣ табдил медиҳад, ки дар он вафодорӣ ба миллат на танҳо аз тарафи ҳарбӣ, балки аз тарафи тамоми қишрҳои ҷомеа эълон мешавад. Дар ин маъно, ин Парад рамзи пойдории иҷтимоӣ ва иттифоқи миллӣ дар назди таҳдидҳои эҳтимолӣ мегардад.

Ҳар як Паради ҳарбӣ бо ворид намудани Парчами давлатӣ оғоз мегардад. Ин амал дар матни рӯйдод бо таваҷҷуҳ ба Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олӣ, ҳангоми қабули Парчам ва эҳтироми хосаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ин муқаддасоти давлатӣ шарҳ дода шудааст. Ба ибораи дигар, Парчами давлатӣ на танҳо як порчаи матоъ, балки таҷассуми таърих, истиқлол ва ояндаи Тоҷикистон аст.

Дар тӯли 35 соли соҳибистиқлолӣ, Парчами давлатӣ ҳамчун рамзи ваҳдат, шарафи миллӣ ва номуси давлат дар қалби ҳар шаҳрванд ҷой гирифтааст. Ба Парад овардани он маънои онро дорад, ки Қувваҳои Мусаллаҳ ва тамоми иштирокчиён савганд ёд мекунанд, ки ин рамзро бо ҷони худ ҳифз хоҳанд кард. Суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин робита қайд мекунад, ки Парчам «дар қалби ҳар як шаҳрванди ватандӯст эҳсоси ифтихор, масъулият ва садоқат ба Ватанро бедор менамояд».

Аз нуқтаи назари ҳуқуқи конститутсионӣ, муқаддасоти давлатӣ – Парчам, Нишон ва Суруд – дар моддаҳои дахлдори Конститутсия ҳифз карда мешаванд ва эҳтиром ба онҳо вазифаи ҳар шаҳрванд аст. Паради ҳарбӣ ин вазифаро дар сатҳи амалӣ таҷассум мекунад, зеро дар он ҳазорҳо сарбоз дар як саф зери ин Парчам савганд ёд мекунанд. Ҳамин тавр, Парчам рамзи эҳтиром ба давлат ва Сарвари он буда, гузаронидани он дар ҷараёни Парад мазмуни миллию ҳуқуқӣ онро ифода мекунад.

Паради ҳарбӣ ғайр аз ҷанбаҳои рамзӣ ва таърихӣ, вазифаи муҳими тарбиявӣ низ дорад. Он барои ҷомеа ва хусусан барои насли наврас як дарси амалии ватандӯстӣ, масъулиятшиносӣ ва риояи қонун мебошад. Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид шудааст, ки ҳар як афсар ва сарбоз бояд эҳсоси баланди масъулият дошта бошад, зеро дар шароити мураккаби ҷаҳонӣ, ҳифзи сулҳу оромӣ ва арзишҳои миллӣ бе масъулияти инфиродӣ имконнопазир аст.

Бахусус, дар Паради 35-солагӣ ба масъалаи волоияти қонун ва риояи ойинномаҳои ҳарбӣ алоҳида таваҷҷуҳ карда шуд. Ин на танҳо дастури амал барои хизматчиёни ҳарбӣ, балки паёме ба тамоми шаҳрвандон дар бораи зарурати эҳтиром ба қонуни асосӣ ва қонунҳои мамлакат аст. Чунин таъкидот дар Парад ба ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ дар ҷомеа мусоидат мекунад, зеро он нишон медиҳад, ки пойдории истиқлол ва амнияти давлат бевосита ба риояи қонуни ҳар як шаҳрванд вобаста аст.

Аз ин рӯ, Парад на танҳо як маросими ҳарбист, балки як воситаи таъсири иҷтимоӣ ба ҷомеа мебошад, ки дар он масъулиятшиносии ҳуқуқӣ ва арзишҳои миллӣ дар шакли аёнӣ ва эҳсосӣ пешниҳод мегарданд. Ин хусусияти Парад онро ба як ҷузъи муҳими рушди маънавии миллат табдил медиҳад, ки дар муҳлати дарозмуддат ба таҳкими давлат ва ҷомеаи шаҳрвандӣ мусоидат мекунад.

