(дар ҳошияи суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати 35-солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,

08.09.2026)

Истиқлоли давлатӣ дар низоми арзишҳои миллӣ ва ҳуқуқии ҳар давлати соҳибихтиёр мақоми асосӣ дошта, ҳамчун пояи бунёдӣ ва манбаи ҳуқуқию сиёсии ташаккули давлатдории муосир баромад мекунад. Таҳлили илмии равандҳои давлатсозӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, махсусан дар заминаи таҷрибаи таърихии 35 соли соҳибистиқлолӣ, имкон медиҳад, ки моҳият ва самтҳои асосии рушди давлату ҳуқуқ, институтҳои давлатӣ ва низоми арзишҳои миллиро дар шароити нави таърихӣ муайян намоем. Дар ин росто, суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати ҷашни 35-солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки санаи 8 сентябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе ироа гардид, ҳамчун санади барномавии дорои арзиши баланди илмӣ, сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва таърихӣ арзёбӣ мешавад. Дар ин суханронӣ Президенти мамлакат на танҳо натиҷаҳои 35 соли рушди давлатдории миллиро хулосабарорӣ намуданд, балки дурнамои стратегии минбаъдаи давлату ҷомеаро дар асоси таҳлили амиқи равандҳои ҳуқуқӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ муайян карданд.

Суханронии Пешвои миллат дорои хусусиятҳои хоси барномавӣ – ҳуҷҷатҳои стратегӣ мебошад, ки дар онҳо арзишҳои бунёдии давлатдорӣ, таҳлили дастовардҳо ва камбудиҳо, самтҳои асосии рушди минбаъда ва вазифаҳои стратегӣ ба таври муназзам ифода ёфтаанд. Аз нигоҳи илми ҳуқуқшиносӣ, ин суханронӣ ҳамчун маводи арзишманд барои таҳлили консептуалӣ ва амалии масъалаҳои консепсияи давлатдорӣ, таҳкими асосҳои конститутсионӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таъмини амнияти миллӣ ва пешбурди сиёсати ҳуқуқии давлат хизмат мекунад. Дар доираи таҳлили мазкур мо кӯшиш намудем, ки 35 нуқтаи муҳимтарин ва таъсирбахши суханрониро ҷудо ва мавриди таҳлили илмӣ-ҳуқуқӣ қарор диҳем.

1. Истиқлол ҳамчун рамзи олии озодӣ ва ҳастии миллат

Дар ибтидои суханронӣ Пешвои миллат ба мазмун ва моҳияти истиқлол барои миллати тоҷик таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуда, онро ҳамчун арзиши олии миллӣ муаррифӣ мекунанд. Аз нигоҳи илмӣ-ҳуқуқӣ, истиқлоли давлатӣ маҷмӯи ҳуқуқҳои ҳокимии давлатӣ дар қаламрави муайян ва истиқлолияти он аз ҳар гуна таъсири беруна мебошад. Ин мафҳум дар илми ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун атрибути асосии давлатдорӣ ва шарти зарурии иштирок дар муносибатҳои байналмилалӣ эътироф шудааст. Дар суханронӣ чунин омадааст: «Истиқлол барои ҳар як фарди бонангу номус ва худогоҳу худшинос рамзи олии озодӣ, нишонаи возеҳи соҳибихтиёрӣ ва ҳастии миллати ориёитабори тоҷик, мояи ифтихору сарбаландӣ ва рукни бунёдии давлатдории муосири тоҷикон мебошад». Ин таъриф нишон медиҳад, ки истиқлол на танҳо ҳолати сиёсӣ-ҳуқуқӣ, балки арзиши маънавию фарҳангӣ ва рамзи ҳастии миллат мебошад. Дар ин ҷо пайванди зичи байни мафҳумҳои озодӣ, соҳибихтиёрӣ ва ҳастии миллӣ ба таври возеҳ ифода ёфтааст.

Аз нигоҳи фалсафаи ҳуқуқ, мафҳуми истиқлол бо мафҳуми озодӣ робитаи ногусастанӣ дорад. Озодӣ ҳамчун арзиши олии инсонӣ дар низоми ҳуқуқи байналмилалӣ ва конститутсионии аксари давлатҳои ҷаҳон ҷойгоҳи махсус дорад. Дар Эъломияи умумии ҳуқуқи башар (1948) озодӣ ҳамчун яке аз арзишҳои бунёдии инсонӣ эътироф шудааст. Дар Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ (1966) низ ҳуқуқи халқҳо ба худмуайянкунӣ ҳамчун ҳуқуқи бунёдӣ мустаҳкам гардидааст. Аз ин рӯ, истиқлоли давлатӣ ҳамчун зуҳуроти амалии ҳуқуқи миллат ба худмуайянкунӣ ва озодии сиёсӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи таърихии тоҷикон, истиқлол на танҳо озодии сиёсӣ, балки бозгашт ба решаҳои таърихӣ, эҳёи арзишҳои фарҳангӣ ва таҳкими ҳувияти миллиро низ ифода мекунад. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он истиқлол ҳамчун «рамзи олии озодӣ» ва «рукни бунёдии давлатдории муосири тоҷикон» муаррифӣ шудааст.

2. Истиқлол ҳамчун пайғоми адолати таърихӣ ва эҳёи анъанаҳои давлатдорӣ

Дар суханронӣ истиқлоли давлатӣ ҳамчун зуҳуроти адолати таърихӣ ва эҳёи анъанаҳои бостонии давлатдории миллати тоҷик маънидод карда мешавад: «Ин рӯйдоди бузург барои мо пайғоми адолати таърихӣ, эҳёи анъанаҳои бостонии давлатдорӣ ва оғози бунёди давлати навини миллӣ маҳсуб мешавад». Аз дидгоҳи таърихӣ-ҳуқуқӣ, миллати тоҷик дорои таҷрибаи бойи давлатдорӣ мебошад, ки аз даврони Сомониён ибтидо гирифта, дар тӯли асрҳо идома ёфтааст. Эҳёи давлатдории миллӣ пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ дар ибтидои солҳои 90-уми асри гузашта ҳамчун бозгашт ба решаҳои таърихӣ ва амалӣ шудани ҳуқуқи табиии миллат ба худмуайянкунӣ арзёбӣ мешавад.

Адолати таърихӣ дар ин замина маънои барқарорсозии ҳолати муносиби таърихиро дорад, ки дар он миллати тоҷик пас аз даҳсолаҳои маҳрумият аз давлатдории мустақил имкони бунёди давлати миллии худро пайдо кард. Ин муқаррарот бо принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, аз ҷумла принсипи баробарии давлатҳо ва ҳуқуқи халқҳо ба худмуайянкунӣ, комилан мувофиқат мекунад. Дар Декларатсия оид ба принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ (1970), ки аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қабул шудааст, ҳуқуқи халқҳо ба худмуайянкунӣ ҳамчун яке аз принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалӣ эътироф гардидааст. Дар ин замина, эҳёи давлатдории тоҷикон ҳамчун амалишавии ин ҳуқуқи бунёдӣ арзёбӣ мешавад. Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, давлатдории миллӣ ҳамчун шакли ташкили ҳокимияти давлатӣ, ки дар он манфиатҳои миллат ҳамчун манбаи асосии ҳокимият эътироф мешаванд, арзёбӣ мегардад. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (1994) ин муқаррарот дар моддаи 6, ки халқро ҳамчун баёнгари ҳокимият ва манбаи ягонаи он муаррифӣ мекунад, инъикос ёфтааст.

3. Душвориҳои ибтидои даврони соҳибистиқлолӣ ва хатари нобудии давлат

Дар суханронӣ ба давраи пуртазоди ибтидои соҳибистиқлолӣ таваҷҷуҳи ҷиддӣ дода шудааст. Пешвои миллат хотиррасон мекунанд, ки «дар натиҷаи ҷанги таҳмилии шаҳрвандии ибтидои солҳои 90-уми асри гузашта кишвари мо ба буҳрони амиқи сиёсиву иқтисодӣ ва гирдоби ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ рӯ ба рӯ гардида, хатари нобудии давлат ва пароканда шудани миллат ба воқеияти талхи он рӯзҳо табдил ёфта буд». Ин ибора нишон медиҳад, ки давлатдории навини тоҷикон дар шароити бениҳоят душвор ва мухолифатҳои шадиди сиёсӣ ташаккул ёфтааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ҳамчун вайронкунии дағалонаи тартиботи конститутсионӣ, поинравӣ ба арзишҳои ҳуқуқӣ ва хатари аз байн рафтани давлатдорӣ арзёбӣ мешавад.

Аз нигоҳи назарияи давлат ва ҳуқуқ, давлат ҳамчун ташкилоти сиёсии ҳокимият вазифаҳои муҳимтарини худро дар таъмини тартиботи ҷамъиятӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва пешбурди сиёсати ягонаи дохилию хориҷӣ иҷро мекунад. Дар шароити ҷанги шаҳрвандӣ, ки дар он ҳокимияти давлатӣ қобилияти иҷрои ин вазифаҳоро аз даст медиҳад, ҳолати беҳокимиятӣ ва ҳарҷумарҷ ба вуҷуд меояд, ки дар натиҷа хатари аз байн рафтани давлатдорӣ ба миён меояд. Ин ҳолат дар таърихи давлатдории навини Тоҷикистон дар солҳои 1992-1997 ба таври возеҳ мушоҳида мешуд. Дар ин давра сохторҳои давлатӣ амалан фалаҷ шуда, қисматҳои зиёди қаламрави кишвар зери назорати гурӯҳҳои мусаллаҳи ғайриқонунӣ қарор доштанд. Ин вазъият зарурати қатъии барқарорсозии ҳокимияти давлатӣ ва таъмини волоияти қонунро ба миён овард, ки дар натиҷаи талошҳои пайгиронаи роҳбарияти давлатӣ ва дастгирии мардумӣ амалӣ гардид.

4. Оқибатҳои фоҷиабори ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ ва талафоти инсонӣ

Дар суханронӣ оқибатҳои фоҷиабори ҷанги шаҳрвандӣ бо рақамҳои дақиқ нишон дода шудаанд: «Ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ, ки қариб панҷ сол идома пайдо кард, боиси ба ҳалокат расидани беш аз 150 ҳазор нафар фарзандони ин Ватан гардид, садҳо ҳазор шаҳрвандони моро аз хонаву дар маҳрум сохта, ба гурезаҳои иҷборӣ табдил дод ва рушди Тоҷикистонро барои солҳои тӯлонӣ ба таъхир андохт». Ин рақамҳо далели равшани он аст, ки ҷанги шаҳрвандӣ барои миллати тоҷик чӣ қадар оқибатҳои вазнин доштааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ин давра ҳамчун давраи поинравӣ ба ҳуқуқи ҳаёт, ҳуқуқи моликият ва дигар ҳуқуқҳои бунёдии инсон арзёбӣ мешавад, ки мувофиқи меъёрҳои байналмилалӣ ҳамчун ҷиноятҳои зидди башарият ва вайронкунии дағалонаи ҳуқуқи байналмилалии гуманитарӣ тасниф мешаванд.

Аз нигоҳи ҳуқуқи байналмилалии гуманитарӣ, ки дар Конвенсияҳои Женева (1949) ва Протоколҳои иловагии онҳо (1977) мустаҳкам гардидааст, дар давраи ҷанги шаҳрвандӣ ҳар ду тараф уҳдадоранд, ки меъёрҳои гуманитариро риоя намоянд. Вайронкунии ин меъёрҳо, аз ҷумла куштори ғайринизомиён, шиканҷа, ба гуреза табдил додани аҳолии осоишта ва дигар амалҳои ғайриинсонӣ ҳамчун ҷиноятҳои ҷангӣ ва ҷиноятҳои зидди башарият тасниф мешаванд. Дар заминаи Тоҷикистон, ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ боиси вайронкунии васеи ҳуқуқҳои бунёдии инсон гардид, ки оқибатҳои он то имрӯз ҳис карда мешаванд. Маҳз дар ҳамин замина, барқарорсозии сулҳ ва субот ҳамчун вазифаи аввалиндараҷаи давлат муайян карда шуд, ки дар натиҷаи талошҳои пайгирона амалӣ гардид. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он оқибатҳои фоҷиабори ҷанги шаҳрвандӣ ҳамчун сабаби асосии зарурати барқарорсозии сулҳ ва субот нишон дода шудаанд.

• Фалаҷ гардидани сохторҳои давлатӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар давраи ҷанг

Дар суханронӣ ин нукта таъкид карда мешавад, ки дар давраи ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ «сохторҳои идоракунии давлатӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ пурра фалаҷ гардида буданд». Ин ҳолат нишон медиҳад, ки дар он давра ҳокимияти давлатӣ амалан қобилияти иҷрои вазифаҳои асосии худро аз даст дода буд, ки ин ба поинравии тамоми низоми ҳуқуқӣ оварда расонд. Аз нигоҳи илми давлат ва ҳуқуқ, фалаҷ шудани сохторҳои давлатӣ ба маънои аз байн рафтани қобилияти ҳокимият барои таъмини тартиботи ҷамъиятӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва адои дигар вазифаҳои давлатӣ мебошад.

Аз нигоҳи ҳуқуқи конститутсионӣ, давлат ҳамчун ташкилоти сиёсии ҳокимият вазифадор аст, ки дар тамоми қаламрави худ волоияти қонунро таъмин намояд, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро ҳифз кунад ва барои рушди устувори иқтисодиву иҷтимоӣ шароити мусоид фароҳам орад. Дар шароити ҷанги шаҳрвандӣ, ки дар он сохторҳои давлатӣ фалаҷ шудаанд, иҷрои ин вазифаҳо ғайриимкон мегардад. Ин ҳолат дар таърихи Тоҷикистон дар солҳои 1992-1997 ба таври возеҳ мушоҳида мешуд, ки дар он давлат амалан қобилияти назорати қаламрави худро аз даст дода буд. Дар чунин шароит, барқарорсозии фаъолияти сохторҳои давлатӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ҳамчун вазифаи аввалиндараҷа муайян карда шуд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ, Қӯшунҳои сарҳадӣ ва дигар сохторҳои низомӣ ҳамчун яке аз дастовардҳои муҳимми даврони истиқлол арзёбӣ шудааст.

6. Иҷлосияи 16-уми Шурои Олӣ ҳамчун нуқтаи гардиши сарнавишт ва оғози бунёди давлати нави миллӣ

Дар суханронӣ ба аҳаммияти таърихии Иҷлосияи 16-уми Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «Ин рӯйдоди таърихӣ, яъне Иҷлосияи 16-ум барои кишвари дар вартаи нобудӣ қарордоштаи мо нуқтаи гардиши сарнавишт ва оғози бунёди давлати нави миллӣ гардид». Ин таъкид нишон медиҳад, ки Иҷлосияи 16-уми Шурои Олӣ, ки дар моҳи ноябри соли 1992 дар шаҳри Хуҷанд баргузор гардид, дар таърихи давлатдории навини Тоҷикистон нақши сарнавиштсоз дорад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ин Иҷлосия ҳамчун амали ҳуқуқии таъсисӣ арзёбӣ мешавад, ки заминаҳои конститутсионию ҳуқуқии давлатдории навинро фароҳам овард.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, амалҳои ҳуқуқии таъсисӣ ҳамчун амалҳое арзёбӣ мешаванд, ки дар натиҷаи онҳо асосҳои сохти конститутсионӣ, низоми ҳокимияти давлатӣ ва принсипҳои асосии ҳуқуқӣ муайян карда мешаванд. Иҷлосияи 16-уми Шурои Олӣ дар шароите баргузор гардид, ки дар он хатари аз байн рафтани давлатдорӣ ба таври возеҳ эҳсос мешуд. Дар ин Иҷлосия қарорҳои муҳимми сарнавиштсоз қабул карда шуданд, ки дар натиҷаи онҳо заминаҳои ҳуқуқӣ ва сиёсии барқарорсозии давлатдорӣ фароҳам оварда шуданд. Аз ҷумла, дар ин Иҷлосия Раиси нави Шурои Олӣ интихоб гардид, ки минбаъд ҳамчун Сарвари давлат роҳбарии раванди барқарорсозии сулҳ ва суботро ба уҳда гирифт. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он Иҷлосияи 16-ум ҳамчун «нуқтаи гардиши сарнавишт» ва «оғози бунёди давлати нави миллӣ» арзёбӣ шудааст.

7. Муайян шудани модели давлатдории миллӣ: давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, ягона ва иҷтимоӣ

Дар суханронӣ интихоби модели давлатдорӣ ҳамчун яке аз масъалаҳои калидии сарнавиштсоз муаррифӣ шудааст. Пешвои миллат таъкид мекунанд: «санаи 12-уми декабри соли 1992 ба мардуми шарифи Тоҷикистон расман муроҷиат карда, таъкид намудам, ки сиёсати мо бояд ба самти бунёди давлати нав, яъне давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ нигаронида шавад». Ин муқаррарот минбаъд дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 ҳамчун асоси сохти конститутсионӣ мустаҳкам гардид. Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, интихоби модели давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ бо меъёрҳои байналмилалии ҳуқуқи инсон ва принсипҳои умумиэътирофшудаи ҳуқуқӣ мувофиқат мекунад.

Аз нигоҳи назарияи давлат ва ҳуқуқ, модели давлати демократӣ ҳамчун шакли ташкили ҳокимият арзёбӣ мешавад, ки дар он халқ ҳамчун манбаи ягонаи ҳокимият эътироф мешавад. Дар ин модел, ҳокимияти давлатӣ дар асоси принсипи тақсимоти ҳокимият ба се шоха – қонунгузор, иҷроия ва судӣ тақсим мешавад ва ҳар яке аз онҳо дар доираи салоҳияти худ мустақил амал мекунад. Давлати ҳуқуқбунёд ҳамчун давлате арзёбӣ мешавад, ки дар он ҳокимият ба қонун итоат мекунад ва ҳуқуқу озодиҳои инсон ҳамчун арзиши олӣ эътироф мешаванд. Давлати дунявӣ ҳамчун давлате муайян мешавад, ки дар он дин аз давлат ҷудо аст ва ҳеҷ як дин ҳамчун дини давлатӣ эътироф намешавад. Давлати иҷтимоӣ ҳамчун давлате арзёбӣ мешавад, ки дар он барои таъмини зиндагии шоиста ва рушди озоди инсон шароити мусоид фароҳам оварда мешавад. Ин муқаррарот дар моддаи 1 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мустаҳкам гардидааст, ки дар он Тоҷикистон ҳамчун давлати «демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, ягона ва иҷтимоӣ» эълон шудааст.

8. Қатъ шудани талошҳо барои сохтани давлатҳои коммунистӣ ва исломӣ: интихоби роҳи сеюм

Дар суханронӣ ин нукта таъкид мешавад, ки дар ибтидои солҳои 90-ум «баъзеҳо дар фикри бунёди давлати коммунистӣ, яъне нигоҳ доштани сохти давлатдории пешина ва баъзеҳо дар пайи сохтани давлати исломӣ буданд». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки дар он давра дар бораи модели давлатдории Тоҷикистон баҳсҳои шадиди сиёсӣ идома доштанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ин баҳсҳо инъикоси мухолифатҳои амиқи ғоявӣ буданд, ки метавонистанд ба поинравии давлатдорӣ оварда расонанд. Интихоби модели давлати демократии ҳуқуқбунёд ҳамчун роҳи ҳалли оптималӣ ва мувофиқ бо арзишҳои умумибашарӣ арзёбӣ мешавад.

Аз нигоҳи таърихӣ-ҳуқуқӣ, баҳсҳо дар бораи модели давлатдорӣ дар ибтидои солҳои 90-ум инъикоси мухолифатҳои амиқи ғоявӣ дар ҷомеаи Тоҷикистон буданд. Аз як тараф, тарафдорони нигоҳ доштани сохти коммунистӣ ба таҷрибаи Иттиҳоди Шӯравӣ такя мекарданд, ки дар он давлат ҳамчун воситаи асосии идораи иқтисодиёт ва ҷомеа амал мекард. Аз тарафи дигар, тарафдорони сохтани давлати исломӣ ба таҷрибаи давлатҳои исломӣ такя мекарданд, ки дар онҳо меъёрҳои динӣ ҳамчун асоси низоми ҳуқуқӣ эътироф мешуданд. Дар чунин шароит, интихоби модели давлати демократии ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ ҳамчун роҳи ҳалли оптималӣ арзёбӣ мешавад, ки дар он манфиатҳои ҳамаи гурӯҳҳои ҷомеа ба назар гирифта шудаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «вақт исбот намуд, ки интихоби чунин низоми давлатдорӣ беҳтарин шакли идоракунӣ буда, самараи онро мо дар тӯли зиёда аз се даҳсола ба хубӣ эҳсос намудем».

9. Сулҳ ҳамчун шарти асосии рушди давлатдорӣ ва ҷойгоҳи Тоҷикистон дар ҷомеаи ҷаҳонӣ

Дар суханронӣ ин нуктаи муҳим таъкид мешавад, ки «куҳандиёри мо – Тоҷикистони азиз – бояд дар ҷомеаи ҷаҳонӣ ҷойгоҳи худро ёбад ва барои ин, пеш аз ҳама, сулҳу осоиш зарур аст». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки бе таъмини сулҳу субот ҳеҷ гуна пешрафт ва рушди давлатдорӣ имконпазир нест. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, сулҳ ҳамчун шарти зарурии амалишавии ҳуқуқу озодиҳои инсон ва пешбурди адолати ҳуқуқӣ арзёбӣ мешавад. Таъмини сулҳ яке аз вазифаҳои асосии давлат ва ҳокимият мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи байналмилалӣ, сулҳ ҳамчун ҳолати набудани ҷанг ва муноқишаҳои мусаллаҳона арзёбӣ мешавад. Дар Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид (1945) таъмини сулҳ ва амнияти байналмилалӣ ҳамчун яке аз ҳадафҳои асосии Созмон эълон шудааст. Дар Декларатсия оид ба ҳуқуқи халқҳо ба сулҳ (1984), ки аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қабул шудааст, ҳуқуқи халқҳо ба сулҳ ҳамчун ҳуқуқи бунёдии инсонӣ эътироф гардидааст. Дар заминаи Тоҷикистон, таъмини сулҳ ва субот ҳамчун шарти асосии рушди давлатдорӣ ва таҳкими мавқеи байналмилалии кишвар арзёбӣ мешавад. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он сулҳ ҳамчун шарти зарурии ҷойгоҳи Тоҷикистон дар ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ шудааст.

10. Барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллӣ ҳамчун дастоварди бузург ва падидаи нодири сулҳофарӣ

Дар суханронӣ муваффақияти асосии даврони гузариш дар барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллӣ дида мешавад: «Як муваффақияти бузурги мо дар он айёми фоҷиабор ин аст, ки оташи ҷанги таҳмилии шаҳрвандиро хомӯш кардем, беш аз як миллион нафар ҳамватанони ба кишварҳои гуногун парешонгардидаро ба Ватан баргардонидем ва ваҳдати миллиро таъмин намудем». Ин дастовард аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ҳамчун падидаи нодири сулҳофарӣ эътироф гардидааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, барқарорсозии ваҳдати миллӣ ва сулҳ ҳамчун барқарорсозии тамомияти ҳудудӣ, барқарорсозии ҳокимияти давлатӣ дар тамоми қаламрави кишвар ва барқарорсозии низоми ҳуқуқӣ арзёбӣ мешавад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, ваҳдати миллӣ ҳамчун ҳолати муттаҳидии ҳамаи гурӯҳҳои ҷомеа дар атрофи арзишҳои умумимиллӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, ваҳдати миллӣ дар натиҷаи имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон (1997) таъмин гардид, ки дар он ҳамаи тарафҳои муноқиша ба барқарорсозии сулҳ ва субот розӣ шуданд. Ин дастовард аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ҳамчун падидаи нодири сулҳофарӣ эътироф гардидааст, ки дар он ба ҷои ҳалли низоъ бо роҳи низомӣ, роҳи мусолиматомез интихоб карда шуд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллӣ ҳамчун «таҷассуми иродаи қавӣ, масъулияти баланди миллӣ ва ваҳдати мардуми тоҷик» арзёбӣ шудааст.

11. Конститутсия ҳамчун пояи ҳуқуқии давлатдории навин ва санади сарнавиштсоз

Дар суханронӣ ба аҳаммияти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «Шашуми ноябри соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ аввалин Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол қабул гардид». Ин санади таърихӣ пояҳои давлатдории муосир, муқаддасоту арзишҳои миллӣ ва самтҳои асосии рушди Тоҷикистонро муайян намуд. Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ ва манбаи асосии низоми ҳуқуқии кишвар арзёбӣ мешавад, ки дар он асосҳои сохти конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, ташкили ҳокимияти давлатӣ ва низоми ҳуқуқӣ мустаҳкам гардидаанд.

Аз нигоҳи назарияи конститутсионализм, Конститутсия ҳамчун санади муқаддаси ҳуқуқӣ арзёбӣ мешавад, ки дар он иродаи халқ ҳамчун манбаи ҳокимият ифода ёфтааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 дар шароите қабул гардид, ки дар он зарурати мустаҳкам намудани асосҳои ҳуқуқии давлатдории навин эҳсос мешуд. Дар ин санад асосҳои сохти конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, ташкили ҳокимияти давлатӣ, низоми ҳуқуқӣ ва дигар масъалаҳои муҳимми давлатдорӣ мустаҳкам гардиданд. Муҳим аст таъкид намоем, ки Тоҷикистон дар миёни собиқ ҷумҳуриҳои Шуравӣ яке аз нахустин кишварҳое буд, ки Конститутсияи давлати соҳибистиқлоли худро бо раъйпурсии умумихалқӣ қабул намуд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он Конститутсия ҳамчун «санади сарнавиштсоз» арзёбӣ шудааст.

12. Таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ ва сохторҳои низомӣ ҳамчун аркони бунёдии давлатдорӣ

Дар суханронӣ ба таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ, Қӯшунҳои сарҳадӣ ва дигар сохторҳои низомӣ ҳамчун яке аз дастовардҳои муҳимми даврони истиқлол таваҷҷуҳ дода шудааст: «мо Қувваҳои Мусаллаҳ, Қӯшунҳои сарҳадӣ, дигар сохторҳои низомӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқи кишварро, ки аз ҷумлаи аркони бунёдии давлатдорӣ мебошанд, дар шароити бисёр мураккаб ва амалан аз сифр таъсису ташаккул додем». Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ ва сохторҳои низомӣ яке аз шартҳои зарурии таъмини амнияти миллӣ, ҳифзи истиқлоли давлатӣ ва тамомияти арзии кишвар мебошад. Ин сохторҳо ҳамчун институтҳои асосии давлатӣ вазифаҳои муҳимтарини ҳифзи давлат ва ҷомеаро иҷро мекунанд.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, Қувваҳои Мусаллаҳ ҳамчун институти давлатӣ арзёбӣ мешаванд, ки вазифаи ҳифзи истиқлоли давлатӣ, тамомияти арзӣ ва амнияти миллиро иҷро мекунанд. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 12) муқаррар шудааст, ки ҳифзи истиқлоли давлатӣ, тамомияти арзӣ ва амнияти миллӣ вазифаи ҳар як шаҳрванд мебошад. Дар заминаи Тоҷикистон, таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ дар шароити бениҳоят душвор сурат гирифт, ки дар он зарурати ҳифзи давлат аз таҳдидҳои дохилию хориҷӣ эҳсос мешуд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он Қувваҳои Мусаллаҳ ҳамчун «сипари боэътимоди давлату миллат» арзёбӣ шудаанд.

13. Бунёди иқтисоди бозаргонӣ ҳамчун шарти рушди давлатдорӣ ва таҳкими истиқлоли давлатӣ

Дар суханронӣ ин нукта таъкид мешавад, ки «ҳанӯз дар марҳалаи аввали давлатдории навин мо гузариш ба муносибатҳои бозаргонӣ ва бунёди иқтисоди рақобатнокро ҳамчун шарти муҳимми рушди иқтисодӣ ва таҳкими истиқлоли давлатӣ муайян намудем». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки рушди иқтисоди бозаргонӣ ва рақобатнок яке аз шартҳои асосии таҳкими истиқлоли давлатӣ мебошад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, интихоби модели иқтисоди бозаргонӣ зарурати ташаккули низоми ҳуқуқии мутобиқро тақозо мекунад, ки дар он ҳуқуқи моликият, озодии соҳибкорӣ ва рақобат ҳифз карда мешаванд.

Аз нигоҳи назарияи иқтисодии ҳуқуқ, иқтисоди бозаргонӣ ҳамчун низоми иқтисодӣ арзёбӣ мешавад, ки дар он тақсимоти захираҳо дар асоси механизмҳои бозорӣ ва рақобат сурат мегирад. Дар ин низом, ҳуқуқи моликият ҳамчун ҳуқуқи бунёдӣ эътироф мешавад ва озодии соҳибкорӣ ҳамчун шарти рушди иқтисодӣ ҳифз карда мешавад. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 12) муқаррар шудааст, ки иқтисоди Тоҷикистон дар асоси шаклҳои гуногуни моликият рушд мекунад ва озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ кафолат дода мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, гузариш ба иқтисоди бозаргонӣ дар шароити бениҳоят душвор сурат гирифт, ки дар он зарурати барқарорсозии иқтисодиёт пас аз ҷанги шаҳрвандӣ эҳсос мешуд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он гузариш ба муносибатҳои бозаргонӣ ҳамчун «шарти муҳимми рушди иқтисодӣ ва таҳкими истиқлоли давлатӣ» арзёбӣ шудааст.

14. Ҳадафҳои стратегии миллӣ: истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ва амнияти озуқаворӣ

Дар суханронӣ самтҳои стратегии рушди миллӣ ба таври возеҳ муайян карда шудаанд: «расидан ба истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, ҳифзи амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръати мамлакат ҳамчун ҳадафҳои стратегии миллӣ муайян гардиданд». Ин ҳадафҳо дар асоси таҳлили амиқи вазъият ва манфиатҳои миллии Тоҷикистон муайян шудаанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, татбиқи ин ҳадафҳо зарурати таҳия ва қабули санадҳои меъёрию ҳуқуқии дахлдорро тақозо мекунад, ки дар онҳо асосҳои ҳуқуқии рушди соҳаҳои дахлдор мустаҳкам карда шудаанд.

Аз нигоҳи илми идораи давлатӣ, ҳадафҳои стратегӣ ҳамчун самтҳои асосии рушди дарозмуддати давлат арзёбӣ мешаванд, ки дар асоси таҳлили амиқи вазъият ва манфиатҳои миллӣ муайян карда мешаванд. Дар заминаи Тоҷикистон, интихоби ҳадафҳои стратегии истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ва амнияти озуқаворӣ дар асоси таҳлили амиқи вазъияти иқтисодӣ ва захираҳои табиии кишвар сурат гирифтааст. Ин ҳадафҳо дар Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 ва дигар санадҳои барномавии давлатӣ мустаҳкам гардидаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он ин ҳадафҳо ҳамчун «ҳадафҳои стратегии миллӣ» муайян карда шудаанд.

15. Рушди босуботи иқтисоди миллӣ ва мақоми Тоҷикистон дар сафи кишварҳои босуръат тараққикунанда

Дар суханронӣ натиҷаҳои мусбии рушди иқтисоди миллӣ бо рақамҳои дақиқ нишон дода шудаанд: «дар 25 соли охир, яъне баъд аз бартараф кардани ҳисороти ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ ва барқарорсозии баъдиҷангӣ рушди миёнаи солонаи иқтисоди миллӣ беш аз 7,7 фоизро ташкил дода, ҳоло Тоҷикистон дар сафи кишварҳои босуръат тараққикунанда қарор гирифтааст». Ин нишондиҳандаҳо далели равшани муваффақияти сиёсати иқтисодии давлат мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, рушди иқтисодӣ заминаи моддии таъмини ҳуқуқу озодиҳои иҷтимоию иқтисодии шаҳрвандонро фароҳам меорад ва барои амалишавии барномаҳои иҷтимоӣ шароити мусоид муҳайё мекунад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи соҳибкорӣ, рушди иқтисодӣ ҳамчун афзоиши пайвастаи маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ва беҳтар шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, рушди иқтисоди миллӣ дар натиҷаи татбиқи барномаҳои ислоҳоти иқтисодӣ, ҷалби сармояи хориҷӣ ва рушди соҳаҳои афзалиятноки иқтисодиёт таъмин гардидааст. Ин пешрафтҳо дар ҳисоботи байналмилалии ташкилотҳои молиявӣ, аз ҷумла Бонки Ҷаҳонӣ ва Хазинаи Байналмилалии Пул, эътироф гардидаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он Тоҷикистон ҳамчун кишвари дар сафи давлатҳои босуръат тараққикунанда қарордошта арзёбӣ шудааст.

Сангинзода Дониёр Шомаҳмад,

муовини директор оид ба корҳои илмӣ ва таълимии

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

(Давом дорад)

8 сентябри соли 2026 бахшида ба 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар толори Раёсати Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон маросими ботантанаи супоридани мукофотҳои давлатӣ баргузор гардид.

Дар чорабинӣ муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон Дилрабо Мансурӣ иштирок намуда, ба олимону кормандони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон барои саҳми арзандаашон дар рушди илми миллӣ ва таҳкими иқтидори илмии кишвар изҳори сипос намуд. Зимни чорабинӣ ба 25 нафар олимони муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотӣ мукофотҳои давлатӣ ва ифтихорномаҳо ботантана супорида шуданд. Дар маҷмӯъ, дар арафаи ин ҷашни муқаддас 50 нафар олимони АМИТ бо ҷоизаҳо қадрдонӣ гардиданд, ки қисми зиёди онҳо мукофотҳоро бевосита аз дасти Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон гирифтаанд.

Боиси ифтихор ва сарфарозии бузурги аҳли заҳмати Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ аст, ки дар миёни сазоворшудагон 3 нафар олимони барҷастаи институт қарор доранд:

• Сангинзода Дониёр Шомаҳмад — муовини директор оид ба корҳои илмӣ ва таълимии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор — бо медали «Хизмати шоиста»;

• Раҷабов Саидумар Одинаевич — мудири шуъбаи илмҳои ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор — бо медали «Хизмати шоиста»;

• Алиназарова Кифоят Ғуломназаровна — котиби илмии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ — бо медали ҷашнии «35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон».

Аҳли коллективи Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ ҳамкоронро барои сарфароз шудан ба мукофотҳои давлатӣ табрик намуда, ба онҳо дар роҳи рушди илми ҳуқуқшиносӣ, таҳкими давлатдорӣ ва дастовардҳои нав ба нави илмиву таълимӣ муваффақиятҳои беназир таманно доранд!

(бардошт аз суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд», 07.09.2026)

35 соли истиқлоли давлатӣ барои миллати тоҷик марҳалаи навини эҳёи худшиносии миллӣ, ҳифзи арзишҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва таҳкими мавқеи кишвар дар арсаи байналмилалӣ гардид. Дар ин раванд, таъсис ва фаъолияти Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд» ба ҳайси падидаи беназири даврони соҳибистиқлолӣ, арзишҳои аслии тоҷикиятро муттаҳид ва робитаҳои фарҳангиро бо ҳамзабонон дар саросари ҷаҳон тақвият бахшид.

Суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши илмии Анҷуман дар остонаи 35-солагии истиқлол на танҳо ҳисоботи дастовардҳо, балки эъломияи барномаи нави рушд ва таҳкими рисолати ин созмон дар давраи нав буд. Эъломияи Пешвои миллат дар бораи оғози «марҳалаи нави фаъолияти Анҷуман» ва табдили он ба «низоми доимии амал» нишонаи рушди сифатии ин созмон аст. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва «рақобати пуршиддати ҳувиятҳо» нақши чунин ниҳодҳо барои ҳифзи ҳувияти миллӣ ва манфиатҳои сиёсии давлат афзоиш меёбад. Дастури Пешвои миллат дар бораи аз ҳамоишҳои рамзӣ фаротар рафтан ва ба «сифати як минбари амал, як шабакаи созандаи ҷаҳонӣ» табдил ёфтан, мафҳуми нави фаъолиятро пешниҳод менамояд, ки «дипломатияи фарҳангӣ» ва «неруи муттаҳидсози маънавию фарҳангӣ»-ро дарбар мегирад.

Таҳлили суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд», имкон медиҳад, ки 10 самти муҳимми барномаи ояндаи Анҷуман муайян карда шавад, ки ҳар кадоми онҳо дорои аҳамияти ҳуқуқӣ мебошанд.

1. Ҳифз ва рушди забон ҳамчун омили ҳувият ва бехатарӣ.

Забони тоҷикӣ дар таълимоти сиёсии Пешвои миллат на танҳо воситаи муошират, балки «бунёди ҳастии маънавии миллат» ва кафили пойдории давлатдории миллии тоҷикон маҳсуб мешавад. Ин нукта дар суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» мавқеи хос дорад, зеро таъкид бар он равона шудааст, ки забон пули пайванди наслҳо ва ҳамзабонон дар саросари олам мебошад. Дар ин мазмун, ҳифзи забон ба масъалаи амнияти миллӣ ва ҳувиятӣ табдил меёбад, зеро бо сустшавии мавқеи забон, заминаи худшиносии миллӣ ва дарки мансубияти тамаддунӣ халалдор мегардад. Барномаи нави Анҷумани «Пайванд», ки дар суханронӣ ироа шудааст, аз андешаи анъанавии «гиромидошти забон» фаротар рафта, вазифаи стратегии «табдил додани забон ба забони қудратманди илму фановарӣ»-ро пешниҳод менамояд. Ин иқдом нишондиҳандаи тағйири модел дар сиёсати забонӣ аст: аз нигоҳдориву эҳё ба сӯи тавсеа ва рушди амалии забон дар соҳаҳои илм, технология, иқтисод ва дипломатия. Дар ин ҷо, забон ҳамчун воситаи пешрафти илмӣ ва иқтисодӣ баррасӣ мешавад, ки ба ҷавонон имкон медиҳад, бо ҳамин забон андеша ронанд, ихтироъ кунанд, барнома нависанд ва дар гуфтугӯ бо ҷаҳон ширкат варзанд. Чунин равиш, на танҳо мақоми забонро боло мебарад, балки онро ба воситаи муборизаи зеҳнӣ дар арсаи байналмилалӣ табдил медиҳад, ки дар замони ҷаҳонишавӣ ва рақобати ҳувиятҳо, масъалаи амнияти зеҳнӣ ва истиқлоли маънавии миллат мебошад. Аз ин рӯ, Анҷумани «Пайванд» дар ин самт вазифаи дучанда дорад: якум – ҳифзи забон ҳамчун ёдгории маънавӣ ва омили ҳувият; дуюм – инкишофи забон ҳамчун воситаи тавонои пешрафт, ки дар навбати худ, ба тақвияти мавқеи Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ мусоидат мекунад. Бидуни таҳкими мавқеи забон дар соҳаҳои стратегӣ, миллат наметавонад дар рақобати зеҳнии ҷаҳонии асри XXI пирӯз шавад. Бинобар ин, эъломияи Пешвои миллат дар бораи зарурати рушди забони тоҷикӣ ҳамчун забони илму фановарӣ, як тағйири методологӣ дар сиёсати забонӣ ва бехатарӣ маҳсуб мешавад.

2. Эҳёи таърих ва тамаддуни ориёӣ ҳамчун асоси ҳувияти миллӣ.

Дар суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» таъкиди хос ба гузаштаи пурғановат ва тамаддуни ориёӣ равона шудааст. Ин таваҷҷӯҳ на танҳо ифтихори таърихӣ, балки амалисозии стратегияи «эҳёи хотираи таърихӣ» ва тафсири дурусти таърихи ниёгон дар сатҳи ҷаҳонӣ мебошад. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки тамаддуни ориёӣ ойинаи тамомнамои худшиносии миллӣ ва мактаби бузурги инсондӯстиву инсонпарварист, ки дар тӯли ҳазорсолаҳо бо неруи ақлу хирад, адолату фарҳанг ва эҷодкориву навоварии фарзандони донишманду ҷаҳоншумули худ ҳаёти ҷовидон ёфтааст. Дар ин замина, таърихи тамаддуни ориёӣ ҳамчун сарчашмаи ҳувият ва асли решаи миллати тоҷик муаррифӣ мегардад, ки ояндаи мо ба он вобаста аст. Иқдоми нави Пешвои миллот дар бораи бунёди «Конуни тамаддуни ориёӣ» ва «Маркази байналмилалии Наврӯз» дар шаҳри Душанбе, на танҳо амали навоварона дар соҳаи фарҳанг, балки як самти нави сиёсати давлатӣ дар соҳаи ҳувият ва ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ маҳсуб мешавад. Конуни тамаддуни ориёӣ ҳамчун маркази зиндаи фарҳангӣ, илмӣ ва маърифатӣ тасаввур шудааст, ки таърихи мардумони ориёиро чун ойинаи як тамаддуни созанда, эҷодгар ва таъсиргузор ба ҷаҳони бостон муаррифӣ хоҳад кард. Маркази байналмилалии Наврӯз низ метавонад ба ниҳоди нодири фарҳанги ҷаҳонӣ табдил ёбад, ки дар он Наврӯз на ҳамчун ҷашни як рӯзу як фасл, балки чун фалсафаи ҷовидонаи зиндагӣ, сулҳ ва эҳё бо таҷдиди мақоми таърихиву фарҳангии он дар хизмати ҳадафҳои маънавии ҷаҳони муосир гузошта шавад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, бунёди ин марказҳо ба ташаккули сиёсати давлатӣ дар соҳаи ҳувият ва ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ мусоидат мекунад. Ин иқдомҳо заминаи ҳуқуқии эътирофи байналмилалии арзишҳои тамаддуни ориёӣ ва Наврӯзро ҳамчун саҳми Тоҷикистон дар ганҷинаи фарҳангии инсоният фароҳам меоранд. Дар шароити рақобатҳои шадиди ҷаҳонӣ, чунин иқдомҳо на танҳо ҳувияти миллиро таҳким мебахшанд, балки мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун маркази тамаддунӣ ва фарҳангии Осиёи Марказӣ дар арсаи байналмилалӣ мустаҳкам менамоянд. Ин иқдом, инчунин, ба муаррифии оламии тоҷикон ҳамчун меросбарони асили тамаддуни ориёӣ ва посдорони арзишҳои умумибашарӣ мусоидат намуда, дар ташаккули дипломатияи фарҳангии Тоҷикистон саҳми назаррас мегузорад.

3. Тарбияи наслҳои худогоҳ дар заминаи шиори «Ман аввал тоҷикам».

Яке аз паёмҳои муҳими суханронии Пешвои миллат дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд», таъкид ба зарурати дарки амиқи насли ҷавон аз маънои «тоҷик будан» мебошад. Ин маъно на танҳо мансубият ба қаламрав ва шаҳрвандӣ, балки мансубият ба як тамаддуни бузург, ба як мероси ҷаҳонсози маънавӣ ва ба як маънавияти зебои фарҳангӣ дорад. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки агар ҷавонон ин маъноро амиқан дарк кунанд, онҳо дар ҳама ҷо ва ҳамеша бо сари баланд, эътимод ва эҳсоси масъулияти ватандорӣ зиндагӣ хоҳанд кард. Дар ин замина, шиори «Ман аввал тоҷикам» ҳамчун пояи асосии тарбияи маънавӣ ва худогоҳии миллӣ муаррифӣ мегардад, ки волоияти ҳувияти миллиро бар дигар ҳувиятҳо (аз ҷумла динӣ, қавмӣ ва минтақавӣ) таъкид менамояд. Аз ин рӯ, тарбияи насли худогоҳ дар заминаи шиори «Ман аввал тоҷикам» на танҳо вазифаи оила ва мактаб, балки вазифаи асосии Анҷумани «Пайванд» дар кор бо ҷавонони дохил ва хориҷи кишвар муайян шудааст. Барномаи нави Анҷуман дар ин самт, дарки тоҷикиятро ҳамчун «маънои мансубият ба як тамаддуни бузург» ва «таҷрибаи ибратомӯзи давлатдорӣ» ба наслҳои ҷавон мерасонад. Ин равиш, аз як тараф, ба мустаҳкамсозии ваҳдати миллӣ ва пешгирии ихтилофоти мазҳабӣ ва қавмӣ мусоидат мекунад; аз тарафи дигар, ба ҷавонон эҳсоси ифтихори милливу фарҳангӣ ва масъулияти ватандорӣ мебахшад. Анҷуман бояд тавассути барномаҳои таълимӣ, ҳамоишҳои ҷавонона, мубодилаи фарҳангӣ ва лоиҳаҳои муштарак, ба ҷавонон дар дарки ҳувияти миллии худ мусоидат намояд. Танҳо дар ин сурат, насли нав бо эътимоди комил ва дарки масъулияти таърихӣ, барои сохтани ояндаи дурахшони Тоҷикистон омода хоҳад шуд ва дар арсаи ҷаҳонӣ ҳамчун намояндагони шоистаи миллати тоҷик шинохта хоҳанд шуд.

4. Тақвияти илм, маориф ва инноватсия.

Дар барномаи нави рушди Анҷумани «Пайванд», ки аз суханронии Пешвои миллат сарчашма мегирад, илм, маориф ва навоварӣ ҳамчун «омили асосии рақобатнокӣ» ва «истиқлоли илмӣ» муаррифӣ шудаанд. Ин таъкид нишон медиҳад, ки дар асри XXI ҷойгоҳи миллат на танҳо бо захираҳои табиӣ ва қудрати ҳарбӣ, балки пеш аз ҳама, бо иқтидори зеҳнӣ ва қобилияти навоварии он муайян карда мешавад. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки миллати тоҷик, ки аз гузаштаи худ бо номи донишмандони бузург ва мактабҳои машҳури илмӣ ифтихор мекунад, ҳуқуқи маънавӣ дорад ва вазифадор аст, ки дар шароити муосир низ мавқеи худро бо тавлиди дониш ва тарбияи кадрҳои донишманд устувор созад. Анҷумани «Пайванд» дар ин ҷода метавонад ба яке аз василаҳои муассири муттаҳидсозии неруҳои илмии тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон табдил ёбад. Барномаи нав вазифадор мекунад, ки Анҷуман «шабакаи муосири ҳамкориҳои илмӣ» -ро миёни муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ, марказҳои илмиву таҳқиқотӣ, олимони бурунмарзӣ ва насли ҷавони муҳаққиқон таъсис диҳад. Ин ҳамкорӣ набояд танҳо бо суханрониҳо дар ҳамоишҳо маҳдуд шавад, балки бояд ба як низоми пойдори табодули илмӣ ва донишу таҷриба табдил ёбад. Дар ин замина, Пешвои миллат пешниҳод намуданд, ки барномаҳои муштараки таҳқиқотӣ, дарсҳои маҷозӣ, роҳнамоии илмии ҷавонон, лоиҳаҳои муштараки озмоишгоҳӣ, тарҷума ва нашри асарҳои илмӣ, инчунин табодули таҷриба дар соҳаҳои афзалиятнок – аз технологияҳои рақамӣ то тиб ва аз энергетика то забоншиносӣ – ба вуҷуд оварда шаванд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ ин самт ба ташаккули иқтидори зеҳнии миллат ва коҳиши вобастагии технологӣ мусоидат намуда, заминаи рушди устувори давлатро фароҳам меорад. Таваҷҷӯҳ ба соҳаҳои афзалиятнок, ба монанди технологияҳои рақамӣ, тиб ва энергетика, нишон медиҳад, ки барнома ба талаботи бозори меҳнати ҷаҳонӣ ва эҳтиёҷоти дохилии кишвар мувофиқат мекунад. Ҷавонони тоҷик, ки ба чунин фазои илмӣ дастрасӣ пайдо мекунанд, метавонанд қобилияти касбӣ, ихтироъкорӣ, соҳибкорӣ ва кор бо донишҳои навро такмил диҳанд. Дар натиҷа, Тоҷикистон метавонад ба маркази илмӣ ва технологӣ дар Осиёи Марказӣ табдил ёбад ва дар рақобати ҷаҳонии илмӣ мавқеи шоистаи худро пайдо намояд. Анҷумани «Пайванд» бо фаъолияти фаъолона дар ин самт, метавонад ба пайванди илм ва ҷомеа ва муаррифии дастовардҳои илмии тоҷикон дар арсаи байналмилалӣ мусоидат намуда, саҳми назаррас дар ташаккули ҷомеаи донишбунёди Тоҷикистон гузорад.

5. Густариши дипломатияи фарҳангӣ ва илмӣ.

Дар замони ҷаҳонишавӣ ва рақобати шадиди манфиатҳои сиёсию иқтисодӣ, дипломатияи фарҳангӣ ва илмӣ ҳамчун воситаи муассири таъсиргузорӣ дар арсаи байналмилалӣ эътироф шудааст. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» бо пешниҳоди ташаббуси нави таъсиси «Ҷоизаи байналмилалии Абӯалӣ ибни Сино» дар соҳаи тиб, роҳи навини дипломатияи илмиро барои Тоҷикистон кушоданд. Ин ҷоиза, ки дорои хазинаи махсус мебошад, на танҳо воситаи ташвиқи олимони соҳаи тиб, балки як воситаи боэътимоди дипломатияи илмӣ маҳсуб мешавад, ки метавонад Тоҷикистонро ба маркази гуфтугӯи байналмилалӣ дар бораи мероси илмии башарият табдил диҳад. Ин ташаббус дар идомаи сиёсати хирадмандонаи Пешвои миллат дар самти муаррифии саҳми тоҷикон дар тамаддуни ҷаҳонӣ ва эҳёи мероси илмии ниёгон амалӣ мегардад. Абӯалӣ ибни Сино ҳамчун яке бузургтарин донишмандони таърихи башар, на танҳо барои тоҷикон, балки барои тамоми инсоният рамзи илм, маърифат ва инсондӯстӣ мебошад. Таъсиси ҷоиза ба номи ӯ, Тоҷикистонро ҳамчун меросдори фарҳанги ҷаҳонӣ ва пайвандгари тамаддунҳо муаррифӣ намуда, мавқеи кишварро дар арсаи байналмилалӣ боло мебарад. Ин амал, инчунин, ба рушди ҳамкориҳои илмии байналмилалӣ, табодули дониш ва таҷриба миёни олимони тоҷик ва хориҷӣ мусоидат намуда, барои ворид шудани Тоҷикистон ба фазои илмии ҷаҳонӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ таъсиси чунин ҷоиза ба як абзори муассири дипломатияи фарҳангӣ табдил меёбад, ки дар он арзишҳои фарҳангии тоҷик тавассути илм ва маънавиёт ба ҷаҳониён муаррифӣ карда мешаванд. Ин равиш ба ташаккули имиҷи мусбии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ, ҷалби диққати ҷомеаи ҷаҳонӣ ба мероси илмии тоҷикон ва густариши робитаҳои илмӣ бо кишварҳои пешрафта мусоидат менамояд. Дар натиҷа, Тоҷикистон на танҳо ҳамчун кишвари дорои таърихи куҳан ва фарҳанги ғанӣ, балки ҳамчун маркази илмӣ ва фарҳангии муосир дар Осиёи Марказӣ шинохта мешавад. Анҷумани «Пайванд» низ бо истифода аз чунин ташаббусҳо, метавонад дар муаррифии саҳми тоҷикон дар тамаддуни ҷаҳонӣ ва таҳкими дипломатияи илмии кишвар нақши калидӣ бозад ва ба рушди ҳамкориҳои илмию фарҳангии байналмилалӣ мусоидат намояд.

6. Ҳифзи мероси маънавӣ ва нашри осор.

Мероси маънавӣ ҳамчун ганҷинаи бебаҳои таърихӣ ва маданӣ, дар ташаккули худшиносии миллии ҳар миллат нақши бунёдӣ дорад. Дар суханронии Пешвои миллат дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» масъалаи эҳёи ин мерос, бахусус нашри осори бузургони илму адаби тоҷик – аз Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ то Бобоҷон Ғафуров, ҳамчун яке аз рӯзгортарин дастовардҳои даврони истиқлол ва самти муҳими сиёсати фарҳангӣ мавриди таъкид қарор гирифтааст. Ин амал на танҳо ҳифзи ёдгориҳои моддӣ ва маънавист, балки эҳёи хотираи ҷамъӣ ва тақвияти пайванди наслҳо мебошад, ки бе он, ҳувияти миллӣ ҷанбаи худогоҳии худро аз даст медиҳад. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки дастрас намудани осори гаронбаҳои таърихию адабӣ, аз қабили «Тоҷикон»-и Бобоҷон Ғафуров ва «Шоҳнома»-и безаволи Фирдавсӣ ба ҳар хонадон, иқдомест, ки роҳро барои мустаҳкам намудани ифтихори таърихӣ ва пайванди мардум бо мероси ниёгон ҳамвор месозад. Ин осор на танҳо манбаи илмӣ, балки мактаби маънавият, инсонгароӣ, ватандӯстӣ ва тафаккури созанда мебошанд. Дар ин замина, нашри осори бузургоне чун Ҳофиз, Саъдӣ, Ҷомӣ, Айнӣ, Турсунзода ва дигарон ба сифати ғанӣ гардонидани хазинаи маънавии ҷомеа ва ташаккули арзишҳои муштараки фарҳангӣ амалӣ мегардад. Чунин ташаббусҳо ба мустаҳкамсозии сутунҳои ҳувияти миллӣ ва эҳёи худшиносии таърихӣ мусоидат мекунанд. Зеро, миллате, ки бо мероси маънавии худ шинос набошад, дар муқобили ҳамлаҳои фарҳангии ҷаҳони муосир осебпазир хоҳад буд. Бинобар ин, Анҷумани «Пайванд» дар ин самт вазифадор мешавад, ки на танҳо ба нашр ва паҳнкунӣ, балки ба тадқиқ, тарҷума ва тарғиби байналмилалии ин осор диққати махсус диҳад. Чунин равиш, эҳёи мероси маънавиро аз як амали хотиравӣ ба раванди фаъоли идроки миллӣ ва таъсирбахши фарҳангӣ табдил медиҳад, ки дар ташаккули ояндаи дурахшони миллат ва таҳкими эътибори Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ саҳми назаррас мегузорад.

7. Сулҳофаринӣ ва муқовимат ба таҳдидҳои ҷаҳонӣ.

Дар шароити пуртазоди ҷаҳони муосир, ки бо таҳдидҳои гуногун – аз терроризм ва экстремизм то низоъҳои мусаллаҳона ва буҳронҳои иқтисодиву экологӣ рӯ ба рӯ мебошад, масъалаи сулҳ ва амният ба яке аз мушкилоти муҳимтарини башарият табдил ёфтааст. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» сулҳ, гуфтугӯи тамаддунҳо ва таҳаммулро ҳамчун рисолати асосии Анҷуман муайян намуданд. Ин муносибат нишон медиҳад, ки Анҷумани «Пайванд» на танҳо як ниҳоди фарҳангӣ, балки як воситаи таъсирбахши сулҳофаринӣ дар сатҳи минтақавӣ ва ҷаҳонӣ маҳсуб мешавад, ки метавонад дар паҳн намудани паёми сулҳ, таҳаммул ва ҳамзистии осоишта нақши муҳим бозад. Таъкид ба он, ки «сулҳ, дар қадами аввал, аз андешаи неку созанда, сабру таҳаммул ва фарҳанги муколама оғоз мешавад», нишон медиҳад, ки сулҳофаринӣ на танҳо амали сиёсӣ, балки як фарҳанг ва тарзи фикрронӣ мебошад. Дар ин замина, Анҷуман бояд тавассути барномаҳои фарҳангӣ, илмӣ ва таълимӣ ба ташаккули фарҳанги сулҳ, гуфтугӯи тамаддунҳо ва эҳтиром ба арзишҳои умумиинсонӣ дар байни тоҷикону форсизабонон мусоидат намояд. Ин равиш ба муқовимат ба идеологияи терроризм ва экстремизм, ки дар заминаи нафратоварзӣ ва радди дигарон инкишоф меёбанд, самти муассир мебошад. Ташаббуси муҳими Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид оид ба эълон намудани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда», ки бо пешниҳоди Пешвои миллат қабул гардид, намунаи равшани дипломатияи фаъоли сулҳпарваронаи Тоҷикистон мебошад. Ин ташаббус, ки ҳадафи он густариши фарҳанги сулҳ ва пешгирӣ аз низоъҳо дар саросари ҷаҳон мебошад, ба Анҷумани «Пайванд» имкон медиҳад, ки дар тарғиби ин паём дар байни ҳамзабонон ва ҷамоатҳои форсизабон саҳми назаррас гузорад. Анҷуман метавонад тавассути баргузории ҳамоишҳои сулҳпарварона, нашри маводҳои тарғиботӣ, барномаҳои таълимӣ ва мубодилаи таҷриба, ба ташаккули тарзи нави андеша дар ҷомеа мусоидат намояд, ки дар он сулҳ, таҳаммул ва ҳамдигарфаҳмӣ ҳамчун арзишҳои аслӣ эътироф шаванд. Аз нигоҳи стратегӣ, ин самти фаъолият ба таҳкими мавқеи Тоҷикистон ҳамчун кишвари сулҳдӯст ва эътирофи байналмилалии саҳми он дар таъмини амният ва сулҳи ҷаҳонӣ мусоидат мекунад. Анҷумани «Пайванд» бо пайвастани арзишҳои фарҳангӣ ба рисолати сулҳофаринӣ, метавонад на танҳо худшиносии миллии тоҷиконро таҳким бахшад, балки дар ҳалли мушкилоти умумибашарӣ низ нақши созандаи худро иҷро намояд.

8. Рушди ҳамкориҳои иқтисодӣ

Гарчанде ки Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд» ҳамчун созмони фарҳангию илмӣ таъсис ёфтааст ва фаъолияти асосии он ба ҳифзи забон, таърих ва арзишҳои маънавӣ равона шудааст, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар ҳамоиши илмӣ, ба ҷанбаи иқтисодии ҳамкориҳо низ таваҷҷӯҳи хос зоҳир намудаанд. Ин нукта нишон медиҳад, ки барномаи нави рушди Анҷуман аз доираи маҳдуди фарҳанг ва илм фаротар рафта, ба таҳкими робитаҳои иқтисодӣ ва табодули таҷриба дар соҳаҳои афзалиятнок низ равона шудааст. Чунин равиш, Анҷуманро ба як платформаи густурда табдил медиҳад, ки дар он на танҳо арзишҳои маънавӣ, балки манфиатҳои амалии иқтисодии тоҷикону форсизабонон низ мавриди баррасӣ қарор мегиранд. Пешвои миллат дар суханронӣ таъкид намуданд, ки ҳамкориҳои илмӣ бояд ба соҳаҳои афзалиятнок – аз технологияҳои рақамӣ то тиб ва аз энергетика то забоншиносӣ – равона гарданд. Ин бахшҳо на танҳо соҳаҳои стратегии рушди ҷомеаи муосир мебошанд, балки заминаи табодули технологӣ, сармоягузорӣ ва ташкили лоиҳаҳои муштарак-ро низ фароҳам меоранд. Аз ин рӯ, Анҷуман метавонад ҳамчун пайвандгари иқтисодии тоҷикон дар кишварҳои гуногун амал карда, ба иттифоқҳои савдо, шарикӣ дар соҳаи инноватсия ва табодули технологияҳо мусоидат намояд. Ин самт ба ворид шудани тоҷикони бурунмарзӣ ба равандҳои иқтисодии Тоҷикистон ва ҷалби сармоя ба лоиҳаҳои сармоягузории кишвар низ кумак хоҳад кард. Таъкид ба табодули таҷриба дар соҳаҳои пешрафтаи илмӣ ва технологӣ, аз ҷумла тавассути лоиҳаҳои муштараки озмоишгоҳӣ ва барномаҳои табодули мутахассисон, заминаи интиқоли технология ва ташаккули иқтидори маҳаллӣ-ро фароҳам меорад. Ин равиш, на танҳо ба рушди иқтисодии Тоҷикистон мусоидат мекунад, балки ба тоҷикони бурунмарзӣ имкон медиҳад, ки дар пешрафти кишвари аҷдодии худ саҳми фаъолона гузоранд. Ҳамзамон, тақвияти ҳамкориҳои иқтисодӣ тавассути Анҷуман, метавонад ба мустаҳкамсозии робитаҳои тоҷикони бурунмарзӣ бо Ватан ва эҳёи эҳсоси ватандорӣ дар онҳо мусоидат намояд. Аз нигоҳи стратегӣ, ворид намудани ҷанбаи иқтисодӣ ба фаъолияти Анҷуман, онро ба як созмони бисёрфунксионалӣ табдил медиҳад, ки метавонад дар ҳама соҳаҳои ҳаёти тоҷикони ҷаҳон – аз фарҳанг ва илм то иқтисод ва технология – нақши муттаҳидкунанда бозад. Чунин тавсеа, ба коҳиши фосила байни тоҷикони дохили кишвар ва бурунмарзӣ, инчунин ба ташаккули ҳамкориҳои судманд дар сатҳи байналмилалӣ мусоидат намуда, дар ниҳоят ба тақвияти мавқеи иқтисодии Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ саҳми назаррас хоҳад гузошт.

9. Дипломатияи фарҳангӣ дар назди ҷаҳониён

Дар ҷаҳони муосир, ки масъалаҳои глобалӣ – аз тағйирёбии иқлим ва буҳрони об то низоъҳои мусаллаҳона ва ноамнии иқтисодӣ – тамоми башариятро дар бар мегиранд, дипломатияи фарҳангӣ ҳамчун воситаи муассири таъсиргузорӣ ва муаррифии ҳувияти миллӣ дар арсаи ҷаҳонӣ эътироф шудааст. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар ҳамоиши Анҷумани «Пайванд» Анҷуманро даъват намуданд, ки на танҳо «аз худ ва таъриху фарҳанги хеш», балки аз саҳми тоҷикон барои ҳифзи инсон ва сайёра сухан гӯяд. Ин нукта нишон медиҳад, ки дипломатияи фарҳангии Тоҷикистон набояд танҳо ба муаррифии гузаштаи пурфахр маҳдуд шавад, балки бояд дар ҳалли мушкилоти муосири ҷаҳонӣ низ нақши фаъол ва созандаи худро иҷро намояд. Чунин равиш, Тоҷикистонро ҳамчун кишвари «пешкору ташаббускор» дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ мекунад, ки на танҳо меросдори фарҳанги бой ва таърихи қадим аст, балки ба масъалаҳои глобалии замони муосир вокуниши фаъол ва судманд нишон медиҳад. Дар ин замина, Анҷумани «Пайванд» метавонад ба як минбари муҳими дипломатияи фарҳангӣ табдил ёбад, ки тавассути он Тоҷикистон метавонад паёми сулҳ, таҳаммул, ҳамкорӣ ва масъулияти муштаракро ба ҷаҳониён бирасонад. Ин паём, дар асоси арзишҳои тамаддуни ориёӣ ва таҷрибаи таърихии тоҷикон дар ҳамзистии осоишта ва гуфтугӯи фарҳангҳо бунёд шудааст, ки метавонад барои ҷомеаи муосири башарӣ намунаи ибратбахш гардад. Анҷуман бояд дар муаррифии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаҳои об, иқлим, сулҳ ва амният саҳми фаъолона гузорад. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки «вақте Анҷуман на танҳо ба гузашта, балки ба мушкилоту масъалаҳои зиндагии имрӯзаи инсоният рӯ меоварад, ... рисолати созмони бомасъулиятро дар баробари аҳли башар ба сомон мерасонад». Ин гуфта нишон медиҳад, ки Анҷуман бояд аз як ниҳоди ёдбудӣ ва фарҳангӣ ба як созмони бомасъулият табдил ёбад, ки дар ҳалли мушкилоти глобалӣ саҳми назаррас гузошта, барои рушди устувор ва беҳбуди зиндагии инсоният талош намояд. Аз нигоҳи стратегӣ, чунин равиш ба ташаккули имиҷи мусбии Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ, васеъ намудани ҳамкориҳои байналмилалӣ ва эътирофи саҳми тоҷикон дар тамаддуни ҷаҳонӣ мусоидат мекунад. Анҷумани «Пайванд» бо истифода аз ин имконият, метавонад на танҳо ҳувияти миллии тоҷиконро таҳким бахшад, балки Тоҷикистонро ҳамчун шарики боэътимод ва фаъол дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ ба ҷаҳониён муаррифӣ намояд. Дар натиҷа, ин самт ба таҳкими мавқеи байналмилалии Тоҷикистон ва баланд бардоштани эътибори кишвар дар назди ҷомеаи ҷаҳонӣ саҳми назаррас мегузорад.

10. Табдили Анҷуман ба «Маркази ҳамоҳангсози неруҳо»

Ҳадафи ниҳоии барномаи нави рушди Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд», ки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ тараҳҳум намуданд, табдили ин созмон ба маркази ҳамоҳангсози неруҳои зеҳнӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии тоҷикон дар саросари ҷаҳон мебошад. Ин мақоми нав, Анҷуманро аз як ташкилоти фарҳангии ёдбудӣ ба як «шабакаи созандаи ҷаҳонӣ» табдил медиҳад, ки масъулияти он на танҳо нигоҳдошти арзишҳои гузашта, балки сохтани ояндаи дурахшони миллат ва ташаккули ҷомеаи пешрафта мебошад. Ин табдили сифатӣ, Анҷуманро ба як воситаи муассири таъсирбахш дар ҳама соҳаҳои ҳаёти тоҷикони ҷаҳон – аз илм ва маориф то иқтисод ва фарҳанг – табдил медиҳад. Дар заминаи ин ҳадафи стратегӣ, Анҷуман бояд фаъолияти худро аз доираи ҳамоишҳои рамзӣ ва маросимӣ фаротар барад ва ба низоми доимии амал, ташаббус ва ҳамоҳангсозӣ, ки бо имкониятҳои муосири иттилоотиву техникӣ муҷаҳҳаз аст, табдил ёбад. Ин равиш, аз Анҷуман талаб мекунад, ки дар муайян намудани афзалиятҳои рушди миллат, ҳамоҳангсозии лоиҳаҳои муштарак, ҷалби мутахассисони тоҷик дар саросари ҷаҳон ва ташаккули сиёсати ягона дар соҳаҳои гуногун нақши калидӣ бозад. Ба ибораи дигар, Анҷуман бояд ба асосгузори ҳамкориҳои байнитоҷикӣ дар сатҳи ҷаҳонӣ табдил ёбад, ки тамоми неруҳои мавҷуда – олимон, мутахассисон, соҳибкорон, ҷавонон ва намояндагони зиёиро дар атрофи ҳадафҳои ягонаи миллӣ муттаҳид созад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ ва сиёсӣ, ин табдил ба маркази ҳамоҳангсозӣ, Анҷуманро ба як созмони бисёрфунксионалӣ табдил медиҳад, ки дорои ваколатҳои мушаххас ва масъулиятҳои васеъ мебошад. Ин мақом, Анҷуманро на танҳо ҳамчун ниҳоди фарҳангӣ, балки ҳамчун яке аз ниҳодҳои стратегии таъмини манфиатҳои миллӣ дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ мекунад. Дар ин раванд, Анҷуман бояд ба ташаккули шабакаи муосири ҳамкориҳо дар байни тоҷикони бурунмарзӣ ва дохили кишвар, табодули дониш ва технология, ҳамкории иқтисодӣ ва ташвиқи ҷавонон ба фаъолиятҳои созанда мусоидат намояд. Ин ҳама, дар ниҳоят, ба таҳкими ваҳдати миллӣ, баланд бардоштани эътибори байналмилалии Тоҷикистон ва таъмини рушди устувор дар даҳсолаҳои оянда мусоидат хоҳад кард. Пешвои миллат бо таъкид бар он, ки «вақти он расидааст, ки анҷуман фаъолияти худро ба сифати як минбари амал, як шабакаи созандаи ҷаҳонӣ ва як мактаби ташаккулдиҳандаи ғояву андешаҳои нави маънавию фарҳангӣ роҳандозӣ намояд», роҳи навини рушди Анҷуманро муайян намуданд. Ин марҳалаи нав, Анҷуманро ба яке аз ниҳодҳои пешбарандаи эҳёи миллӣ, ташаккули ҷомеаи донишбунёд ва тақвияти мавқеи Тоҷикистон дар ҷаҳони муосир табдил медиҳад, ки дар он на танҳо гузашта, балки ояндаи дурахшони миллат сохта мешавад.

Хулоса, суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд» дар соли 2026 на танҳо натиҷагирӣ аз сиёсати фарҳангии давлат, балки як ҳуҷҷати барномаест, ки роҳи навини рушди ин ниҳоди муҳими ҷомеаи шаҳрвандиро муайян мекунад. Барномаи «марҳалаи нав» бо даҳ самти асосӣ, аз эҳёи тамаддуни ориёӣ ва бунёди марказҳои фарҳангӣ дар Душанбе то табдили «Пайванд» ба маркази ҳамоҳангсози неруҳои зеҳнӣ ва иқтисодии тоҷикон дар саросари ҷаҳон, ҷойгоҳи ин созмонро дар низоми сиёсати фарҳангӣ ва ҳувияти миллӣ мустаҳкам менамояд. Таҳлил нишон медиҳад, ки дар асоси ин роҳнамоӣ Анҷуман метавонад ба яке аз воситаҳои муассири таъмини манфиатҳои стратегии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҷаҳони муосир табдил ёбад, ки рисолати он ҳифзи ҳувият, сулҳофаринӣ ва таъмини рушди устувори давлат ва ҷомеа мебошад.

Мирзозода Парвон - директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Истиқлолияти давлатӣ, ки соли 1991 ба даст омад, саҳифаи нав дар таърихи рушди илм ва маорифи Тоҷикистон кушод. Ин рӯйдоди таърихӣ заминаи ташаккули ҷомеаи пешрафта ва давлатдории муосири тоҷиконро фароҳам сохт ва ба рушди илм дар тамоми соҳаҳо такони тоза бахшид. Дар ин давра, илми академӣ ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки рушди кишвар мавриди таваҷҷуҳи хосси Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қарор гирифтааст. Таваҷҷуҳи бевоситаи роҳбарияти олии мамлакат ба ин соҳа дар солҳои истиқлол ба дастовардҳои назарраси илмӣ ва ташкили муассисаҳои нави илмӣ-тадқиқотӣ мусоидат намудааст.

Таърихи илми академӣ дар Тоҷикистон ба солҳои аввали ҳокимияти Шӯравӣ, яъне таъсис ёфтани пойгоҳи тоҷикистонии Академияи илмҳои ИҶШС (1932) ва баъдан Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон (1951) рост меояд. Дар ин давра зиёда аз шаш даҳсола таҳқиқоти илмӣ дар чаҳорчӯби як низоми ягонаи иттифоқӣ сурат мегирифт, ки ба талабот ва стандартҳои умумииттифоқӣ тобеъ буд.

Бо ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар соли 1991, зарурати ташаккули сиёсати мустақили илмии миллӣ ба миён омад. Қадами муҳим дар ин самт қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон "Дар бораи илм ва сиёсати давлатӣ оид ба илму техника" гардид, ки асоси ҳуқуқии фаъолияти илмиро дар кишвар муайян намуд. Ин санади меъёрӣ барои ташкили дубораи низоми идоракунии илм ва муайян намудани самтҳои афзалиятноки таҳқиқот замина гузошт.

Илми академӣ як шакли махсуси фаъолияти маърифатии инсон мебошад, ки ҳамчун низоми муташаккили донишҳо дар бораи қонунҳои табиат, ҷомеа ва тафаккур ташаккул ёфтааст. Ин мафҳум дорои ченакҳои сершумор буда, онро аз се ҷанбаи асосӣ баррасӣ кардан мумкин аст:

Аввал, илм ҳамчун раванди фаъолияти эҷодӣ фаҳмида мешавад. Ин фаъолияти зеҳнии олимон аст, ки ба кашфи қонунҳои объективӣ ва пешгӯии рушди воқеият равона шудааст .

Дуюм, илм низоми донишҳо мебошад, ки ба меъёрҳои ҳаққоният, объективӣ, умумӣ эътирофшавандагӣ ва такроршавандагӣ ҷавобгӯ мебошанд. Ин донишҳо бо робитаҳои мантиқӣ, аз қабили муносибатҳои ҳосилшавӣ, баробарӣ ва гузарандагӣ ба ҳам пайванд хӯрдаанд.

Севум, илм ҳамчун институти иҷтимоӣ амал мекунад, ки дар шакли муассисаҳои илмӣ, иттиҳодияҳои касбии олимон, системаи молияи илм, таҷҳизоти илмӣ ва системаи иттилооти илмӣ таҷассум ёфтааст.

Моҳияти илми академӣ дар эыоди дониши нав ифода меёбад. Ин раванд дар асоси муносибати субъект ва объект сурат мегирад, ки натиҷаи он дониши нав дар бораи олам мебошад. Илми академӣ ба саволҳои асосии зерин ҷавоб медиҳад: "Чӣ?", "Чанд?", "Чӣ гуна?", "Кадом?" ва "Чӣ тавр?" .

Моҳияти амиқи илм дар кашфи қонунҳои объективӣ ва ба табдил додани онҳо ба воситаи пешгӯӣ ва тағйир додани воқеият зоҳир мешавад. Бар хилофи дониши ҳаррӯза, илм ба моҳият ва қонуниятҳои падидаҳо даст меёбад ва ин самтҳои амалиро барои таъсир расонидан ба ин падидаҳо муайян мекунад .

Дониши илмӣ аз дониши ғайриилмӣ бо хусусиятҳои зерин фарқ мекунад:

-бонизом — донишҳои илмӣ бо ҳам робитаҳои мантиқӣ дошта, як манбаи оддии маълумот нестанд, балки низоми муташаккили ҳамоҳангшуда мебошанд. Иммануил Кант таъкид намуда буд, ки маҳз ин хусусият илмро аз дониши ҳаррӯза, ки "агрегати оддӣ" аст, фарқ мекунад.

- объективӣ ва ҳаққоният — донишҳои илмӣ бояд воқеияти объективиро инъикос намоянд.

- мавзуӣ — ҳар як соҳаи илм объект ва предмети муайяни таҳқиқотӣ дорад. Дар ин ҷо, объект ҳамчун самти асосии таҳқиқот ва предмет ҳамчун маҷмӯи хусусиятҳо ё аломатҳое, ки дар объект ҷудо карда мешаванд, фаҳмида мешаванд.

- матнӣ ва забонӣ — донишҳои илмӣ дар шакли матнҳо, дар асоси забонҳои табиӣ, махсус ё сунъӣ сабт мешаванд. Забони матнҳои илмӣ истифодаи бисёрмаъноии истилоҳот, метафора, рӯзноманигорӣ ва услубҳои гуногунро истисно мекунад.

- эмпирикӣ ва назариявӣ — илм дорои ду сатҳи асосии дониш мебошад: эмпирикӣ (маълумоти воқеӣ, ки тавассути мушоҳида ва озмоиш гирифта мешавад) ва назариявӣ (консепсияҳо, қонунҳо, гипотезаҳо ва хулосаҳои умумӣ).

Таснифи илмҳо се самти асосии донишҳои илмиро дар бар мегирад :

А). Илмҳои табиӣ (илмҳо дар бораи табиат) — физика, химия, биология, астрономия, геология ва ғайра. Ин илмҳо қонунҳои табиат ва падидаҳои моддиро меомӯзанд.

Б). Илмҳои ҷомеашиносӣ (илмҳо дар бораи ҷомеа) — иқтисод, сотсиология, сиёсатшиносӣ, ҳуқуқшиносӣ, таърих ва ғайра. Мақсади онҳо омӯзиши қонунҳои рушди ҷомеа ва муносибатҳои иҷтимоӣ мебошад.

В). Илмҳо дар бораи тафаккур — мантиқ, равоншиносӣ, фалсафа ва дигар соҳаҳое, ки равандҳои маърифатӣ ва тафаккури инсониро меомӯзанд.

Мувофиқи дигар тасниф, илмҳо ба бунёдӣ (асосӣ) ва амалӣ (татбиқӣ) низ ҷудо мешаванд. Илми бунёдӣ ба кашфи қонунҳои нав ва дониши назариявӣ равона шуда, илми амалӣ ин донишҳоро барои ҳалли масъалаҳои амалии истеҳсолот, иқтисод ва ҷомеа истифода мебарад.

Илми академӣ на танҳо низоми дониш, балки як ниҳоди иҷтимоии мураккаб мебошад, ки унсурҳои зеринро дар бар мегирад :

- Ташкилотҳои илмӣ — академияҳои илмҳо, институтҳои таҳқиқотӣ, лабораторияҳо ва дигар муассисаҳо.

- Неруи илмӣ (кадрҳо) — олимон, муҳаққиқон, докторантон, аспирантон ва магистрантон, ки ба эҷоди дониш машғуланд.

- Молия ва таҷҳизот — маблағгузории давлатӣ ва хусусӣ, таҷҳизоти лабораторӣ, дастгоҳҳо ва инфрасохтори илмӣ.

- Нихоми иттилоотӣ ва коммуникатсия — нашрияҳо, конференсияҳо, семинарҳо ва дигар шаклҳои мубодилаи дониш.

Дар замони муосир илм ба фаъолияти оммавӣ табдил ёфтааст, ки дар он ҳамкории шабакавии олимон дар сатҳи байналмилалӣ аҳамияти калон пайдо кардааст. Муҳаққиқон дар кишварҳои гуногуни ҷаҳон дар доираи лоиҳаҳои муштарак ҳамкорӣ намуда, натиҷаҳои тадқиқот ва маълумоти илмиро мубодила мекунанд. Илми академӣ ҳамчун падидаи мураккаби иҷтимоӣ-фарҳангӣ дорои се ҷанбаи асосӣ — раванди фаъолияти эҷодӣ, низоми донишҳои бонизом ва институти иҷтимоӣ мебошад. Хусусиятҳои асосии он — бонизом, объективӣ, мавзуӣ ва матнӣ — онро аз дигар шаклҳои маърифат (масалан, дониши ҳаррӯза, динӣ ё фалсафӣ) фарқ мекунанд. Илми академӣ ба се самти асосӣ (табиат, ҷомеа, тафаккур) ҷудо шуда, дар шакли тадқиқоти бунёдӣ ва амалӣ амалӣ мегардад. Ҳамчун институти иҷтимоӣ, илм дорои ташкилотҳо, кадрҳо, молия, таҷҳизот ва низоми иттилоотии худ мебошад, ки ба он имкон медиҳад, ки дониши навро тавлид ва ба ҷомеа татбиқ намояд.

Илми донишгоҳӣ дар фарқиятаз илми академӣ шакли мушаххаси фаъолияти илмӣ-таълимӣ мебошад, ки дар доираи муассисаҳои олии таълимӣ — донишгоҳҳо, академияҳо ва донишкадаҳо — амалӣ гардида, ба омӯзиш, тадқиқот ва тавлиди дониши нав дар як замон равона шудааст. Ин мафҳум аз ҷанбаи институтсионалӣ, яъне ҳамчун шакли ташкили фаъолияти илмӣ дар муҳити донишгоҳӣ ва аз ҷанбаи функсионалӣ, яъне ҳамчун раванди муттаҳидсозии таълим ва тадқиқоти илмӣ мавриди баррасӣ қарор мегирад.

Аз нигоҳи таърихӣ, илми донишгоҳӣ дар муассисаҳои олии таълимӣ ҳамчун макони муттаҳидсозии таълиму тадқиқот ташаккул ёфтааст. Дар донишгоҳ, илм на танҳо воситаи ба даст овардани дониш, балки усули тарбияи шахсияти рушдёфта ва тайёр намудани мутахассисони баландихтисос мебошад. Донишгоҳ ҳамчун махзани илму маърифат, дар баробари тайёр намудани кадрҳо, ба рушди фаъолияти илмӣ-тадқиқотӣ ва татбиқи натиҷаҳои он дар раванди таълим ва истеҳсолот мусоидат мекунад.

Моҳияти илми донишгоҳӣ дар ягонагии таълим ва тадқиқот ифода меёбад. Ин принсип, ки аввал дар анъанаи Донишгоҳи Гумболдт ташаккул ёфтааст, ҳамчун пояи асосии фаъолияти донишгоҳи муосир боқӣ мондааст. Тибқи ин андеша, таълим набояд танҳо ба интиқоли дониши мавҷуда маҳдуд шавад, балки бояд дар заминаи тадқиқот ва кашфи дониши нав бунёд гардад.

Моҳияти амиқтари илми донишгоҳӣ дар он зоҳир мешавад, ки он низоми кушод ва динамикӣ буда, ба рушди илм ва тадқиқот пайравӣ менамояд ва заминаи институтсионалии мувофиқро барои ин рушд фароҳам меорад. Дар ин мазмун, донишгоҳ бояд аз шаклҳои анъанавии таълим фаротар рафта, ба мушкилоти муосири илм ва ҷомеа ҷавобгӯ бошад. Илми донишгоҳӣ инчунин ба ташаккули шахсияти рушдёфта, дарки арзишҳои ахлоқӣ, фарҳангӣ, миллӣ ва умумиинсонӣ дар донишҷӯён мусоидат намуда, онҳоро барои фаъолият дар шароити муосир омода мегардонад.

Илми донишгоҳӣ аз илми академӣ, ки дар институтҳои тадқиқотӣ ба роҳ монда мешавад бо хусусиятҳои зерин фарқ мекунад:

Ягонагии таълим ва тадқиқот — хусусияти асосии илми донишгоҳӣ, ки омӯзгорон на танҳо донишро интиқол медиҳанд, балки худ ба тадқиқот машғул шуда, донишҷӯёнро ба фаъолияти илмӣ ҷалб мекунанд. Аз ин рӯ, таълим дар донишгоҳ бояд тадқиқотро инъикос намояд ва онро ба вуҷуд орад.

Байнисоҳавӣ — илми донишгоҳӣ дар шароити ҷаҳонишавӣ ва пайдоиши мушкилоти мураккаби илмӣ (масалан, масъалаҳои экологӣ, энергетикӣ ва тиббӣ) аз доираи фанҳои анъанавӣ фаротар рафта, ба ҳамкории байнисоҳавӣ ниёз дорад. Ин хусусият имкон медиҳад, ки мушкилоте, ки дар доираи як фан ҳал намешаванд, мавриди баррасӣ қарор гиранд.

Матнӣ ва забонӣ — донишҳои илми донишгоҳӣ дар шакли матнҳои илмӣ, китобҳои дарсӣ, дастурамалҳо ва мақолаҳо сабт шуда, дар раванди таълим ба донишҷӯён интиқол дода мешаванд. Дар донишгоҳ омӯзиши забонҳо барои дастрасӣ ба манбаъҳои илмии ҷаҳонӣ ва муоширати касбӣ аҳамияти хос дорад.

Инноватсионӣ — илми донишгоҳӣ ба рушди навоварӣ ва татбиқи дастовардҳои илмӣ дар истеҳсолот ва ҷомеа равона шудааст. Донишгоҳи муосир ҳамчун маркази инноватсия, татбиқи натиҷаҳои тадқиқотро дар амалия ба роҳ мемонад. Ин хусусият донишгоҳро аз муассисаҳои соф-тадқиқотӣ фарқ мекунад.

Институтсионалӣ — илми донишгоҳӣ дар чаҳорчӯби ташкилотҳои расмӣ (кафедраҳо, факултетҳо, марказҳои илмӣ, лабораторияҳо) ва бо риояи қоидаҳои мушаххаси идоракунӣ ба роҳ монда мешавад. Донишгоҳ бо дорои шуъбаҳои гуногун ва ҳайати васеи омӯзгорон, ин хусусиятро пурра таҷассум мекунад.

Илми донишгоҳӣ мувофиқи мазмун, мақсад ва усулҳо ба намудҳои зерин ҷудо мешавад:

Илми бунёдӣ (назариявӣ) — ба кашфи қонунҳои нави табиат ва ҷомеа, таҳияи консепсияҳои назариявӣ ва ташаккули асосҳои илмӣ равона шудааст. Ин намуди илм дар донишгоҳҳои классикӣ ва тадқиқотӣ, ба мисли факултетҳои физика, математика, биология ва фалсафа ба роҳ монда мешавад.

Илми амалӣ (татбиқӣ) — ба ҳалли масъалаҳои мушаххаси истеҳсолот, иқтисод ва ҷомеа равона шуда, натиҷаҳои илмии бунёдиро ба амал татбиқ менамояд. Ин намуд дар факултетҳои муҳандисӣ, тиб, кишоварзӣ, иқтисод ва дигар соҳаҳои амалӣ фаъолият дорад.

Илми таълимӣ (педагогӣ) — барои тайёр намудани кадрҳои омӯзгорӣ ва таҳияи методологияи таълим пешбинӣ шудааст. Дар донишгоҳҳои омӯзгорӣ ин намуди илм мавқеи марказӣ дорад.

Илми инноватсионӣ — ба таҳия ва ворид намудани технологияҳои нав, рақамикунонӣ ва инноватсияҳо дар соҳаҳои гуногун равона шудааст. Дар донишгоҳҳои муосири Тоҷикистон ин самт тавассути технопаркҳо ва марказҳои инноватсионӣ амалӣ мегардад.

Инчунин, аз нигоҳи тарзи фаъолият илми донишгоҳӣ ба тадқиқоти инфиродӣ (корҳои илмии омӯзгорон) ва тадқиқоти дастаҷамъӣ (лоиҳаҳои илмӣ-тадқиқотӣ бо иштироки донишҷӯён ва омӯзгорон) ҷудо мешавад.

Илми донишгоҳӣ на танҳо ба тавлиди дониш, балки ба тарбияи шахсияти рушдёфта, дарки арзишҳои миллӣ ва умумиинсонӣ ва ташаккули малакаҳои амалӣ мусоидат мекунад. Дар донишгоҳ, донишҷӯён на танҳо дониши касбӣ, балки малакаҳои тафаккури интиқодӣ, ҳалли масъалаҳои мураккаб ва кор дар шароити гуногунфарҳангӣ пайдо мекунанд. Илми донишгоҳӣ дар Тоҷикистон мувофиқи сиёсати маорифпарваронаи Пешвои миллат мҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба омода намудани мутахассисони баландихтисос ва ватандӯст равона шудааст, ки ба рушди устувори кишвар ва ҳифзи арзишҳои миллӣ саҳм мегузоранд.

Илми донишгоҳӣ ҳамчун шакли махсуси фаъолияти илмӣ-таълимӣ дорои моҳияти дугона — ягонагии таълим ва тадқиқот мебошад. Хусусиятҳои асосии он — байнисоҳавӣ, инноватсионӣ, матнӣ ва институтсионалӣ — имкон медиҳанд, ки донишгоҳ на танҳо маркази интиқоли дониш, балки маркази тавлид ва татбиқи дониш бошад. Илми донишгоҳӣ ба намудҳои бунёдӣ, амалӣ, педагогӣ ва инноватсионӣ ҷудо шуда, дар шакли тадқиқоти инфиродӣ ва дастаҷамъӣ амалӣ мегардад. Дар шароити муосири Тоҷикистон, илми донишгоҳӣ дар асоси анъанаҳои илмӣ ва сиёсати давлатӣ ба рушди кадрҳо, инноватсия ва ҳифзи арзишҳои миллӣ мусоидат менамояд.

Таҳлили таҷрибаи давлатҳои пешрафта нишон медиҳад, ки рушди илм дар онҳо дар асоси як қатор принсипҳо сурат мегирад.

1. Интегратсияи илм ва таҳсилот. Дар аксари кишварҳои пешрафта, илми академӣ ва донишгоҳӣ як низоми ягонаро ташкил медиҳанд, ки дар он муассисаҳои илмӣ ва донишгоҳӣ ҳамчун ҷузъҳои як низом фаъолият мекунанд.

2. Рушди инноватсия. Давлатҳои пешрафта ба рушди инноватсия ва татбиқи натиҷаҳои тадқиқот дар иқтисодиёт афзалият медиҳанд.

3. Рақобатпазирии молиявӣ. Дар ин кишварҳо маблағгузории илм дар асоси рақобат ва арзёбии натиҷаҳои тадқиқот сурат мегирад.

4. Ҳамкории байналмилалӣ. Олимони кишварҳои пешрафта дар лоиҳаҳои байналмилалӣ ва тадқиқоти муштарак фаъолона ширкат мекунанд.

Таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ нишон медиҳад, ки ташаккули низоми ягонаи илмии академиву донишгоҳӣ, такмили қонунгузории соҳаи илм ва рушди ҳамкории байналмилалӣ барои пешрафти илм муҳим мебошанд.

Хулоса, дар давраи соҳибистиқлолӣ илми академӣ дар Тоҷикистон ба дастовардҳои назаррас ноил гардид. Тағйироти сохторӣ, таъсиси муассисаҳои нави илмӣ ва нашри осори зиёди илмӣ аз пешрафти ин соҳа шаҳодат медиҳанд. Таносуби байни илми академӣ ва донишгоҳӣ тадриҷан тағйир ёфта, ҳамкории байни онҳо тақвият меёбад.

Рушди илми академӣ дар Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дорои таърихи тӯлонӣ ва сохтори мукаммал мебошад. АМИТ бо шуъбаҳо, институтҳо ва маркази илмӣ неруи илмии баландихтисос, ҳамкориҳои байналмилалӣ ва аккредитатсияи муассисавӣ дар рушди илмҳои бунёдӣ ва амалӣ дар Тоҷикистон мавқеи калидӣ дорад. Ислоҳоти солҳои охир ва раванди байналмилалӣ гардонидани фаъолият АМИТ-ро ба маркази муосири илмӣ табдил дод, ки қодир аст ба талаботи рушди устувори кишвар ва ҳамкории илмии ҷаҳонӣ ҷавобгӯ бошад.

Сангинзода Дониёр – муовини директор оид ба корҳои илмӣ ва таълимии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Алиназарова Кифоят - котиби илмии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ

(Дар ҳошияи суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд»)

Дар остонаи ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардидани ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд» таҳти унвони «Тоҷикистони соҳибистиқлол – пайвандгари тамаддуни ориёӣ» аз рӯйдодҳои муҳимми сиёсиву фарҳангӣ ва маънавии рӯзҳои ҷашнии кишвар ба шумор меравад. Аҳаммияти ҳамоиш, пеш аз ҳама, дар он ифода меёбад, ки масъалаҳои таърих, фарҳанг ва тамаддуни миллӣ дар робитаи мустақим бо масъалаҳои рушди ҷомеаи муосир, илму маориф, технология, сулҳу амният ва ояндаи миллат мавриди баррасӣ қарор гирифтанд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ таъкид намуданд, ки дар баробари дастовардҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии даврони соҳибистиқлолӣ ҳифзи арзишҳои милливу таърихӣ, таъмини мондагории онҳо ва таҳкими робита бо тоҷикону форсизабонони ҷаҳон яке аз самтҳои муҳимми фаъолияти давлат ва ҷомеа мебошад. Аз ҳамин нуқтаи назар, Анҷумани «Пайванд» ҳамчун падидаи даврони соҳибистиқлолӣ ба майдони ҳамоиш ва ҳамкории тоҷикону форсизабонони ҷаҳон табдил ёфтааст.

Моҳияти ин андеша дар шароити имрӯза аҳаммияти бештар пайдо мекунад. Равандҳои ҷаҳонишавӣ дар баробари имкониятҳои васеи ҳамкорӣ рақобати забонҳо, фарҳангҳо, арзишҳо ва ҳувиятҳоро низ шиддат бахшидаанд. Аз ин рӯ, ҳифзи ҳувияти миллӣ дигар танҳо масъалаи фарҳангӣ нест. Он бо амнияти маънавии ҷомеа, устувории давлатдорӣ ва қобилияти миллат барои нигоҳ доштани ҷойгоҳи худ дар ҷаҳони муосир алоқаманд мебошад.

Роҳбари давлат маҳз бо дарназардошти ҳамин воқеият таъкид намуданд, ки дар шароити «рақобати ҳувиятҳо, забонҳо, арзишҳо ва манфиатҳо» иттиҳоду ҳамбастагии маънавӣ ва фарҳангии мардумони форсизабон аҳаммияти бузург дорад. Дар ин замина Анҷумани «Пайванд» ҳамчун неруи муттаҳидсози маънавию фарҳангӣ арзёбӣ гардид. Ин нукта рисолати Анҷуманро аз доираи баргузории чорабиниҳои ҷудогона берун бурда, ба он мазмуни стратегӣ мебахшад.

Яке аз меҳварҳои асосии суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи тамаддуни ориёӣ ва ҷойгоҳи тоҷикон дар ҳифз ва рушди он мебошад.

Андешаи бисёр муҳимме, ки дар суханронӣ баён гардид, ин аст: «Тамаддун танҳо хотираву ёдгории гузашта нест, балки неруи ҳаракаткунанда ва зиндаест, ки ояндаро месозад». Ин нукта дорои аҳаммияти амиқи илмӣ ва методологӣ мебошад. Агар мероси таърихӣ танҳо ҳамчун маҷмуи ёдгориҳои гузашта қабул гардад, таъсири иҷтимоии он маҳдуд мешавад. Вале агар он ба воситаи тарбия, маориф, илм, фарҳанг ва технология ба ҳаёти ҷомеаи муосир ворид карда шавад, ба омили рушди миллӣ табдил меёбад.

Аз ҳамин ҷост, ки Роҳбари давлат вазифаи ҷомеаро танҳо дар «вориси тамаддун» будан маҳдуд накарда, зарурати ғанӣ гардонидани онро «бо шаклу мазмуни нави мутобиқ ба рӯҳи замони муосир ва бо дастовардҳои нави илмӣ» ба миён гузоштанд.

Дар ин замина бунёди «Конуни тамаддуни ориёӣ» ва «Маркази байналмилалии Наврӯз» дар шаҳри Душанбе аҳаммияти махсус дорад. Конуни тамаддуни ориёӣ бояд на танҳо макони ҳифзи ёдгориҳо, балки маркази зиндаи илмӣ, фарҳангӣ ва маърифатӣ гардад. Маркази байналмилалии Наврӯз бошад, метавонад Наврӯзро ҳамчун фалсафаи сулҳ, эҳё, созандагӣ ва ҳамзистии инсон бо табиат дар сатҳи байналмилалӣ муаррифӣ намояд.

Масъалаи дигаре, ки дар суханронии Президент мавқеи марказӣ дорад, робитаи истиқлоли давлатӣ бо хотираи таърихӣ ва худшиносии миллӣ мебошад.

Таҷрибаи 35 соли соҳибистиқлолӣ собит намуд, ки давлатдорӣ танҳо бо мавҷудияти ниҳодҳои сиёсиву ҳуқуқӣ маҳдуд намегардад. Давлати устувор ба ҷомеае ниёз дорад, ки шаҳрвандони он дорои хотираи муштараки таърихӣ, ҳисси мансубият ба миллат ва масъулият барои ояндаи давлат бошанд.

Дар суханронӣ хеле дақиқ таъкид гардид, ки: «Миллате, ки гузаштаи хешро огоҳона ва ба дурустӣ намешиносад, қадру қимати суботу оромӣ ва амнияти имрӯзи худро низ дарк нахоҳад кард».

Ин андеша махсусан барои тарбияи насли ҷавон аҳаммияти калон дорад. Омӯзиши таърих набояд танҳо ба донистани санаҳо ва воқеаҳо маҳдуд гардад. Таърих бояд воситаи ташаккули тафаккури миллӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва дарки арзиши истиқлолу давлатдорӣ бошад.

Дар ҳамин замина эҳёи Наврӯз, Сада, Меҳргон ва Тиргон, бузургдошти шахсиятҳои таърихиву фарҳангӣ, нашри «Тоҷикон»-и академик Бобоҷон Ғафуров, «Шоҳнома»-и Абулқосими Фирдавсӣ ва силсилаи «Ахтарони адаб» бояд ҳамчун қисмҳои як сиёсати фарогири ҳувиятсоз арзёбӣ карда шаванд.

Дар суханронии Президент масъалаи забони тоҷикӣ мавқеи махсус дорад. Забон ҳамчун «бунёди ҳастии маънавии миллат», рукни давлатдорӣ, хазинаи тафаккури миллӣ ва воситаи пайванди тоҷикону форсизабонони ҷаҳон арзёбӣ гардид.

Аммо масъала танҳо ҳифзи забон нест. Пешниҳоди дорои аҳаммияти стратегӣ он аст, ки забони тоҷикӣ бояд ба забони илму фановарӣ, технологияҳои муосир, иқтисод ва дипломатия табдил дода шавад.

Ин масъала имрӯз аҳаммияти фавқулода дорад. Дар замони рақамикунонӣ забоне устувор мемонад, ки на танҳо дар адабиёт ва муоширати рӯзмарра, балки дар илм, технология, барномасозӣ, фазои рақамӣ ва тавлиди дониш истифода мешавад.

Аз ин рӯ, таъкиди Президент, ки ҷавонон бояд бо забони тоҷикӣ «андеша ронанд, таҳлил намоянд, ихтироъ кунанд, барнома нависанд ва дари гуфтугӯро бо ҷаҳон боз кунанд», дар асл барномаи рушди забони миллӣ дар асри рақамӣ мебошад.

Яке аз бахшҳои муҳимтарини суханронӣ ба илму маориф ва иқтидори зеҳнии миллат бахшида шудааст. Дар асри XXI қудрати давлатҳо беш аз пеш аз дониш, технология, навоварӣ ва сармояи инсонӣ вобаста мегардад. Аз ҳамин лиҳоз, Роҳбари давлат таъкид карданд, ки ҷойгоҳи миллат на танҳо бо захираҳои табиӣ, қудрати ҳарбӣ ё мавқеи ҷуғрофӣ, балки пеш аз ҳама бо иқтидори зеҳнии он муайян мешавад.

Дар ҳамин замина барои Анҷумани «Пайванд» вазифаи нав пешниҳод гардид: муттаҳид намудани иқтидори илмии тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон. Ҳамкорӣ бояд аз доираи конфронсу суханрониҳо берун баромада, ба низоми устувори табодули дониш ва таҷриба табдил ёбад. Барномаҳои муштараки таҳқиқотӣ, дарсҳои маҷозӣ, роҳнамоии илмии ҷавонон, лоиҳаҳои озмоишгоҳӣ, тарҷума ва нашри осори илмӣ ва ҳамкорӣ дар технологияҳои рақамӣ, тиб, энергетика ва забоншиносӣ аз ҷумлаи самтҳои мушаххасе мебошанд, ки дар суханронӣ пешниҳод гардиданд.

Ин пешниҳодҳо метавонанд Анҷумани «Пайванд»-ро тадриҷан аз як ниҳоди асосан фарҳангӣ ба шабакаи байналмилалии ҳамкории илмӣ, зеҳнӣ ва инноватсионии тоҷикону форсизабонон табдил диҳанд.

Дар суханронии Президент масъалаи ҷавонон бо масъалаҳои забон, таърих, илм ва худшиносӣ пайванди ногусастанӣ дорад. Хусусан, ба густариши донишҳои таърихии ҷавонон, аз ҷумла ҷавонони тоҷикони бурунмарзӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир гардид. Насли ҷавон бояд дарк намояд, ки тоҷик будан танҳо мансубияти этникӣ нест, балки мансубият ба тамаддун, мероси бузурги маънавӣ, фарҳанг ва таҷрибаи давлатдорӣ мебошад.

Ин масъала барои тоҷикони бурунмарзӣ аҳаммияти бештар дорад. Муҳити забонӣ ва фарҳангии кишварҳои дигар метавонад бо гузашти наслҳо робитаи онҳоро бо забон ва фарҳанги аҷдодӣ заиф созад. Аз ин рӯ, «Пайванд» метавонад тавассути мактабҳои забонӣ, курсҳои фосилавӣ, барномаҳои фарҳангӣ, нашрияҳои электронӣ ва шабакаҳои илмии ҷавонон робитаи наслҳои навро бо Тоҷикистон тақвият диҳад.

Меҳвари дигари суханронӣ сулҳ ва амнияти байналмилалӣ мебошад. Ҷаҳони муосир бо низоъҳои мусаллаҳона, терроризму экстремизм, радикализм, буҳронҳои иқтисодӣ, тағйирёбии иқлим ва дигар таҳдидҳои фаромиллӣ рӯ ба рӯ мебошад. Дар чунин шароит Президент таъкид намуданд, ки масъулияти ҳифзи сулҳ танҳо бар дӯши давлатҳо нест, ҷомеа, зиёиён ва созмонҳои фарҳангиву ҷамъиятӣ низ бояд дар ташаккули фарҳанги сулҳ саҳм гузоранд.

Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон дар расидан ба сулҳу ваҳдати миллӣ ба ин мавқеъ заминаи махсус мебахшад. Аз ҳамин ҷост, ки дар суханронӣ қабул гардидани Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» бо ташаббуси Тоҷикистон ҳамчун идомаи сиёсати сулҳҷӯёнаи кишвар арзёбӣ гардид.

Дар ин робита ибораи Президент мазмуни хос дорад: «Сулҳ, дар қадами аввал, аз андешаи неку созанда, сабру таҳаммул ва фарҳанги муколама оғоз мешавад». Ин андеша сулҳро аз доираи мафҳуми сирф сиёсӣ берун мебарад. Сулҳи устувор аз фарҳанги инсон, тарбия, таҳаммулпазирӣ, эҳтиром ба андешаи дигар ва қобилияти муколама оғоз мегардад.

Яке аз муҳимтарин паёмҳои суханронӣ ба ояндаи худи Анҷумани «Пайванд» дахл дорад. Президент пешниҳод намуданд, ки фаъолияти Анҷуман аз доираи ҳамоишҳои рамзӣ фаротар рафта, ба «низоми доимии амал, ташаббус ва ҳамоҳангсозӣ» табдил дода шавад.

Дар ин маврид сухан танҳо дар бораи такмили фаъолияти ташкилӣ намеравад. Дар асл, модели нави фаъолияти Анҷуман пешниҳод шудааст: «Пайванд» бояд минбари амал, шабакаи созандаи ҷаҳонӣ ва мактаби ташаккули ғояҳои нави маънавию фарҳангӣ бошад.

Барномаи нави рушди Анҷуман бояд масъалаҳои забон, таърих, фарҳанг, илм, иқтисод, ҷавонон, инноватсия, рақамикунонӣ ва дипломатияи фарҳангиро дар як низоми ягона муттаҳид намояд.

Бо чунин равиш «Пайванд» метавонад ба фазои воқеии ҳамгироии тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон табдил ёбад, ки дар он мероси таърихӣ бо илм, фарҳанг бо технология ва худшиносии миллӣ бо масъулияти байналмилалӣ пайваст мегарданд.

Аҳаммияти ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд»-ро метавон дар чанд самти ба ҳам алоқаманд арзёбӣ намуд.

Якум, он ба ифтихори 35-солагии Истиқлоли давлатӣ баргузор гардида, дастовардҳои даврони соҳибистиқлолиро бо масъалаи ҳифзи ҳувият ва тамаддуни миллӣ пайваст намуд.

Дуюм, ҳамоиш барои таҳкими робитаи Тоҷикистон бо тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон заминаи нави маънавӣ ва ташкилӣ фароҳам овард.

Сеюм, дар он консепсияи муосири муносибат ба мероси таърихӣ пешниҳод гардид: мерос бояд на танҳо ҳифз, балки ба неруи илмӣ, маърифатӣ ва созандаи ҷомеа табдил дода шавад.

Чорум, масъалаи забони тоҷикӣ аз мавқеи ҳифзи мероси забонӣ ба сатҳи рушди забони илм, технология ва фазои рақамӣ бардошта шуд.

Панҷум, илму маориф ва муттаҳидсозии иқтидори зеҳнии тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон ҳамчун яке аз вазифаҳои ояндаи Анҷуман муайян гардид.

Шашум, сулҳ, амният, обу иқлим ва рушди устувор ба рӯзномаи ояндаи «Пайванд» ворид карда шуданд. Бо ин васила рисолати Анҷуман аз доираи масъалаҳои миллӣ ва фарҳангӣ ба масъалаҳои дорои аҳаммияти умумибашарӣ густариш меёбад.

Ҳамин тавр, суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамоиши илмии Анҷумани тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон – «Пайванд» фаротар аз суханронии ҷашнӣ буда, дар худ маҷмуи ғояҳо ва вазифаҳои стратегиро барои марҳалаи нави рушди робитаҳои тоҷикону форсизабонони ҷаҳон фаро мегирад.

Меҳвари асосии ин дидгоҳро истиқлол – ҳувият – забон – таърих – тамаддун – илм – ҷавонон – сулҳ – оянда ташкил медиҳад. Ҳамаи ин унсурҳо дар робитаи мантиқӣ қарор дошта, ба як ҳадафи умумӣ – ташаккули миллати худшинос, донишмеҳвар, созанда ва дорои ҷойгоҳи шоиста дар ҷаҳони муосир равона шудаанд.

Аз ин нуқтаи назар, ҳамоиши «Тоҷикистони соҳибистиқлол – пайвандгари тамаддуни ориёӣ» метавонад оғози марҳалаи нави фаъолияти Анҷумани «Пайванд» бошад. Марҳалае, ки дар он бузургдошти гузашта бояд бо бунёди оянда, ҳифзи фарҳанг бо рушди технология, арҷгузорӣ ба забон бо тавлиди дониш ва ифтихори миллӣ бо масъулияти байналмилалӣ пайваст гардад.

Паёми меҳварии ҳамоишро метавон чунин ҷамъбаст намуд: тамаддуни бузург танҳо бо ифтихор аз гузашта зинда намемонад, он замоне пойдор мегардад, ки насли имрӯз арзишҳои онро ҳифз намуда, бо дониш, илм, фарҳанг ва созандагии худ ба наслҳои оянда интиқол диҳад.

Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн-доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, мудири шуъбаи масоили назариявии

давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Ҳамватанони азиз!

Сокинони ватандӯсти пойтахт!

Дар ин лаҳзаҳои пуршукӯҳ ҳамаи шумоёнро ба муносибати 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳуриии Тоҷикистон - ҷашни бузургу муқаддаси миллӣ самимона табрик ва муборакбод мегӯям.

Ҷашни Истиқлоли давлатӣ, ки мардуми шарафманди мо ҳамасола онро 9 сентябр бо ифтихору шукргузорӣ аз давлату давлатдории миллӣ таҷлил менамояд, санаи муқаддасу сарнавиштсоз ва рамзи соҳибихтиёрии миллӣ, озодӣ ва эҳёи давлатдории тоҷикон ба шумор меравад.

Истиқлолият бузургтарин неъмати миллӣ, пояи ҳастии давлати соҳибихтиёр, кафили ҳифзи ҳувияти миллӣ, забон, фарҳанг ва арзишҳои таърихии миллати тоҷик мебошад.

Сиву панҷ соли соҳибистиқлолӣ роҳи пурифтихор, вале ҳамзамон пур аз озмоишу мушкилоти таърихӣ буд.

Ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ ба ҳаёти ҷомеа, иқтисоди кишвар ва пояҳои давлатдорӣ зарари ҷиддӣ расонида, хатари аз байн рафтани давлат ва пароканда гардидани миллатро ба вуҷуд овард.

Барқарор гардидани сулҳу субот ва таҳкими ваҳдати миллӣ, ки бо шарофати талошу заҳмат ва фидокориҳои беназири Пешвои муаззами миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бароямон муяссар гардид, муҳимтарин дастоварди таърихии даврони истиқлол ба шумор меравад.

Маҳз бо роҳбарӣ ва раҳнамоиҳои хирадмандонаву оқилонаи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар давоми 35 соли истиқлол Тоҷикистон дар роҳи рушди устувори иқтисодиву иҷтимоӣ ба дастовардҳои назаррас ноил гардида, пойдевори давлати соҳибистиқлоли тоҷикон ҳамчун давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ гузошта шуд.

Бунёди роҳу нақбҳо, нерӯгоҳҳо, корхонаҳои саноатӣ, муассисаҳои таълимӣ ва тандурустӣ, рушди инфрасохтор ва татбиқи лоиҳаҳои бузурги миллӣ симои кишварро ба куллӣ дигаргун сохтанд.

Таҷлили 35-солагии Истиқлоли кишвар на танҳо санаи муқаддаси таърихӣ, балки масъулияти бузург дар назди наслҳои оянда мебошад.

Бинобар ин, вазифаи муқаддаси насли имрӯза, бахусус, ҷавонон ин ҳифзи истиқлолу озодӣ, арҷгузорӣ ба арзишу дастовардҳои он, таҳкими сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ мебошад.
Бовар дорам, ки мардуми сарбаланди тоҷик бо иродаи қавӣ, ҳисси баланди ватандӯстӣ ва саъю талоши созанда Тоҷикистонро ба марҳалаҳои нави рушду пешрафт хоҳад расонд.

Бо ибрози ниятҳои нек, бори дигар, ин санаи фархундаро ба тамоми мардуми Тоҷикистон ва ҳамватанони бурунмарзӣ шодбош гуфта, ба ҳар яки онҳо саломатӣ, зиндагии шоиста ва ба Тоҷикистони маҳбубамон сулҳу суботи пойдор, рушди устувор ва ояндаи дурахшонро орзу менамоям.

35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон муборак бошад, ҳамдиёрони азиз!

Зиндаву поянда бод, Тоҷикистони соҳибистиқлол!

7 сентябри соли 2026 ходими пешбари илмии шуъбаи илмҳои ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ Ҷабборов Ф.Н. дар барномаи идонаи «Нусрати истиқлол»-и Радиои Тоҷикистон, ки дар пахши мустақим баргузор гардид, иштирок ва суханронӣ намуд.

Ровиёни барнома Фазилати Иброҳим, Идигули Раҷаб, Каримова Гулистон ва Саидмуроди Хоҷазод буданд. Зимни суҳбат масъалаҳои муҳими марбут ба дастовардҳои даврони Истиқлолияти давлатӣ, пешрафту созандагиҳои кишвар, нақш ва имкониятҳои ҷавонон дар рушди ҷомеа, саҳми Пешвои миллат дар таҳкими сулҳу ваҳдати миллӣ, инчунин ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон мавриди баррасӣ қарор гирифтанд.

Дар баромад таъкид гардид, ки Истиқлолияти давлатӣ барои Тоҷикистон заминаи устувори рушди сиёсӣ, иҷтимоию иқтисодӣ ва фарҳангиро фароҳам оварда, Тоҷикистонро ҳамчун давлати ташаббускор ва ҷонибдори сулҳу ҳамкории созанда дар арсаи байналмилалӣ муаррифӣ намудааст.

Сентябр 8, 2026

Ҳамватанони азиз!

Ҳозирини гиромӣ!

Имрӯз мо – мардуми куҳанбунёду тамаддунсози тоҷик ҷашни муқаддасу сарнавиштсоз – 35-солагии истиқлоли давлатии худро дар фазои сулҳу оромии сартосарӣ, суботи комили сиёсӣ, ваҳдати пойдори миллӣ ва рушди устувори иқтисодиву иҷтимоии кишвари маҳбубамон таҷлил мекунем.

Бо ифтихору сарфарозӣ кулли мардуми шарафманди Тоҷикистон ва ҳамватанону ҳамзабонони бурунмарзиамонро ба муносибати ин санаи бузурги таърихӣ самимона табрик гуфта, ба ҳар як хонадони мамлакат саломативу хушбахтӣ ва осоишу оромӣ орзу менамоям.

Истиқлол барои ҳар як фарди бонангу номус ва худогоҳу худшинос рамзи олии озодӣ, нишонаи возеҳи соҳибихтиёрӣ ва ҳастии миллати ориёитабори тоҷик, мояи ифтихору сарбаландӣ ва рукни бунёдии давлатдории муосири тоҷикон мебошад.

Ин рӯйдоди бузург барои мо пайғоми адолати таърихӣ, эҳёи анъанаҳои бостонии давлатдорӣ ва оғози бунёди давлати навини миллӣ маҳсуб мешавад.

Сию панҷ соли соҳибистиқлолӣ возеҳан собит сохт, ки тоҷикон ҳамчун миллати фарҳангиву тамаддунсоз дорои хиради азалӣ, иродаи матин ва неруи бузурги созанда мебошанд.

Дар хотираи таърихии миллати тоҷик солҳои нахустини давлатдории навин ҳамчун давраи ниҳоят душвор ва пуртазод нақш бастаанд.

Дар натиҷаи ҷанги таҳмилии шаҳрвандии ибтидои солҳои 90-уми асри гузашта кишвари мо ба буҳрони амиқи сиёсиву иқтисодӣ ва гирдоби ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ рӯ ба рӯ гардида, хатари нобудии давлат ва пароканда шудани миллат ба воқеияти талхи он рӯзҳо табдил ёфта буд.

Ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ, ки қариб панҷ сол идома пайдо кард, боиси ба ҳалокат расидани беш аз 150 ҳазор нафар фарзандони ин Ватан гардид, садҳо ҳазор шаҳрвандони моро аз хонаву дар маҳрум сохта, ба гурезаҳои иҷборӣ табдил дод ва рушди Тоҷикистонро барои солҳои тӯлонӣ ба таъхир андохт.

Дар он айём садҳо ҳазор нафар мутахассисони беҳтарин кишварро тарк намуданд.

Ин ҷангро бадхоҳони миллати тоҷик дар заминаи манфиатҳои ғаразноки худ ва бо истифода аз афроди ноогоҳу ғофили ҷомеа бар сари миллати мо таҳмил намуданд, ки пайомадҳои он ба раванди давлатсозӣ ва рушди кишвар таъсири зарбаи ҷонхоҳ расонид.

Маҳз дар чунин вазъи ниҳоят ҳассосу сарнавиштсоз, ки масъалаи ояндаи миллати тоҷик ва бақои давлати тоҷикон дар миён буд, моҳи ноябри соли 1992 дар шаҳри бостонии Хуҷанд Иҷлосияи 16-уми Шурои Олӣ баргузор гардид.

Зеро дар он рӯзҳо пойтахти давлати тозаистиқлоли мо ба майдони мухолифати шадиди мусаллаҳона табдил ёфта, Конститутсия ва қонунҳо зери по шуда буданд ва ҳеҷ кас амнияти вакилони мардумиро кафолат дода наметавонист.

Ин рӯйдоди таърихӣ, яъне Иҷлосияи 16-ум барои кишвари дар вартаи нобудӣ қарордоштаи мо нуқтаи гардиши сарнавишт ва оғози бунёди давлати нави миллӣ гардид.

Санаду қарорҳои дар раванди иҷлосия қабулшуда заминаи ҳуқуқӣ ва сиёсии барқарорсозӣ ва рушди давлатдории навини тоҷиконро фароҳам оварда, роҳи минбаъдаи пешрафти кишварро муайян намуданд.

Ман ҳамчун Раиси навинтихобшудаи Шурои Олӣ ва Сарвари давлат санаи 12-уми декабри соли 1992 ба мардуми шарифи Тоҷикистон расман муроҷиат карда, таъкид намудам, ки сиёсати мо бояд ба самти бунёди давлати нав, яъне давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ нигаронида шавад.

Вақт исбот намуд, ки интихоби чунин низоми давлатдорӣ беҳтарин шакли идоракунӣ буда, самараи онро мо дар тӯли зиёда аз се даҳсола ба хубӣ эҳсос намудем.

Вале хотиррасон месозам, ки дар он рӯзҳои ниҳоят мураккабу ҳассоси ибтидои солҳои 90-ум баъзеҳо дар фикри бунёди давлати коммунистӣ, яъне нигоҳ доштани сохти давлатдории пешина ва баъзеҳо дар пайи сохтани давлати исломӣ буданд.

Ман дар он рӯзҳои барои кишварамон сарнавиштсоз изҳор дошта будам, ки куҳандиёри мо – Тоҷикистони азиз – бояд дар ҷомеаи ҷаҳонӣ ҷойгоҳи худро ёбад ва барои ин, пеш аз ҳама, сулҳу осоиш зарур аст.

Қасам ёд карда будам, ки ман ҳастии худро ба ин миллату ин Ватан мебахшам, ба шумо сулҳ меорам, тамоми донишу таҷрибаамро барои қатъи ҷанги шаҳрвандӣ, барқарор намудани сулҳу субот дар кишвар ва амну осоиш дар ҳар як хонадон равона карда, барои пешрафту ободии Ватани азизам содиқона хизмат мекунам.

Зеро ман ба ояндаи неки Ватанам ва ҳаёти хушбахтонаи халқи азияткашидаам бовар доштам.

Имрӯз бо ифтихору сарфарозӣ изҳор медорам, ки бо такя ба хиради миллӣ ва дастгирии бевоситаи мардуми шарифи Тоҷикистон мо аз имтиҳони сахту сангини тақдир бо эҳсоси баланди масъулият дар назди таърих ва ояндаи халқамон гузаштем.

Як муваффақияти бузурги мо дар он айёми фоҷиабор ин аст, ки оташи ҷанги таҳмилии шаҳрвандиро хомӯш кардем, беш аз як миллион нафар ҳамватанони ба кишварҳои гуногун парешонгардидаро ба Ватан баргардонидем ва ваҳдати миллиро таъмин намудем.

Ин таҷриба аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ҳамчун падидаи нодири сулҳофарӣ эътироф гардида, имрӯз низ таҷассуми иродаи қавӣ, масъулияти баланди миллӣ ва ваҳдати мардуми тоҷик ба ҳисоб меравад.

Яъне мо тавонистем, ки сарҷамъу муттаҳид шавем ва даст ба дасти ҳам дода, сулҳу оромӣ ва суботи сиёсиро дар кишварамон барқарор созем!

Давлати ҷавони тоҷиконро аз гирдоби нобудӣ ва миллати тоҷикро аз хатари парокандагӣ наҷот бахшем!

Асосҳои устувори пешрафти давлат ва рушди ҷомеаро поягузорӣ намоем!

Ва ба ҷаҳониён исбот кунем, ки миллати тоҷик қодир аст бо ақлу хирад ва сабру таҳаммул сарнавишти худро мустақилона муайян созад.

Имрӯз шукрона мекунам, ки ба шумо – мардуми азизу заҳматқаринам – такя кардам, шумо сиёсати пешгирифтаи маро пуштибонӣ кардед ва мову шумо, бо вуҷуди тамоми мушкилоти вазнини он замон, ба ин рӯзи босаодат расидем!

Ҳозирини арҷманд!

Тамоми дастовардҳои сиёсиву иқтисодӣ, фарҳангиву иҷтимоӣ ва пешрафти устувори Тоҷикистон аз истиқлоли давлатӣ ва Иҷлосияи таърихии 16-уми Шурои Олӣ сарчашма мегиранд.

Маҳз дар ҳамин иҷлосия нахустин рамзи давлатдории тоҷикон – Парчами миллӣ қабул гардида, замина барои таҳия ва тасдиқи дигар рамзҳои давлатӣ ва муҳимтар аз ҳама, Конститутсияи Тоҷикистон фароҳам оварда шуд.

Ҳамватанони азизи мо хуб дар ёд доранд, ки дар давраи ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ сохторҳои идоракунии давлатӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ пурра фалаҷ гардида буданд.

Бинобар ин, яке аз масъалаҳои муҳимтарину сарнавиштсози он айём барқарор намудани сохти конститутсионӣ, ба роҳ мондани фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, таъсиси сохторҳои низомӣ ва таъмин намудани волоияти қонун буд.

Зеро риояи дақиқи қонун, баробарии ҳама дар назди он ва масъулияти шаҳрвандӣ на танҳо заминаи сулҳу оромӣ ва тартибу низом дар ҷомеа, балки асоси давлати ҳуқуқбунёд мебошад.

Соҳибистиқлолӣ тақозо менамуд, ки дар кишвар ислоҳоти бунёдии конститутсионӣ амалӣ карда, санади олии ҳуқуқие қабул гардад, ки дар он ҳадафу ормонҳои миллӣ, асосҳои давлатдорӣ ва низоми сиёсии мамлакат муайян карда шаванд.

Шашуми ноябри соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ аввалин Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол қабул гардид.

Дар миёни собиқ ҷумҳуриҳои Шуравӣ Тоҷикистон яке аз нахустин кишварҳое буд, ки Конститутсияи давлати соҳибистиқлоли худро бо раъйпурсии умумихалқӣ қабул намуд.

Ин санади сарнавиштсоз пояҳои давлатдории муосир, муқаддасоту арзишҳои миллӣ ва самтҳои асосии рушди Тоҷикистонро муайян намуда, барои ташаккули сохтори мукаммали идораи давлатӣ заминаи устувори ҳуқуқиро фароҳам овард.

Дар баробари таҳкими пояҳои ҳуқуқӣ ва конститутсионии давлатдорӣ, барои мо ҳанӯз аз оғози даврони соҳибистиқлолӣ масъалаи ҳифзи истиқлол, амнияти миллӣ ва тамомияти арзии кишвар аҳаммияти сарнавиштсоз дошт.

Бинобар ин, мо Қувваҳои Мусаллаҳ, Қӯшунҳои сарҳадӣ, дигар сохторҳои низомӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқи кишварро, ки аз ҷумлаи аркони бунёдии давлатдорӣ мебошанд, дар шароити бисёр мураккаб ва амалан аз сифр таъсису ташаккул додем.

Ин иқдоми тақдирсоз барои ҳифзи соҳибистиқлолӣ, тамомияти арзии кишвар, таъмин намудани амнияти миллӣ ва суботи сиёсии ҷомеа заминаи боэътимод гузошт.

Ҳоло Қувваҳои Мусаллаҳи мо, дигар сохторҳои низомӣ ва мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ҳамчун сипари боэътимоди давлату миллат вазифаи муқаддаси худро бо масъулияти баланд иҷро намуда, ҳифзи марзу бум, истиқлолу озодӣ, амнияти миллӣ ва зиндагии осоиштаи мардуми Тоҷикистонро таъмин карда истодаанд.

Ҳамватанони азиз!

Мехоҳам боз як лаҳзаи ҳассосро хотиррасон созам: Тоҷикистони соҳибистиқлол дар шароите арзи вуҷуд намуд, ки иқтисодиёту истеҳсолот ба буҳрони амиқ гирифтор гардида, зиндагии мардум дар сатҳи ниҳоят паст қарор дошт.

Дар чор – панҷ соли аввали соҳибистиқлолӣ мардуми кишвар на маошу нафақа, балки танҳо нон мепурсиданд ва дар фикри зинда мондан буданд.

Бо вуҷуди ҳамаи мушкилоту маҳрумиятҳои он давра, мо дар як муддати кӯтоҳ кишварро ба роҳи пешрафту созандагӣ баровардем.

Иқдомоти амалинамудаи Ҳукумати мамлакат дар он шароити мураккаб имкон доданд, ки кишвар аз оғози даҳаи дуюми соҳибистиқлолӣ ба роҳи пешрафти устувор қадам гузорад.

Ҳанӯз дар марҳалаи аввали давлатдории навин мо гузариш ба муносибатҳои бозаргонӣ ва бунёди иқтисоди рақобатнокро ҳамчун шарти муҳимми рушди иқтисодӣ ва таҳкими истиқлоли давлатӣ муайян намудем.

Дар ин замина, низоми идоракунии давлатӣ такмил дода, дигаргунсозиҳои сохторӣ амалӣ карда шуданд ва барои шаклҳои гуногуни моликият, рушди соҳибкорӣ ва ҷалби сармоя шароити мусоид фароҳам оварда шуд.

Дар ин раванд, расидан ба истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, ҳифзи амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръати мамлакат ҳамчун ҳадафҳои стратегии миллӣ муайян гардиданд.

Дар 25 соли охир, яъне баъд аз бартараф кардани ҳисороти ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ ва барқарорсозии баъдиҷангӣ рушди миёнаи солонаи иқтисоди миллӣ беш аз 7,7 фоизро ташкил дода, ҳоло Тоҷикистон дар сафи кишварҳои босуръат тараққикунанда қарор гирифтааст.

Маҷмуи маҳсулоти дохилии мамлакат аз 1,8 миллиард сомонии соли 2000 ба 177 миллиард сомонӣ дар соли 2025 расида, қариб 100 баробар афзоиш ёфт.

Даромади буҷети давлатӣ аз 252 миллион сомонии соли 2000 ба 65 миллиард сомонӣ дар соли 2026 расида, беш аз 250 баробар зиёд гардид.

Муҳимтар аз ҳама, имкониятҳои молиявии бадастомада ба рушди неруи инсонӣ, аз ҷумла маорифу тандурустӣ, ҳифзи иҷтимоӣ ва баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардум равона карда шуданд.

Тайи солҳои соҳибистиқлолӣ маблағгузории соҳаҳои иҷтимоӣ аз ҳисоби буҷети давлатӣ зиёда аз 205 миллиард сомониро ташкил намуд.

Аз ҷумла дар 25 соли охир ҳаҷми маблағгузорӣ ба соҳаи маориф 329 баробар, тандурустӣ 300 ва бахши ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ беш аз 260 баробар афзоиш ёфт.

Дар ҳамин давра музди миёнаи меҳнат 178 баробар ва нафақа 126 баробар зиёд гардида, имкониятҳои иқтисодии аҳолӣ ба таври назаррас беҳтар шуданд.

Дар ин муддат барои бо шуғл таъмин намудани аҳолӣ зиёда аз 4 миллиону 300 ҳазор ҷойи корӣ таъсис дода шуд.

Даромади аҳолӣ ба 165 миллиард сомонӣ баробар гардида, нисбат ба соли 2000-ум 165 баробар афзоиш ёфт.

Ҳаҷми пасандозҳо дар низоми бонкӣ ба 38 миллиард сомонӣ расида, нисбат ба соли 2000-ум 410 баробар зиёд шуд.

Сатҳи камбизоатӣ аз 83 фоиз то 19 фоиз коҳиш ёфта, нишондиҳандаи дарозумрии аҳолӣ ба 77 сол расид, яъне ҳафт сол бештар гардид.

Шумораи аҳолии кишвар ду баробар афзоиш ёфт ва то охири соли ҷорӣ ба 11 миллион нафар мерасад.

Тавассути ба муомилот баровардани пули миллии сомонӣ ва ташаккули низоми муосири молиявию бонкӣ устувории молиявии кишвар таъмин карда шуд.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ ҳаҷми қарздиҳӣ ба иқтисодиёт ва имкониятҳои сармоягузорӣ ба таври бесобиқа афзоиш ёфта, барои рушди соҳибкорӣ ва истеҳсолоти миллӣ заминаи мусоид фароҳам овард.

Дар 25 соли охир барои дастгирии иқтисоди миллӣ зиёда аз 214 миллиард сомонӣ қарз ҷудо гардид.

Ин дастовардҳо бори дигар собит месозанд, ки бахши молиявӣ ба яке аз омилҳои муҳимми рушди иқтисоди миллӣ табдил ёфтааст.

Чанде пеш агентии бонуфузи ҷаҳонии «Эс Пи Глобал Рейтингс» рейтинги қарзии Тоҷикистонро аз сатҳи «Би» ба «Би плюс» баланд бардошта, дурнамои онро «устувор» арзёбӣ намуд, ки ин яке аз далелҳои эътирофи байналмилалии дастовардҳои мо мебошад.

Дар айни замон, ин эътирофи рушди босуботи иқтисоди кишвар, афзоиши даромади аҳолӣ, устувории пули миллӣ ва боло рафтани эътимоди байналмилалӣ ба иқтисоди миллии мо ба ҳисоб меравад.

Таъмин гардидани устувории макроиқтисодӣ ва муҳити мусоиди сармоягузорӣ имкон дод, ки дар 25 соли охир ба иқтисоди кишвар 760 миллиард сомонӣ сармоя, аз ҷумла 337 миллиард сомонӣ сармояи хориҷӣ равона карда шавад.

Ин маблағҳо барои амалисозии ҳазорҳо лоиҳаи рушди зерсохтори истеҳсоливу иҷтимоӣ, аз ҷумла роҳу нақлиёт, энергетика, маорифу тандурустӣ ва дигар соҳаҳои ҳаётан муҳим равона гардиданд.

Дар ин давра бахши хусусӣ ба яке аз омилҳои асосии рушди иқтисоди миллӣ табдил ёфта, ҳоло беш аз 70 фоизи ҷойҳои кориро таъмин карда истодааст.

Соҳибкорони ватандӯст ва шахсони саховатпешаи мамлакат дар корҳои ободониву созандагӣ саҳми арзишманд гузошта, ба истиқболи 35-солагии истиқлоли давлатӣ дар бунёду навсозии зиёда аз 36 ҳазор иншооти ҷашнӣ фаъолона иштирок намуданд.

Ба ифтихори ин ҷашни бузург аз ҷониби онҳо беш аз 1200 корхонаву коргоҳи саноатӣ, зиёда аз 3100 иншооти соҳаи маориф, 1050 иншооти тандурустӣ, 960 майдончаи варзиш ва 2275 иншооти хизматрасонӣ бунёд ва ба истифода дода шуд.

Илова бар ин, бо саҳми онҳо 10 ҳазору 170 километр роҳҳои маҳаллӣ азнавсозӣ гардида, 273 пул бунёд ва ба истифода дода шуд.

Умуман дар замони соҳибистиқлолӣ аз ҷониби соҳибкорону шахсони саховатпешаи кишвар зиёда аз 3300 корхонаву коргоҳи саноатӣ, беш аз 4300 иншооти соҳаи маориф, 2200 иншооти тандурустӣ, 2080 майдончаи варзиш ва 5100 иншооти хизматрасонӣ бунёду навсозӣ ва ба истифода дода шудааст.

Бо саҳми онҳо 15 ҳазор километр роҳҳои маҳаллӣ азнавсозӣ, 734 пул бунёд гардидааст.

Бо истифода аз фурсат, ба кулли шаҳрвандони кишвар, соҳибкорони бонангу номус ва шахсони саховатпеша барои саҳми арзандаашон дар ободонии Ватани азизамон миннатдории самимӣ изҳор менамоям.

Ҳозирини арҷманд!

Татбиқи ҳадафи стратегии саноатикунонии босуръат ба рушди соҳа такони ҷиддӣ бахшида, онро ба яке аз соҳаҳои пешбарандаи иқтисоди миллӣ табдил дод.

Агар соли 1991 дар кишвар ҳамагӣ 358 корхонаи саноатӣ фаъолият дошта бошад, ҳоло шумораи онҳо аз 4 ҳазор гузашта, беш аз 11 баробар зиёд гардидааст.

То охири сол дар кишвар таъсиси боз 500 корхонаву коргоҳи саноатӣ пешбинӣ шудааст.

Дар 25 соли охир ҳаҷми истеҳсоли маҳсулоти саноатӣ аз 4,1 миллиард сомонии соли 2000 ба 66,4 миллиард сомонӣ дар соли 2025 расида, 16 баробар афзоиш ёфт.

Соли 1991 дар кишвар ҳамагӣ 85 номгӯйи маҳсулоти саноатӣ истеҳсол мешуд.

Ҳоло ин нишондиҳанда аз 1400 гузашта, беш аз 16 баробар зиёд гардидааст.

Дар баробари рушди бомароми соҳаҳои истихроҷу коркарди маъдан, металлургия, мошинсозӣ, кимиё, хӯрокворӣ, саноати сабук ва истеҳсоли масолеҳи сохтмон як қатор самтҳои нави истеҳсолӣ низ ташаккул ёфтанд.

Аз ҷумла истеҳсоли консентрати сурб, руҳ, сурма ва мис, металлҳои алоҳида, доруворӣ, техникаи кишоварзӣ, воситаҳои нақлиёт, техникаи маишӣ, маҳсулоти кабелӣ ва масолеҳи нави сохтмон ба роҳ монда шуд.

Қобили зикри махсус аст, ки дар замони истиқлол дар кишвар бори аввал истеҳсолу содироти мис ба роҳ монда шуда, аз соли оянда истеҳсоли охан низ оғоз мегардад.

Танҳо дар даҳ соли охир ба маблағи 163 миллиард сомонӣ маҳсулоти ивазкунандаи воридот истеҳсол шудааст.

Аз натиҷаҳои зикршуда бармеояд, ки Тоҷикистон тавассути саноатикунонии босуръат ба кишвари истеҳсолкунанда ва содироткунандаи маҳсулоти саноатии рақобатнок табдил ёфта истодааст.

Рушди саноат, дигар соҳаҳои иқтисоди миллӣ ва беҳтар гардидани сатҳу сифати зиндагии мардум аз таъминоти боэътимоди неруи барқ вобаста мебошад.

Аз ин рӯ, мо аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ рушди энергетика ва истифодаи самараноки захираҳои бузурги гидроэнергетикии кишварро, ки боигарии асосии миллии мо мебошад, яке аз афзалиятҳои стратегии давлат муайян намудем.

Дар даврони истиқлол барои рушди соҳаи энергетика 36 лоиҳаи сармоягузории давлатӣ ба маблағи 30 миллиард сомонӣ амалӣ гардида, ҳоло татбиқи 20 лоиҳаи дигар ба маблағи 23 миллиард сомонӣ идома дорад.

Бо бунёди хатти баландшиддати «Ҷануб – Шимол» ва зеристгоҳҳои пуриқтидор тамоми қаламрави мамлакат ба як шабакаи воҳиди энергетикӣ муттаҳид карда шуд.

Дар ин давра 300 неругоҳи хурду бузурги барқи обӣ, Маркази барқу гармидиҳии «Душанбе – 2» ва неругоҳҳои офтобӣ бунёд ва ба истифода дода шуданд.

Аз ҷумла неругоҳҳои барқи обии «Сангтӯда – 1» ва «Сангтӯда – 2» мутаносибан ба маблағи 8,5 миллиард ва 3,2 миллиард сомонӣ бунёд гардиданд.

Дар натиҷа беш аз 2300 мегаватт иқтидори нави энергетикӣ ба кор андохта, иқтидори умумии энергетикии мамлакат ба 6700 мегаватт расид.

Дар баробари бунёди иқтидорҳои нав, таҷдиду навсозии ҳамаи неругоҳҳои барқи обии амалкунанда зина ба зина ба роҳ монда шуд.

Неругоҳи барқи обии «Қайроққум» ба маблағи беш аз 2 миллиард сомонӣ пурра таҷдид гардида, корҳои таҷдиди пурраи неругоҳи «Норак» дар ду марҳала ба маблағи 6,6 миллиард сомонӣ ва неругоҳи «Сарбанд» ба маблағи 1,5 миллиард сомонӣ идома доранд.

Умуман, дар замони соҳибистиқлолӣ барои бунёди неругоҳҳои нав – «Сангтӯда – 1», «Сангтӯда – 2» ва «Маркази барқу гармидиҳии Душанбе», инчунин, таҷдиди неругоҳҳои мавҷуда беш аз 22 миллиард сомонӣ маблағ равона карда шуд.

Ба мақсади тақвияти «энергетикаи сабз» ва гуногунсозии манбаъҳои тавлиди неруи барқ, ба истиқболи ҷашни 35-солагии истиқлоли давлатӣ дар ноҳияҳои Ашт ва Ҷайҳун ду неругоҳи барқи офтобӣ бо иқтидори умумии 500 мегаватт то моҳи ноябри соли ҷорӣ ба истифода дода мешавад.

Дар миёни иншооти энергетикии даврони истиқлол неругоҳи барқи обии «Роғун» ҳамчун лоиҳаи калидии энергетикии мамлакат ҷойгоҳи махсуси таърихӣ дорад.

Итминони комил дорам, ки бо идомаи бомароми сохтмони неругоҳ ва ба истифода додани агрегати сеюми он соли 2027 Тоҷикистон ба ҳадафи пурра бо неруи барқ таъмин кардани аҳолӣ ва иқтисоди миллӣ, яъне истиқлоли энергетикӣ ноил мегардад.

Ҳамзамон бо ин, мо тасмим гирифтаем, ки бо истифодаи васеи манбаъҳои барқароршавандаи энергия ва татбиқи технологияҳои «сабз» то соли 2037 Тоҷикистонро пурра ба кишвари «сабз» табдил диҳем.

Дар баробари истиқлоли энергетикӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ низ яке аз ҳадафҳои стратегии миллии мо мебошад.

Ислоҳоти амиқи аграрӣ ва дастгирии пайвастаи давлат ба рушди соҳаи кишоварзӣ такони ҷиддӣ бахшид.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ ба аҳолии мамлакат 140 ҳазор гектар замин, аз ҷумла 75 ҳазор гектари он дар солҳои 1995 – 1997, ки миёни мардум ҳамчун «заминҳои президентӣ» маъруфанд, ҷудо карда шуд.

Ин иқдоми саривақтӣ дар солҳои душвори гузариш дар рафъи хатари гуруснагӣ ва таъмин кардани аҳолӣ бо озуқаворӣ нақши ҳалкунанда бозида, ба ташаккули хоҷагидорони мустақил, беҳтар гардидани шароити зиндагӣ ва соҳиби манзил шудани миллионҳо нафар мусоидат намуд.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ ба беш аз 1,4 миллион оила барои бунёди манзили истиқоматӣ замин ҷудо карда шуд.

Яъне қариб 9 миллион нафар шаҳрвандони мо имконият пайдо карданд, ки шароити истиқоматии худро беҳтар намоянд.

Дар 25 соли охир ҳаҷми истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ 122 баробар афзоиш ёфта, соли 2025 ба 85 миллиард сомонӣ расид.

Дар ин давра истеҳсоли ғалла 6 баробар, картошка 12, сабзавот 11 ва мева 48 баробар зиёд гардид.

Имрӯз сатҳи таъмини аҳолӣ бо маҳсулоти асосии ғизоӣ аз ҳисоби истеҳсолоти ватанӣ беш аз 85 фоизро ташкил медиҳад.

Ҳоло маҳсулоти кишоварзии мо ба зиёда аз 30 кишвари ҷаҳон содирот карда мешавад.

Ин дастовардҳо натиҷаи сиёсати пайгиронаи давлат ва заҳмати софдилонаи кишоварзони шарафманди мамлакат мебошанд.

Бо истифода аз фурсат, ба деҳқонону хоҷагидорон ва ҳамаи кормандони соҳаи кишоварзӣ барои заҳмати содиқонаашон дар таъмини амнияти озуқавории кишвар ва фаровонии дастархони мардум миннатдории самимӣ баён менамоям.

Дар роҳи расидан ба ҳадафи дигари стратегӣ – раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ва ба кишвари транзитӣ табдил додани Тоҷикистон низ пешрафти назаррас таъмин гардид.

Бо татбиқи лоиҳаҳои бузурги роҳсозӣ нахустин бор дар таърихи давлатдории тоҷикон шабакаи ягонаи нақлиётии кишвар ташаккул ёфта, Тоҷикистон, ки се минтақаи он ҳар сол зиёда аз шаш моҳ аз ҳамдигар ҷудо мемонд, яъне аз кишвари сепорча ба як қаламрави воҳид табдил дода шуд.

Тайи даврони истиқлол дар соҳаи роҳу нақлиёт ба маблағи 30 миллиард сомонӣ 63 лоиҳаи сармоягузории давлатӣ амалӣ гардид.

Дар натиҷа 3200 километр роҳҳои мошингарди дорои аҳаммияти байналмилалӣ ва ҷумҳуриявӣ, 254 пул, 43 километр нақби нақлиётӣ ва дигар иншооти мураккаби роҳсозӣ бунёд гардиданд.

Инчунин, 220 километр роҳи оҳан бо зерсохтори зарурӣ бунёд ва ба истифода дода шуд, ки иқтидори транзитии кишварро тақвият бахшид.

Бо вуҷуди дастовардҳои зикршуда, таҳаввулоти босуръати ҷаҳон тақозо менамояд, ки тавассути рақамикунонӣ ва технологияҳои инноватсионӣ рақобатнокии иқтисоди миллӣ боз ҳам тақвият дода шавад.

Дар ин замина, Тоҷикистон истифодаи технологияҳои муосир ва зеҳни сунъиро самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ муайян намуда, рақамикунонии идоракунии давлатӣ, хизматрасониҳои иҷтимоӣ, низоми молиявӣ ва фаъолияти соҳибкориро вусъат бахшида истодааст.

Бо пешниҳоди Тоҷикистон қабул гардидани қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид таҳти унвони «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ» саҳми кишвари мо дар пешбурди ин масъалаи мубрами рӯз мебошад.

Ин иқдом ва фаъолияти марказҳои инноватсионии ватанӣ имкон медиҳад, ки Тоҷикистон дар оянда ба яке аз қутбҳои муҳимми таҳия ва татбиқи технологияҳои пешрафтаи минтақа табдил ёбад.

Ҳадафи мо аз рақамикунонӣ на танҳо ҷорӣ намудани технологияҳои нав, балки ташаккули иқтисоди ба дониш асосёфта, баланд бардоштани самаранокии идоракунӣ, рушди сармояи инсонӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои нави пешрафт барои ҳар як шаҳрванд мебошад.

Ин марҳалаи нави рушди Тоҷикистон хоҳад буд, ки дар он донишу маърифат, навоварию ихтироъкорӣ ва неруи зеҳнии инсон дар баробари захираҳои табиӣ сарвати асосии давлат ба ҳисоб мераванд.

Ҳамватанони азиз!

Мо аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ хуб дарк мекардем, ки ояндаи давлат ва миллат, пеш аз ҳама, ба сатҳи дониш, маърифат ва ҷаҳонбинии наслҳои нав вобаста мебошад.

Аз ин рӯ, рушди маориф ва тарбияи кадрҳои соҳибилму соҳибкасб яке аз афзалиятҳои асосии сиёсати давлатӣ муайян карда шуд.

Дар замони соҳибистиқлолӣ шумораи муассисаҳои таҳсилоти умумӣ аз 3229 дар соли 1991 ба 4135 дар соли 2026 расид ва ҳамзамон бо ин, биноҳои аксари мактабҳо азнавсозӣ гардиданд.

Дар маҷмуъ, тайи 35 соли соҳибистиқлолӣ барои 1,8 миллион нафар хонанда ба маблағи умумии 8,4 миллиард сомонӣ муассисаҳои таълимии замонавӣ сохта, ба истифода дода шуданд.

Теъдоди умумии хонандагон имрӯз ба 2 миллиону 462 ҳазор нафар расидааст, ки нисбат ба соли 1991 ду баробар зиёд мебошад.

Имрӯз дар зинаи таҳсилоти ибтидоии касбӣ 66 ва дар зинаи таҳсилоти миёнаи касбӣ 86 муассисаи таълимӣ фаъолият дошта, дар онҳо аз рӯйи 340 касб мутахассис омода карда мешавад.

Агар соли 1992 дар кишвар 13 муассисаи таҳсилоти олии касбӣ бо 70 ҳазору 600 нафар донишҷӯ фаъолият дошта бошад, ин рақамҳо дар соли 2026 мутаносибан ба 51 ва 226 ҳазор расидаанд.

Ҳоло зиёда аз 41 ҳазор нафар ҷавонони соҳибистеъдоди мо дар хориҷи кишвар таҳсили илм доранд ва ҳар сол беш аз 6 ҳазор нафар ба муассисаҳои таҳсилоти олии давлатҳои пешрафта фиристода мешаванд.

Аз оғози замони соҳибистиқлолӣ рушди илми тоҷик низ зери таваҷҷуҳи доимии давлат ва Ҳукумати мамлакат қарор дода шуд.

Имрӯз иқтидори илмии кишвар пайваста тақвият ёфта, олимони тоҷик дар рушди илмҳои бунёдӣ ва амалӣ, татбиқи навовариҳо ва ҳалли масъалаҳои муҳимми иҷтимоиву иқтисодии мамлакат саҳми арзишманд мегузоранд.

Ҳоло дар кишвар 7 ҳазор нафар олимони соҳиби унвони илмӣ фаъолият доранд.

Мо минбаъд низ барои рушди соҳаи илму маориф тамоми тадбирҳои заруриро меандешем, то фарзандонамон ва умуман мардуми Тоҷикистон босаводу соҳибмаърифат, дорои ҷаҳонбинии нав ва соҳиби касбу ҳунарҳои замонавӣ бошанд.

Зеро ҷомеае, ки афроди он аз саводу маърифат ва илму дониш бебаҳра мемонанд, ба ҷаҳолат гирифтор мешавад ва ҷаҳолату бесаводӣ, тавре ки борҳо таъкид намудаам, монеаи рушди ҷомеа гардида, онро ба вартаи ҳалокат меафканад.

Фаромӯш набояд кард, ки рушду тараққиёти давлат, хусусан, дар замони пешрафти бесобиқаи илму технологияҳо, рақамикунонӣ ва зеҳни сунъӣ аз сатҳи донишу маърифати миллат вобаста мебошад.

Агар илму маориф пояи маънавию зеҳнии пешрафти давлат бошад, тандурустӣ кафили солимии миллат ва неруи созандаи ҷомеа мебошад.

Аз ин лиҳоз, аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ рушди соҳаи тандурустӣ низ зери таваҷҷуҳи доимии давлат қарор дошт.

Дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ яке аз мушкилоти муҳимтарини соҳаи тандурустии кишвар тарки ватан кардани беш аз 70 фоизи кадрҳои баландихтисоси тиббӣ буд, ки соҳаро ба буҳрони ҷиддии норасоии мутахассисон рӯ ба рӯ сохт.

Дар чунин шароити душвор Ҳукумати мамлакат тамоми имкониятҳоро барои ҳифзи саломатии мардум, нигоҳ доштани иқтидори кадрии соҳа ва тадриҷан барқарор намудани низоми тандурустӣ сафарбар намуд.

Дар зарфи 35 соли соҳибистиқлолӣ дар дохил ва хориҷи кишвар беш аз 40 ҳазор нафар табибон ва 228 ҳазор нафар кормандони миёнаи тиббӣ омода карда шуда, 3 ҳазору 111 муассисаи нави тандурустӣ бунёд гардид.

Тақвияти заминаи моддиву техникии муассисаҳои тандурустӣ ва баланд бардоштани сатҳи касбияти мутахассисон ба беҳтар шудани сифати хизматрасониҳои тиббӣ мусоидат намуд ва имкониятҳои ташхису табобат дар дохили кишвар бамаротиб васеъ гардиданд.

Дӯстони азиз!

Истиқлоли давлатӣ ба марҳалаи нави эҳё, ҳифз ва муаррифии арзишҳои милливу фарҳангии мардуми куҳанбунёди тоҷик оғоз бахшид.

Бо дастгирии бевоситаи Ҳукумати мамлакат ва татбиқи барномаҳои давлатӣ дар кишвар 446 иншооти соҳаи фарҳанг бунёду таҷдид ва ба истифода дода шуданд.

Бинои муосири Театри миллӣ, ки чорабинии тантанавии имрӯзаи мо дар он баргузор шуда истодааст, бузургтарин иншооти фарҳангии даврони соҳибистиқлолӣ ва туҳфаи арзандаи ҷашнӣ ба аҳли фарҳангу ҳунар ва кулли мардуми Тоҷикистон мебошад.

Бо истифода аз фурсат, ба муҳандисону меъморону сохтмончиён ва ҳамаи онҳое, ки дар бунёду ороиши ин иншооти муҳимми фарҳангӣ саҳм гузоштанд, барои заҳмати содиқонаашон сипосу миннатдории самимӣ баён менамоям.

Ҳанӯз дар оғози давраи соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон ҳамкории самаранокро бо ЮНЕСКО ба роҳ монд.

То соли 2026-ум 24 ёдгории таърихиву фарҳангии Тоҷикистон ба Феҳристи мероси моддии ҷаҳонии ЮНЕСКО ва 13 унсури фарҳанги мероси ғайримоддии тоҷикон дар ин созмон сабт гардид.

Бо пешниҳоди Ҳукумати Тоҷикистон ба хотири арҷгузорӣ ба ахтарони ҷаҳоншумули илму адаби тоҷик ва нақши осори таърихии кишвари мо дар ташаккули тамаддуни умумибашарӣ таҳти сарпарастии ЮНЕСКО 16 ҷашнвораву солгардҳо баргузор гардиданд.

Ин дастовардҳо на танҳо ғановати фарҳанги миллии мо, балки фазои созандаи иҷтимоиро низ инъикос мекунанд, ки танҳо дар муҳити сулҳу оромӣ ва рушди босубот имконпазир аст.

Дар ин давра шоҳасари «Тоҷикон»-и Бобоҷон Ғафуров ва «Шоҳнома»-и безаволи Абулқосими Фирдавсӣ чоп ва ба ҳар як оилаи кишвар ройгон тақсим карда шуд.

Мо хуб дарк мекунем, ки дар шароити ҷаҳонишавӣ ҳифзи арзишҳои миллӣ, пеш аз ҳама, забону фарҳанг, расму ойинҳо ва суннату анъанаҳо кафили пойдории давлати тоҷикон ва асолати тоҷикии мо дар асри пуртазоду пурмоҷарои XXI мебошад.

Аз ин рӯ, ҳифз ва рушди фарҳанги миллӣ, забони давлатӣ, мероси таърихиву маънавӣ ва арзишҳои асили тоҷикона минбаъд низ аз ҷумлаи вазифаҳои муҳимтарини давлат ва ҷомеаи мо боқӣ хоҳанд монд.

Ҳамватанони гиромӣ!

Имрӯз занону бонувон ва ҷавонони тоҷик дар ҳама самтҳои ҳаёти давлат ва ҷомеа фаъолона иштирок доранд ва дар рушди соҳаҳои мухталифи кишвар нақши назаррас доранд.

Маҳз дар даврони соҳибистиқлолӣ ҳазорон нафар занону духтарони соҳибмаърифат ҳамчун роҳбару сиёсатмадор, олиму омӯзгор, табибу соҳибкор ва кадрҳои баландихтисоси соҳаҳои дигар ба камол расида, дар пешрафти кишвар саҳми шоиста гузошта истодаанд.

Мо саҳми арзишманди модарону бонувони мамлакатро дар таҳкими сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва пешрафти давлат ҳамеша қадр менамоем.

Имрӯз бонувону занон дар соҳаҳои муҳимтарини иҷтимоӣ – маориф 73 фоиз ва тандурустӣ 72 фоизи кормандонро ташкил медиҳанд.

Мо бо ҷавонони бонангу номуси Тоҷикистон ва дастоварду пешравиҳои онҳо ифтихор мекунем, аз онҳо, ки фарзандони даврони истиқлолу озодии кишварамон мебошанд, умеди зиёд дорем ва барои амалӣ гардидани ташаббусҳои созандаашон минбаъд низ тамоми шароиту имкониятҳои заруриро фароҳам месозем.

Ҳозирини гиромӣ!

Қобили зикр аст, ки анъанаҳои давлатдории тоҷикон аз умқи таърих сарчашма гирифта, бо номи шахсиятҳои бузурги ориёитабор пайванди ногусастанӣ доранд.

Куруши Кабир ҳамчун рамзи адолатпарварӣ, таҳаммулгароӣ ва эҳтиром ба ҳуқуқи инсон дар таърихи башарият мақоми хос дорад.

Шашуми ноябри соли 2025 бо ташаббуси Тоҷикистон дар иҷлосияи 43-юми Конфронси генералии ЮНЕСКО қатънома таҳти унвони «Устувонаи Куруш: Эъломияи ибтидоии ҳуқуқи башар ва гуногунрангии фарҳангӣ» қабул гардид.

Тоҷикистон тайи 35 соли истиқлол сиёсати хориҷии мутавозин, мусолиматомез ва созандаро пеш гирифта, бар пояи усули «дарҳои кушода» соҳиби мақоми шоиста дар арсаи ҷаҳонӣ гардид.

Имрӯз Тоҷикистон аз ҷониби 192 давлати ҷаҳон эътироф гардида, бо 186 кишвар робитаҳои устувори дипломатӣ дорад.

Мо бо аксари ин кишварҳо муносибатҳои дӯстона ва ҳамкориҳои судмандро дар ҳамаи соҳаҳои мавриди таваҷҷуҳи тарафайн пеш бурда, бо як қатор давлатҳои дӯсту ҳамҷавор сатҳи робитаҳои худро то зинаи шарикии стратегӣ боло бардоштем.

Ҳамзамон бо ин, узвияти фаъолонаи Тоҷикистон дар даҳҳо созмони бонуфузи байналмилалӣ ва минтақавӣ имкон фароҳам овард, ки давлати мо дар ҳаллу фасли масоили мубрами глобалӣ, аз ҷумла обу иқлим, амният ва сулҳ ҳамчун иштирокдори калидӣ ва кишвари созанда муаррифӣ гардад.

Дар замони соҳибистиқлолӣ бо ташаббуси Тоҷикистон аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид 20 қатънома қабул карда шуд, ки ҳоло мавриди татбиқ қарор доранд.

Чанде пеш бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардидани қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба эълон кардани «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда, солҳои 2027 – 2036» боз як тасдиқи саҳму талошҳои сулҳофарӣ ва ваҳдатпарварии давлати тоҷикон дар роҳи пешбурди рӯзномаи ҷаҳонии сулҳ мебошад.

Қабули ин ва дигар қатъномаҳо гувоҳи эътироф ва аҳаммияти ҷаҳонӣ касб кардани ташаббусҳои кишвари мо оид ба масъалаҳои муҳимми ҷаҳонӣ, бахусус дар соҳаи обу иқлим ва сулҳ аз сӯйи ҷомеаи байналмилалӣ мебошад.

Тоҷикистон ҳамеша ҷонибдори ҳамзистии осоиштаи мардумони ҷаҳон ва муносибатҳои дӯстона бо давлатҳои ҳамсоя мебошад.

Дар ин замина, ҳамкориҳои густурдаи минтақавӣ ба хотири таъмини амнияту субот дар Осиёи Марказӣ ба сифати муҳимтарин самти сиёсати хориҷии давлати мо эътироф шудаанд.

Моҳи марти соли гузашта ду санади таърихӣ – шартнома миёни Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷумҳурии Қирғизистон ва Ҷумҳурии Ӯзбекистон дар бораи нуқтаи пайвастшавии сарҳадҳои давлатии се кишвар ва Эъломияи Хуҷанд дар бораи дӯстии абадӣ ба имзо расиданд, ки аз дастовардҳои таърихии даврони соҳибистиқлолӣ дар раванди ҳалли мусолиматомези масъалаҳои сарҳадӣ миёни кишварҳои мо мебошанд.

Ҷаҳони муосир ҳоло ба марҳалаи нави таҳаввулоти геополитикӣ, иқтисодӣ ва технологӣ ворид гардидааст.

Дар чунин шароит мо ҷонибдори ҳалли масъалаҳои байналмилалӣ танҳо бо роҳҳои сиёсиву дипломатӣ ва ташаккули ҷаҳоне ҳастем, ки дар он ҳуқуқ ва манфиатҳои ҳамаи давлатҳо эҳтиром карда мешаванд.

Тоҷикистон фаъолияти худро ҳамчун давлати ташаббускор дар масъалаҳои обу иқлим, «энергетикаи сабз», амнияти озуқаворӣ, сулҳ ва рушди устувор минбаъд низ густариш медиҳад.

Дар маҷмуъ, метавон гуфт, ки Тоҷикистон дар ин давраи аз нигоҳи таърих начандон тӯлонӣ ҳамчун узви комилҳуқуқи ҷомеаи ҷаҳонӣ эътироф гардида, обрӯ ва эътибори хешро дар арсаи байналмилалӣ таҳким бахшид ва имрӯз дар доираи манфиатҳои милливу давлатии худ ҳамкории гуногунҷанбаро бо аксари давлатҳои ҷаҳон пеш мебарад.

Дӯстони азиз!

Бунёдкорӣ ва ободонии саросари кишвар яке аз дастовардҳои барҷастаи даврони истиқлол мебошад.

Имрӯз симои ҳамаи шаҳру ноҳияҳои мамлакат ба куллӣ дигаргун гардида, Тоҷикистон ҳамчун кишвари рӯ ба рушд ва созанда эътироф шудааст.

Дар солҳои истиқлол дар кишвари мо даҳҳо ҳазор иншооти иҷтимоиву истеҳсолӣ бунёд гардиданд, ки ба ҳалли бисёр масъалаву мушкилоти мардум ва зина ба зина беҳтар шудани шароити зиндагии онҳо мусоидат карда истодаанд.

Ин ҳама пешрафту ободӣ самараи истиқлолу озодӣ, сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва заҳмати содиқонаи мардуми шарифу сарбаланди Тоҷикистон мебошад!

Мардуми Тоҷикистон дар муддати 35 сол, бо вуҷуди мушкилоти зиёд, ба хотири ободии сарзамини аҷдодии хеш содиқона заҳмат кашиданд.

Дар ин лаҳзаҳои таърихӣ ман дар назди мардуми соҳибфарҳангу тамаддунсоз, озодидӯсту ватанпараст, бонангу номус, босабру таҳаммул, бунёдкору созанда, заҳматкашу қавиирода ва қаҳрамони тоҷик сари таъзим фуруд меоварам!

Ҳамчунин, аз ҳамаи онҳое, ки дар давраи вазнини давлатсозӣ бо Роҳбари давлат содиқона ҳамкорӣ карданд, яъне вакилони мардумӣ, аъзои Ҳукумат, роҳбарони кумитаву идораҳо ва дигар сохтору мақомоти давлатӣ миннатдорам ва ба онҳо саломатӣ, камоли умр ва давлати пирӣ орзумандам!

Ҳамватанони азиз!

35 соли истиқлоли давлатӣ на танҳо як давраи сипаришудаи таърих, балки оғози марҳалаи нави масъулияти миллӣ мебошад.

Ояндаи Тоҷикистон аз он вобаста хоҳад буд, ки мо то чӣ андоза метавонем дастовардҳои давлатсозии сеюним даҳсолаи гузаштаамонро ба сармояи рушди минбаъда табдил диҳем, то чӣ андоза метавонем соҳибихтиёрии давлатро бо рушди иқтисодӣ, адолати иҷтимоӣ, таҳкими ниҳодҳо, ҳифзи ҳувияти миллӣ ва иштироки фаъоли кишвар дар равандҳои байналмилалӣ пайваст намоем.

Зеро истиқлол арзиши як насл нест.

Истиқлол масъулияти пайвастаи наслҳост.

Насли имрӯз бояд истиқлолро на танҳо ҳифз кунад, балки онро барои наслҳои оянда боз ҳам устувору неруманд ва пурмаъно ба мерос гузорад.

Ин аст, ба андешаи мо, маънои аслии 35 соли истиқлоли Тоҷикистон ва моҳияти масири давлатсозии миллии тоҷикон.

Ҳадафи мо бунёди Тоҷикистоне мебошад, ки то соли 2040 ба кишвари дорои иқтисоди саноативу технологӣ, «энергетикаи сабз», зерсохтори муосир ва сармояи инсонии рақобатнок табдил ёбад.

То соли 2050 мо бояд иқтисоди ба дониш асосёфтаро ташаккул дода, рушди фарогири технологияҳои рақамӣ ва истифодаи васеи зеҳни сунъиро таъмин намоем.

Дар ин роҳ рушди илму маориф, махсусан илмҳои дақиқ, технологияҳои муосиру инноватсия ва тарбияи наслҳои донишманду соҳибмаърифат аҳаммияти калидӣ хоҳад дошт.

Барои расидан ба ин ҳадаф мо бояд кӯдакону наврасонро ба таҳсили босифат фаро гирем ва шароитеро муҳайё созем, ки ҳар як ҷавони кишвар имкони татбиқи дониш, истеъдод ва ташаббуси худро дар Ватани хеш пайдо намояд.

Мо бояд рушди кишварро тавре таъмин намоем, ки ҳар як оила зиндагии шоиста, осуда ва босаодат дошта бошад.

Маҳз чунин Тоҷикистон ормони мо барои даҳсолаҳои оянда мебошад.

Ҳамватанони азиз!

Таърих ба ҳар миллат имкониятҳои нодир медиҳад.

Ба насли мо низ чунин имконият насиб гардид.

Мо баъд аз ҳазор сол давлати миллии худро аз на

On September 7, the international scientific conference “Independent Tajikistan - A Link Connecting the Aryan Civilization” was held at the “Kokhi Vahdat” with the participation of the President of the Republic of Tajikistan, Leader of the Nation Honourable Emomali Rahmon which was organized to mark the 35th anniversary of the State Independence of the Republic of Tajikistan.

@RustamEmomali

Ба таваҷҷуҳи ҷомеаи илмии кишвар ва тадқиқотчиёну пажӯҳишгарони соҳаи ҳуқуқшиносӣ расонида мешавад, ки мувофиқи Фармоиши Раиси Муассисаи давлатии «Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 3 сентябри соли 2026, № 338/шд дар назди Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Шурои диссертатсионӣ таъсис дода шуд.

Маълумоти асосӣ дар бораи Шуро:

• Рамзи шуро: 6D.KOA-145

• Муҳлати фаъолият: 2 (ду) сол

• Асос: Қарори Раёсати Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 августи соли 2026, № 9.

Ваколатҳо ва ихтисосҳои илмӣ:

Шурои диссертатсионии навтаъсис ваколати баррасӣ ва ҳимояи диссертатсияҳоро барои дарёфти дараҷаҳои илмӣ аз рӯйи ихтисосҳои зерин ба уҳда дорад:

• Барои дарёфти дараҷаи илмии доктори фалсафа (PhD) - доктор аз рӯйи ихтисоси 6D030100 – Ҳуқуқшиносӣ:

-6D030101 – Назария ва таърихи ҳуқуқ ва давлат; таърихи таълимот дар бораи ҳуқуқ ва давлат;

-6D030102 – Ҳуқуқи конститутсионӣ; ҳуқуқи мурофиаи судии конститутсионӣ; танзими ҳуқуқии ҳокимияти маҳаллӣ (давлатӣ);

-6D030103 – Ҳуқуқи маданӣ, ҳуқуқи оилавӣ, ҳуқуқи соҳибкорӣ, ҳуқуқи байналмилалии хусусӣ.

• Барои дарёфти дараҷаи илмии номзади илм ва доктори илм аз рӯйи ихтисоси 5.5. Ҳуқуқшиносӣ:
  -5.5.1 – Назария ва таърихи ҳуқуқ ва давлат; таърихи таълимот дар бораи ҳуқуқ ва давлат;

-5.5.2 – Ҳуқуқи конститутсионӣ; ҳуқуқи мурофиаи судии конститутсионӣ; танзими ҳуқуқии ҳокимияти давлатӣ (маҳаллӣ);

-5.5.3 – Ҳуқуқи маданӣ, ҳуқуқи оилавӣ, ҳуқуқи соҳибкорӣ, ҳуқуқи байналмилалии хусусӣ.

Роҳбарият ва ҳайати Шурои диссертатсионӣ:

Ҳайати шуро аз зубдаи олимону донишмандони шинохтаи соҳаи ҳуқуқшиносии кишвар иборат мебошад:

• Раиси шуро: Зоир Ҷӯрахон Маҷидзода – доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор;

• Муовини раиси шуро: Сангинзода Дониёр Шомаҳмад – доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор;

• Котиби илмии шуро: Матробиён Матроб Хуррам – номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ.

Аъзои Шуро: Буризода Эмомалӣ Бозор, Қодирзода Тоҳир Қамар, Одиназода Рамазон Сафар, Раҳмон Дилшод Сафарбек, Назарзода Носир Ҷобир, Иброҳимов Солеҳҷон Иброҳимович, Яқубзода Сабоҳат Нарзулло, Мирализода Исфандиёр Қарахон, Гадоев Бурҳониддин Саймудинович, Мирзозода Парвон Зайналобиддин, Маҳмудзода Маҳкам Аъзам, Раҳимзода Маҳмад Забир, Абдуҷалилов Абдуҷаббор ( ҳамагӣ докторони илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессорон).

Таъсиси ин Шурои диссертатсионӣ дар Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ ба рушди илми ҳуқуқшиносӣ, омода кардани кадрҳои илмию педагогии дорои ихтисоси баланд ва тақвияти пажӯҳишҳои фундаменталии ҳуқуқӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон такони ҷиддӣ хоҳад бахшид.