Дар ҷаҳони кунунӣ, ки бо таҳдидҳои гуногун – аз ҷумла терроризм, ифротгароӣ, муноқишаҳои минтақавӣ ва бесуботии иқтисодию сиёсӣ рӯ ба рӯ мебошад, намоиши иқтидори мудофиавӣ ва садоқати Қувваҳои Мусаллаҳ аҳамияти хосае пайдо мекунад. Паради ҳарбии Тоҷикистон дар чунин замина на танҳо як чорабинии дохилӣ, балки як паёми байналмилалӣ ба ҳамсоягон ва шарикон дар бораи устувории давлат, сатҳи баланди омодагии низомӣ ва тайёрии он ба ҳифзи манфиатҳои миллӣ мебошад.

Дар суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба «шароити бисёр мураккабу ҳассоси ҷаҳони муосир» ишора шуда, аз хизматчиёни ҳарбӣ ҳисси масъулияти баланд талаб карда шуд. Ин маънои онро дорад, ки Тоҷикистон дар сиёсати мудофиавӣ ва амниятии худ ба мустаҳкам кардани арзишҳои миллии худ дар партави тағйироти ҷаҳонӣ аҳамият медиҳад. Парад дар ин маврид ҳамчун нишондиҳандаи сатҳи касбият, садоқат ва тайёрии Қувваҳои Мусаллаҳ барои посух ба ин таҳдидҳо амал мекунад.

Илова бар ин, иштироки намояндагони корпуси дипломатӣ, фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ ва рӯшанфикрон дар ин Парад, онро ба платформаи густарадаи сиёсӣ ва фарҳангӣ табдил медиҳад, ки дар он арзишҳои миллии Тоҷикистон ба таваҷҷуҳи намояндагони кишварҳои хориҷӣ пешниҳод мешаванд. Ҳамин тариқ, ин Парад хусусияти байналмилалии сиёсиро касб намуда, рамзи пойдории истиқлол дар миқёси ҷаҳонӣ мегардад.

Ин чорабинӣ аз нигоҳи ҳуқуқи конститутсионӣ ҷанбаҳои зиёдеро фаро мегирад: муносибати байни Президент ҳамчун Сарфармондеҳи Олӣ ва Қувваҳои Мусаллаҳ; ифодаи волоияти қонун дар амал; эҳтиром ба рамзҳои давлатӣ ва иҷрои вазифаи конститутсионии шаҳрвандон. Инчунин, он ҳамчун як механизми иҷтимоии ташаккули шуури миллӣ ва садоқат ба арзишҳои умумӣ амал мекунад, ки дар замони муосир беш аз пеш муҳим мебошад.

Яке аз вазифаҳои муҳимтарини Паради ҳарбӣ дар ҷомеа, бедор кардани эҳсоси ифтихор, масъулият ва вафодорӣ ба Ватан дар байни тамоми шаҳрвандон мебошад. Ин ҷанба дар матни суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон махсусан таъкид шуда, қайд гардид, ки Парад «рамзи интизоми олии сарбозон ва садоқату вафодории онҳо ба миллат» мебошад. Аммо ин таъсир на танҳо ба сарбозон, балки ба тамошобинон ва оммаи васеи ҷомеа низ ҷорӣ мегардад.

Ҳар як шаҳрванде, ки ин маросими боҳашаматро тамошо мекунад, ҳисси ифтихор аз кишвари худ, эҳтиром ба Қувваҳои Мусаллаҳ ва эътимод ба ояндаи давлатро дар худ тақвият медиҳад. Ин таъсир дар шароити муосир, ки ҷомеаҳо бо бӯҳрони эътимод рӯ ба рӯ ҳастанд, аҳамияти хоса дорад. Парад нишон медиҳад, ки сохторҳои давлатӣ, хусусан Қувваҳои Мусаллаҳ, дар сатҳи баланди касбият ва садоқат барои ҳифзи манфиатҳои мардум тайёр ҳастанд, ки ин худ омили пурзӯркунандаи эътимоди иҷтимоӣ мебошад.

Дар ин росто, Паради 35-солагӣ на танҳо рӯйдоди гузаранда, балки сармояи маънавӣ барои наслҳои оянда мегардад, ки дар он арзишҳои миллӣ ва вафодорӣ ба онҳо ба таври аёнӣ интиқол дода мешавад. Ин маънои онро дорад, ки Парад ҳамчун яке аз воситаҳои таҳкими ҳувияти миллӣ ва масъулияти ҳуқуқӣ дар муҳлати дароз амал мекунад.

Хулоса, Паради ҳарбӣ ба муносибати 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо намоиши иқтидори низомӣ, балки як падидаи мураккаб ва пурмазмуни ҳуқуқӣ-сиёсӣ, иҷтимоӣ-фарҳангӣ ва таърихӣ мебошад, ки тамоми рукнҳои асосии арзишҳои миллиро дар бар мегирад. Ин рӯйдод таҷассуми савганди садоқати ҳарбӣ ба Конститутсия, қонунҳои кишвар ва ба мардуми Тоҷикистон буда, ҳамзамон рамзи пойдории давлат аст.

Парад нишон дод, ки Қувваҳои Мусаллаҳ ва сохторҳои низомӣ бо сарварии бевоситаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Сарфармондеҳи Олии Қувваҳои Мусаллаҳ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҳамчун нигаҳбони асосии сулҳ, субот ва ваҳдати миллӣ боқӣ мемонанд. Иштироки васеи намояндагони гуногуни ҷомеа – аз занону бонувони низомӣ то собиқадорон ва ҷанговарони башардӯст, нишон дод, ки ҳифзи Ватан кори ҳамаи шаҳрвандон буда, он на танҳо вазифаи як сохтор, балки масъулияти умумимиллӣ мебошад.

Ҷанбаҳои рамзӣ, аз қабили ворид намудани Парчами давлатӣ, эҳтиром ба муқаддасоти миллӣ ва сафи воҳиди сарбозон, ин чорабиниро ба як маросими амиқи маънавӣ табдил доданд, ки дар он арзишҳои ҳуқуқӣ бо эҳсоси ифтихор ва ватандӯстӣ ҳамроҳ гардиданд. Ин ҳама ба ташаккули шуури ҳуқуқӣ, баланд бардоштани эътимоди мардум ба давлат ва мустаҳкам намудани ҳувияти миллӣ мусоидат мекунад.

Дар шароити ҷаҳони муосир, ки бо таҳдидҳои гуногун ва бӯҳрони арзишҳо ҳамроҳ аст, чунин чорабиниҳо на танҳо зарур, балки ҳаётан муҳим мебошанд. Онҳо ба ҷомеа паёми устуворӣ, омодагӣ ва вафодорӣ мерасонанд ва ба наслҳои оянда рамзҳои асосии пойдории давлатро мерос мегузоранд. Аз ин лиҳоз, Паради ҳарбии 35-солагӣ дар таърихи Тоҷикистон на танҳо рӯйдоди гузашта, балки сармояи маънавӣ ва сиёсӣ барои ояндаи давлатдорӣ дар Тоҷикистон маҳсуб мешавад. Савганди вафодорӣ, ки дар ин Парад аз ҷониби ҳазорҳо сарбозон ва хизматчиёни ҳарбӣ такрор гардид, ба асоси устуворе табдил меёбад, ки бар он пояи давлатдории миллӣ дар оянда низ устувор хоҳад монд.

Матробиён Матроб - ходими калони илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ.

Калонзода Фатҳиддин - ходими калони илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ.