Асосҳои сохтори конститутсионӣ яке аз институтҳои марказии ҳуқуқи конститутсионӣ ба ҳисоб рафта, заминаҳои ҳуқуқӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ ва ташкилӣ-давлатии фаъолияти давлат ва ҷомеаро муайян менамоянд. Маҳз тавассути ин институт хусусиятҳои бунёдии давлатдорӣ, тартиби амалӣ гардидани ҳокимияти давлатӣ, мавқеи инсон дар низоми муносибатҳои ҷамъиятӣ, муносибати давлат бо ҷомеаи шаҳрвандӣ ва принсипҳои фаъолияти мақомоти давлатӣ ифода меёбанд.

Дар низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи асосҳои сохтори конститутсионӣ бо раванди ташаккули давлатдории соҳибистиқлол, қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 ноябри соли 1994 ва рушди минбаъдаи муносибатҳои конститутсионӣ алоқаманд мебошад. Конститутсия на танҳо санади олии ҳуқуқии давлат, балки асоси ташаккули низоми нави муносибатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ гардида, самтҳои асосии рушди давлат ва ҷомеаро муайян намуд.

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити мураккаби таърихӣ ва сиёсӣ сурат гирифта, барои ташаккули асосҳои ҳуқуқии давлатдории миллӣ аҳаммияти бунёдӣ дошт. Дар ин санад принсипҳои соҳибихтиёрии давлатӣ, демократия, ҳуқуқбунёдӣ, дунявият, иҷтимоӣ будани давлат, ҳокимияти халқ, волоияти ҳуқуқу озодиҳои инсон, гуногунандешии сиёсӣ ва таҷзияи ҳокимияти давлатӣ муқаррар гардиданд.

Мубрамияти таҳқиқи масъала аз он иборат аст, ки асосҳои сохтори конститутсионӣ танҳо маҷмуи муқаррароти ҳуқуқии дар Конститутсия ифодаёфта набуда, низоми арзишҳо ва принсипҳое мебошанд, ки бояд дар фаъолияти амалии мақомоти давлатӣ, муносибатҳои ҷамъиятӣ ва рафтори ҳуқуқии шаҳрвандон татбиқ гарданд. Аз ин рӯ, омӯзиши онҳо на танҳо аз нуқтаи назари назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ, балки аз ҷиҳати самаранокии механизми амалисозӣ ва ҳифзи арзишҳои конститутсионӣ низ зарур мебошад.

Ҳадафи мақола таҳқиқи назариявӣ ва ҳуқуқии мафҳум, мазмун, хусусиятҳо ва унсурҳои асосии сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон, муайян намудани нақши онҳо дар ташаккул ва рушди давлатдории миллӣ, инчунин таҳияи пешниҳодҳо ҷиҳати таҳкими механизмҳои амалисозии принсипҳои конститутсионӣ мебошад.

1. Мафҳум ва моҳияти ҳуқуқии асосҳои сохтори конститутсионӣ.

Дар илми ҳуқуқи конститутсионӣ мафҳуми «сохтори конститутсионӣ» аз категорияҳои муҳим ва ҳамзамон мураккаби назариявӣ ба ҳисоб меравад. Мураккабии он пеш аз ҳама дар он зоҳир мегардад, ки сохтори конститутсионӣ муносибатҳои гуногуни ҷамъиятиро фаро гирифта, хусусияти сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва ташкилӣ дорад.

Аз нуқтаи назари назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ сохтори конститутсионӣ тартиби ташкили давлат ва ҷомеа мебошад, ки дар асоси Конститутсия муқаррар гардида, бо низоми принсипҳо, арзишҳо ва кафолатҳои ҳуқуқӣ таъмин карда мешавад.

Дар адабиёти илмӣ нисбат ба муайян намудани мафҳуми сохтори конститутсионӣ муносибатҳои гуногун ба назар мерасанд. Як гурӯҳи муҳаққиқон онро ҳамчун низоми муносибатҳои ҷамъиятие маънидод менамоянд, ки тавассути меъёрҳои Конститутсия танзим мегарданд. Гурӯҳи дигар сохтори конститутсиониро пеш аз ҳама ҳамчун низоми принсипҳои асосии ташкили ҳокимияти давлатӣ ва муносибатҳои байни давлат, ҷомеа ва шахс баррасӣ мекунанд.

Ба андешаи Е.И. Козлова ва О.Е. Кутафин, асосҳои сохтори конститутсионӣ принсипҳои бунёдие мебошанд, ки хусусияти давлат, ташкил ва фаъолияти ҳокимияти давлатӣ, инчунин муносибатҳои асосии давлат ва ҷомеаро муайян менамоянд. Чунин муносибат имкон медиҳад, ки сохтори конститутсионӣ на танҳо ҳамчун маҷмуи меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки ҳамчун низоми муайяни муносибатҳои воқеии ҷамъиятӣ таҳлил карда шавад.

С.А. Авакян ҳангоми таҳқиқи масъалаҳои ҳуқуқи конститутсионӣ ба алоқамандии сохтори конститутсионӣ бо ташкили ҳокимияти давлатӣ, вазъи ҳуқуқии шахс ва асосҳои фаъолияти институтҳои сиёсӣ таваҷҷуҳ менамояд. Аз ин нуқтаи назар, сохтори конститутсионӣ шакли ҳуқуқии ифодаи хусусиятҳои асосии давлат ва ҷомеа мебошад.

Дар назарияи давлат ва ҳуқуқ низ масъалаи мазкур бо моҳияти давлат, шакли давлатдорӣ, режими сиёсӣ, қонуният ва муносибатҳои байни давлат ва шахс алоқаманд аст. Аз ҷумла, М.Н. Марченко ҳангоми таҳқиқи моҳияти давлат ва низоми ҳуқуқӣ аҳаммияти принсипҳои ташкил ва фаъолияти ҳокимияти давлатиро дар муайян намудани хусусияти ҳуқуқии давлат таъкид менамояд.

Бо назардошти муносибатҳои илмии зикршуда, асосҳои сохтори конститутсиониро метавон ҳамчун маҷмуи принсипҳо ва меъёрҳои бунёдии дар Конститутсия муқарраргардида муайян намуд, ки моҳияти давлат, хусусияти ҳокимияти давлатӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, асосҳои иқтисодӣ ва иҷтимоии ҷомеа, инчунин тартиби муносибатҳои байни давлат ва ҷомеаро танзим ва кафолат медиҳанд.

Аз чунин таъриф якчанд хусусияти асосии ҳуқуқии институти мазкур бармеояд.

Якум, асосҳои сохтори конститутсионӣ дорои хусусияти бунёдӣ мебошанд. Онҳо принсипҳоеро муқаррар менамоянд, ки тамоми соҳаҳои қонунгузорӣ ва фаъолияти мақомоти давлатӣ бояд ба онҳо мувофиқат намоянд.

Дуюм, асосҳои сохтори конститутсионӣ дорои қувваи олии ҳуқуқӣ мебошанд, зеро муқаррароти онҳо бевосита аз Конститутсия сарчашма мегиранд.

Сеюм, онҳо хусусияти низомсоз доранд. Маҳз дар асоси ин принсипҳо институтҳои дигари ҳуқуқи конститутсионӣ, аз ҷумла вазъи ҳуқуқии шахс, сохтори давлатӣ, низоми мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва асосҳои худидоракунии маҳаллӣ ташаккул меёбанд.

Чорум, асосҳои сохтори конститутсионӣ хусусияти кафолатӣ доранд. Онҳо на танҳо муносибатҳои муайянро танзим менамоянд, балки барои ҳифзи сохтори давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва устувории низоми ҳуқуқӣ замина фароҳам меоранд.

Панҷум, асосҳои сохтори конститутсионӣ хусусияти арзишӣ доранд. Принсипҳои демократия, адолат, озодӣ, баробарӣ, қонуният ва эҳтироми шаъну шарафи инсон арзишҳои асосии давлатдории конститутсиониро ташкил медиҳанд.

Дар ин замина бояд мафҳумҳои «сохтори конститутсионӣ», «асосҳои сохтори конститутсионӣ» ва «сохтори давлатӣ» аз ҳамдигар фарқ карда шаванд. Сохтори давлатӣ бештар тарзи ташкили ҳудудӣ ва сохтории давлатро ифода менамояд. Сохтори конститутсионӣ бошад, доираи васеи муносибатҳоро дар бар гирифта, на танҳо ташкил ва фаъолияти давлат, балки асосҳои муносибатҳои ҷамъиятӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва принсипҳои фаъолияти низоми сиёсиро низ фаро мегирад.

Асосҳои сохтори конститутсионӣ нисбат ба сохтори конститутсионӣ мафҳуми мушаххастар буда, принсипҳо ва муқаррароти бунёдиеро ифода менамоянд, ки тартиби конститутсионии давлат ва ҷомеа ба онҳо такя мекунад.

Ҳамин тариқ, асосҳои сохтори конститутсионӣ ҳамчун институти мустақили ҳуқуқи конститутсионӣ дорои мазмуни мураккаб буда, дар низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифаи муайян намудани самтҳои асосии ташаккул, фаъолият ва рушди давлату ҷомеаро иҷро менамоянд.

2. Ташаккул ва рушди асосҳои сохтори конститутсионӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ташаккули асосҳои сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо равандҳои таърихии рушди давлатдории тоҷикон ва махсусан ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ алоқаманд мебошад.

Дар давраи шуравӣ асосҳои ташкили давлат ва ҷомеа тавассути конститутсияҳои дахлдор танзим гардида, принсипҳои сохтори сиёсӣ ва иқтисодӣ ба хусусияти низоми сотсиалистӣ вобаста буданд. Дар чунин шароит гуногунандешии сиёсӣ, таҷзияи мустақилонаи ҳокимияти давлатӣ ва озодии фаъолияти институтҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ дар шакли муосири демократии онҳо амал намекарданд.

Баъди ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ зарурати таҳияи асосҳои нави конститутсионӣ ба миён омад. Давлати соҳибистиқлол бояд низоми ҳуқуқии худро дар асоси принсипҳои нави давлатдорӣ, арзишҳои умумибашарӣ ва манфиатҳои миллии ҷомеа ташаккул медод.

Эъломияи истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 24 августи соли 1990 ва изҳороти истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 9 сентябри соли 1991 дар ташаккули заминаҳои сиёсӣ ва ҳуқуқии давлатдории мустақил нақши муҳим гузоштанд. Ин санадҳо барои рушди минбаъдаи асосҳои сохтори конститутсионӣ замина фароҳам оварданд.

Марҳилаи асосии ташаккули сохтори конститутсионии муосири Тоҷикистон бо қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 ноябри соли 1994 алоқаманд мебошад. Конститутсияи соли 1994 Тоҷикистонро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муқаррар намуд. Ҳамзамон, дар он иҷтимоӣ будани давлат, халқ ҳамчун сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ, арзиши олии инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯ, таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ва гуногунандешии сиёсиву мафкуравӣ эътироф гардиданд.

Хусусияти муҳими Конститутсияи мазкур дар он зоҳир мегардад, ки он принсипҳои нави муносибатҳои байни давлат ва шахсро муқаррар намуд. Дар низоми нави конститутсионӣ инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯ арзиши олӣ эътироф гардида, давлат вазифадор гардид, ки онҳоро эътироф, риоя ва ҳифз намояд.

Тағйиру иловаҳои конститутсионии солҳои 1999, 2003 ва 2016 марҳилаҳои минбаъдаи рушди низоми конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд. Онҳо ба танзими масъалаҳои ташкил ва фаъолияти мақомоти давлатӣ, рушди институтҳои сиёсӣ ва такмили механизмҳои конститутсионӣ таъсир расониданд.

Аз нуқтаи назари назариявӣ рушди асосҳои сохтори конститутсионӣ бояд ҳамчун раванди пайвастаи мутобиқ намудани механизмҳои ҳуқуқӣ ва институтҳои давлатӣ ба талаботи ҷомеа баррасӣ карда шавад. Дар ин раванд на танҳо тағйири матни Конститутсия, балки таъмини татбиқи воқеии принсипҳои он аҳаммияти асосӣ дорад.

Бинобар ин, ташаккули асосҳои сохтори конститутсионии Тоҷикистонро метавон дар се самти ба ҳам алоқаманд арзёбӣ намуд: ташаккули заминаҳои сиёсӣ ва ҳуқуқии истиқлолияти давлатӣ; муқаррар намудани принсипҳои бунёдии давлатдории конститутсионӣ; рушди механизмҳои ҳуқуқӣ ва институтсионалии амалисозии онҳо.

Ин раванд нишон медиҳад, ки сохтори конститутсионӣ падидаи тағйирнопазир нест. Он дар доираи арзишҳои бунёдии Конститутсия бо рушди давлат, ҷомеа ва муносибатҳои ҳуқуқӣ такмил меёбад.

3. Принсипҳои асосии сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Асосҳои сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар боби якуми Конститутсия, ки моддаҳои 1–13-ро дар бар мегирад, муқаррар гардидаанд. Ин муқаррарот хусусияти бунёдӣ дошта, самтҳои асосии ташкил ва фаъолияти давлат, муносибатҳои байни давлат ва шахс, низоми сиёсӣ, асосҳои иқтисодӣ ва мақоми ҳуқуқии Конститутсияро муайян менамоянд.

3.1. Соҳибихтиёрии давлатӣ ва ягонагии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Соҳибихтиёрии давлатӣ яке аз муҳимтарин принсипҳои сохтори конститутсионӣ мебошад. Мувофиқи моддаи 1 Конститутсия, Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр ва ягона эътироф гардидааст.

Соҳибихтиёрии давлатӣ мустақилияти давлатро дар муайян намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ, ташкили мақомоти давлатӣ, қабули қонунҳо ва ҳалли масъалаҳои дорои аҳаммияти давлатӣ ифода менамояд.

Аз нуқтаи назари назариявӣ соҳибихтиёрии давлатӣ ду ҷанбаи асосӣ дорад: дохилӣ ва хориҷӣ. Ҷанбаи дохилӣ мустақилияти ҳокимияти давлатиро дар ҳудуди кишвар ифода менамояд. Ҷанбаи хориҷӣ бошад, мустақилияти давлатро дар муносибатҳои байналмилалӣ ва баробарҳуқуқии онро бо давлатҳои дигар дар назар дорад.

Дар назарияи классикии давлатдорӣ масъалаи соҳибихтиёрӣ дар осори Жан Боден мавқеи муҳим дорад. Ӯ соҳибихтиёриро ҳамчун хусусияти асосии ҳокимияти давлатӣ таҳлил намуда, онро бо мустақилият ва волоияти ҳокимият алоқаманд медонист.

Дар шароити муосир соҳибихтиёрии давлатӣ бояд дар робита бо уҳдадориҳои байналмилалии давлат, эҳтироми ҳуқуқи байналмилалӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон баррасӣ гардад. Мустақилияти давлат маънои берун будани онро аз низоми уҳдадориҳои байналмилалии қабулкардааш надорад. Ягонагии давлат бошад, мавҷудияти низоми ягонаи конститутсионӣ, қонунгузорӣ, шаҳрвандӣ ва ҳокимияти давлатиро дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон ифода менамояд.

Мувофиқи моддаи 7 Конститутсия, ҳудуди Тоҷикистон тақсимнашаванда ва дахлнопазир мебошад. Ин муқаррарот яке аз кафолатҳои асосии ҳуқуқии тамомияти арзӣ ва устувории давлатдорӣ ба ҳисоб меравад.

Аз ин рӯ, соҳибихтиёрӣ ва ягонагии давлатро ҳамчун ду принсипи ба ҳам алоқаманди сохтори конститутсионӣ арзёбӣ намудан мумкин аст. Соҳибихтиёрӣ мустақилияти ҳокимияти давлатиро таъмин менамояд, ягонагӣ бошад, заминаи ҳудудӣ ва ташкилии амалисозии онро муайян мекунад.

3.2. Демократия ва ҳокимияти халқ. Демократия яке аз принсипҳои асосии сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

Мувофиқи моддаи 6 Конститутсия, халқ баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ мебошад. Ин муқаррарот моҳияти демократии давлатро ифода намуда, асоси ҳуқуқии иштироки шаҳрвандонро дар идоракунии корҳои давлатӣ муайян менамояд.

Дар назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ демократия ҳамчун шакли ташкили ҳокимият баррасӣ мегардад, ки дар он халқ ҳуқуқи муайян намудани самтҳои асосии фаъолияти давлат ва иштирок дар ташаккули мақомоти ҳокимиятро дорад.

Жан-Жак Руссо дар асари «Дар бораи шартномаи ҷамъиятӣ» масъалаи соҳибихтиёрии халқро таҳлил намуда, иродаи умумиро яке аз асосҳои қонунияти ҳокимияти сиёсӣ арзёбӣ кардааст. Аҳаммияти назарияи мазкур дар он ифода меёбад, ки ҳокимияти давлатӣ бояд ба иродаи халқ такя намояд ва фаъолияти он ба манфиатҳои умумии ҷомеа равона гардад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳокимияти халқ тавассути шаклҳои бевосита ва намояндагӣ амалӣ мегардад. Шаклҳои бевоситаи демократия, пеш аз ҳама, интихобот ва раъйпурсиро дар бар мегиранд. Тавассути онҳо шаҳрвандон имконият пайдо менамоянд, ки дар қабули қарорҳои дорои аҳаммияти давлатӣ иштирок кунанд. Демократияи намояндагӣ бошад, тавассути фаъолияти мақомоти интихобии ҳокимияти давлатӣ амалӣ мегардад.

Бо вуҷуди ин, демократияро танҳо бо баргузории интихобот ва раъйпурсӣ маҳдуд намудан дуруст нест. Мазмуни воқеии он инчунин иштироки шаҳрвандон дар муҳокимаи масъалаҳои ҷамъиятӣ, фаъолияти иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, дастрасӣ ба иттилоот, озодии баён ва имконияти назорати ҷамъиятиро фаро мегирад.

Аз ин нуқтаи назар, самаранокии демократия на танҳо ба мавҷудияти институтҳои ҳуқуқӣ, балки ба сатҳи фарҳанги сиёсӣ ва ҳуқуқии ҷомеа низ вобаста мебошад.

3.3. Давлати ҳуқуқбунёд ва волоияти Конститутсия. Ҳуқуқбунёд будани давлат яке аз муҳимтарин хусусиятҳои сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

Моҳияти давлати ҳуқуқбунёд дар он ифода меёбад, ки фаъолияти давлат ва мақомоти он дар асоси ҳуқуқ ва қонун амалӣ гардида, ҳокимияти давлатӣ бо талаботи ҳуқуқӣ маҳдуд карда мешавад.

Мувофиқи моддаи 10 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Муқаррароти мазкур асоси принсипи волоияти Конститутсияро ташкил медиҳад. Он маънои онро дорад, ки ҳамаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, қарорҳои мақомоти давлатӣ ва фаъолияти шахсони мансабдор бояд ба Конститутсия мувофиқат намоянд.

Дар назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ давлати ҳуқуқбунёд бо якчанд хусусияти асосӣ тавсиф мегардад: волоияти ҳуқуқ, баробарии ҳама дар назди қонун, кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон, мустақилияти суд, масъулияти мутақобилаи давлат ва шахс, инчунин мавҷудияти механизмҳои самараноки ҳифзи ҳуқуқ.

Принсипи давлати ҳуқуқбунёд талаб менамояд, ки қонунгузорӣ на танҳо аз ҷиҳати расмӣ қабул гардида бошад, балки ба принсипҳои адолат, баробарӣ, озодӣ ва эҳтироми ҳуқуқи инсон мувофиқат намояд.

Аз ин лиҳоз, байни мафҳумҳои қонуният ва ҳуқуқбунёдӣ робитаи зич мавҷуд аст, аммо онҳо комилан ҳаммаъно нестанд. Қонуният пеш аз ҳама риоя ва иҷрои қонунро ифода менамояд, дар ҳоле ки ҳуқуқбунёдӣ мазмуни ҳуқуқии худи қонун, мувофиқати он ба Конститутсия ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсонро низ дар бар мегирад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди давлати ҳуқуқбунёд бо такмили қонунгузорӣ, таҳкими мустақилияти ҳокимияти судӣ, баланд бардоштани масъулияти мақомоти давлатӣ ва таъмини дастрасии шаҳрвандон ба адолати судӣ алоқаманд мебошад.

3.4. Арзиши олии инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ. Мувофиқи моддаи 5 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Ин муқаррарот яке аз муҳимтарин дастовардҳои ҳуқуқии Конститутсияи давлати соҳибистиқлол ба ҳисоб меравад.

Эътирофи инсон ҳамчун арзиши олӣ маънои онро дорад, ки фаъолияти давлат, сиёсати ҳуқуқӣ ва рушди қонунгузорӣ бояд ба ҳифзи ҳаёт, қадру номус, озодӣ ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон равона карда шаванд.

Аз нуқтаи назари назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ принсипи мазкур хусусияти инсонмеҳварии давлатро ифода менамояд. Дар низоми ҳуқуқии муосир инсон танҳо объекти таъсири ҳокимияти давлатӣ набуда, субъекти мустақили ҳуқуқ мебошад, ки дорои ҳуқуқу озодиҳои эътирофшуда ва кафолатдодашуда аст. Ҳуқуқу озодиҳои инсон дар Конститутсия на танҳо эълон гардидаанд, балки давлат уҳдадор шудааст, ки онҳоро эътироф, риоя ва ҳифз намояд.

Дар ин замина се самти асосии фаъолияти давлатро ҷудо намудан мумкин аст.

Самти якум эътирофи ҳуқуқу озодиҳои инсон мебошад. Давлат мавҷудияти ҳуқуқҳои асосии инсонро ҳамчун арзишҳои бунёдии ҳуқуқӣ қабул менамояд.

Самти дуюм риояи ҳуқуқу озодиҳо мебошад. Мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдор вазифадоранд ҳангоми иҷрои ваколатҳои худ ҳуқуқҳои инсонро эҳтиром намоянд.

Самти сеюм ҳифзи ҳуқуқу озодиҳо мебошад. Давлат бояд механизмҳои ҳуқуқӣ ва институтсионалиеро таъмин намояд, ки тавассути онҳо шахс метавонад ҳуқуқҳои вайроншудаи худро барқарор кунад.

Маҳз самаранокии механизми ҳифзи ҳуқуқ нишондиҳандаи муҳими амалишавии принсипи арзиши олии инсон мебошад.

3.5. Таҷзияи ҳокимияти давлатӣ. Принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ дар моддаи 9 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар гардидааст.

Мувофиқи ин принсип, ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад. Дар назарияи сиёсӣ ва ҳуқуқӣ асосҳои илмии принсипи мазкур дар осори Шарл Луи Монтескё таҳия гардидаанд. Ӯ дар асари «Дар бораи рӯҳи қонунҳо» зарурати ҷудо намудани вазифаҳои асосии ҳокимиятро ҳамчун воситаи пешгирии тамаркузи аз ҳад зиёди он баррасӣ намудааст.

Моҳияти таҷзияи ҳокимият танҳо дар тақсим намудани вазифаҳои давлатӣ байни мақомоти гуногун ифода намеёбад. Ҳадафи асосии он таъмини мувозинати ҳокимият, пешгирии истифодаи худсаронаи ваколатҳо ва фароҳам овардани механизмҳои назорати мутақобила мебошад.

Ҳокимияти қонунгузор вазифаи қабули қонунҳоро иҷро менамояд. Ҳокимияти иҷроия татбиқи қонунҳо ва идоракунии давлатиро таъмин мекунад. Ҳокимияти судӣ бошад, адолати судиро амалӣ намуда, ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шахсонро ҳифз менамояд.

Дар айни замон таҷзияи ҳокимият маънои ҷудоии комили мақомоти давлатӣ аз ҳамдигарро надорад. Баръакс, фаъолияти онҳо бояд дар асоси ҳамкорӣ, риояи ҳудуди ваколатҳо ва масъулияти ҳуқуқӣ ба роҳ монда шавад.

Аз ин рӯ, такмили механизмҳои мувозинат ва назорати мутақобилаи мақомоти давлатӣ яке аз шартҳои асосии таҳкими сохтори конститутсионӣ мебошад.

4. Асосҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии сохтори конститутсионӣ. Асосҳои сохтори конститутсионӣ танҳо муносибатҳои вобаста ба ташкили ҳокимияти давлатиро фаро намегиранд. Онҳо инчунин принсипҳои асосии низоми сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии ҷомеаро муайян менамоянд.

Мувофиқи моддаи 8 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар Тоҷикистон ҳаёти ҷамъиятӣ дар асоси равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкуравӣ инкишоф меёбад.

Принсипи гуногунандешии сиёсӣ имконияти мавҷудияти ақидаҳо, мавқеъҳо ва барномаҳои гуногуни сиёсиро дар доираи талаботи Конститутсия ва қонунгузорӣ таъмин менамояд. Гуногунандешии мафкуравӣ бошад, ба озодии андеша, эътиқод ва ташаккули ҷаҳонбинии шахс алоқаманд мебошад. Дар ҷомеаи демократӣ мавҷудияти андешаҳои гуногун яке аз шартҳои муҳими рушди муҳокимаҳои ҷамъиятӣ ва ташаккули қарорҳои асоснок ба ҳисоб меравад. Ҳамзамон, гуногунандешӣ бояд бо эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигарон, таъмини амнияти ҷомеа ва риояи тартиботи конститутсионӣ мувофиқат намояд.

Яке аз ҷанбаҳои муҳими сохтори конститутсионӣ асосҳои иқтисодии ҷомеа мебошад. Мувофиқи моддаи 12 Конститутсия, асоси иқтисодиёти Тоҷикистонро шаклҳои гуногуни моликият ташкил медиҳанд. Давлат фаъолияти озоди иқтисодӣ, соҳибкорӣ, баробарҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқии ҳамаи шаклҳои моликият, аз ҷумла моликияти хусусиро кафолат медиҳад. Ин муқаррарот заминаи конститутсионии рушди муносибатҳои иқтисодӣ ва фаъолияти соҳибкориро ташкил медиҳад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ, эътирофи шаклҳои гуногуни моликият маънои онро дорад, ки давлат бояд шароити ҳуқуқии ҳифзи моликият, рақобати қонунӣ ва фаъолияти иқтисодиро таъмин намояд. Дар баробари ин, озодии иқтисодӣ бояд бо манфиатҳои ҷамъиятӣ, ҳифзи муҳити зист, ҳуқуқҳои истеъмолкунандагон ва талаботи адолати иҷтимоӣ мувофиқат кунад.

Ҷанбаи дигари муҳими сохтори конститутсионӣ иҷтимоӣ будани давлат мебошад. Дар моддаи 1 Конститутсия Тоҷикистон давлати иҷтимоӣ эътироф гардидааст.

Моҳияти давлати иҷтимоӣ дар он ифода меёбад, ки давлат барои таъмини шароити зиндагии арзанда, рушди озодонаи инсон, дастгирии гурӯҳҳои осебпазири аҳолӣ ва коҳиш додани нобаробарии иҷтимоӣ тадбирҳо меандешад. Принсипи давлати иҷтимоӣ бо ҳуқуқ ба меҳнат, ҳифзи иҷтимоӣ, тандурустӣ, таҳсил ва дигар ҳуқуқҳои иҷтимоию иқтисодӣ робитаи мустақим дорад.

Аз нигоҳи назариявӣ, давлати иҷтимоӣ набояд танҳо ҳамчун низоми пешниҳоди кумакҳои иҷтимоӣ маънидод карда шавад. Он инчунин фароҳам овардани шароити баробар барои рушди қобилиятҳои инсон, иштироки фаъолона дар ҳаёти иқтисодӣ ва истифодаи имкониятҳои иҷтимоиро дар назар дорад.

Дар ин замина сиёсати иҷтимоии давлат бояд ба принсипҳои адолат, баробарии имкониятҳо, дастрасӣ ба хизматрасониҳои асосӣ ва ҳифзи шаъну шарафи инсон такя намояд.

5. Дунявияти давлат ва озодии виҷдон. Дунявият яке аз хусусиятҳои асосии сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Мувофиқи моддаи 1 Конститутсия, Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати дунявӣ эътироф гардидааст.

Моҳияти дунявияти давлат дар он ифода меёбад, ки ҳокимияти давлатӣ дар асоси Конститутсия ва қонунҳо ташкил ва амалӣ гардида, ягон дин ҳамчун мафкураи ҳатмии давлатӣ муқаррар карда намешавад.

Дар айни замон дунявият маънои рад намудани дин ё маҳдуд кардани озодии эътиқоди шахсро надорад. Баръакс, яке аз вазифаҳои асосии давлати дунявӣ таъмини шароити ҳуқуқии амалисозии озодии виҷдон ва эътиқод дар доираи талаботи Конститутсия ва қонунгузорӣ мебошад.

Дар назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ дунявият ҳамчун принсипи бетарафии ҳуқуқии давлат нисбат ба эътиқодҳои динӣ ва ҷаҳонбиниҳои гуногун баррасӣ мегардад. Ин принсип бояд бо баробарии шаҳрвандон дар назди қонун, новобаста аз муносибати онҳо ба дин, ҳамоҳанг бошад.

Мувофиқи моддаи 8 Конститутсия, ташкилотҳои динӣ аз давлат ҷудо буда, ба корҳои давлатӣ мудохила карда наметавонанд. Аз ин муқаррарот бармеояд, ки дунявияти давлат пеш аз ҳама хусусияти ташкилию ҳуқуқӣ дорад. Он ҳудуди муносибатҳои байни мақомоти давлатӣ ва ташкилотҳои диниро муайян менамояд.

Дар шароити ҷомеаи гуногунфарҳангӣ ва гуногунандеша дунявият метавонад ҳамчун воситаи таъмини баробарҳуқуқӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва суботи ҷамъиятӣ хизмат намояд.

Аз ин рӯ, татбиқи дурусти принсипи дунявият бояд бо эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, аз ҷумла озодии виҷдон, ҳамзамон сурат гирад.

6. Кафолатҳои ҳуқуқии ҳифзи асосҳои сохтори конститутсионӣ. Яке аз масъалаҳои муҳим дар таҳқиқи асосҳои сохтори конститутсионӣ муайян намудани механизмҳои ҳифз ва таъмини устувории онҳо мебошад.

Дар назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ кафолатҳои ҳифзи сохтори конститутсионӣ ҳамчун маҷмуи воситаҳои ҳуқуқӣ, ташкилӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ баррасӣ мегарданд, ки ба таъмини амалишавӣ ва пешгирии вайрон гардидани принсипҳои конститутсионӣ равона шудаанд.

Кафолати аввалиндараҷа волоияти Конститутсия мебошад. Моддаи 10 Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ ва амали мустақими меъёрҳои онро муқаррар менамояд. Ин принсип тамоми мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдорро вазифадор менамояд, ки фаъолияти худро дар доираи Конститутсия ба роҳ монанд.

Кафолати дигари муҳим назорати конститутсионӣ мебошад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Суди конститутсионӣ ҳамчун мақоми махсуси ҳокимияти судӣ масъалаҳои ба салоҳияти он мансуби мутобиқати санадҳои ҳуқуқиро ба Конститутсия баррасӣ менамояд. Аҳаммияти назорати конститутсионӣ дар он ифода меёбад, ки он барои таъмини ягонагии низоми ҳуқуқӣ, ҳифзи волоияти Конститутсия ва пешгирии татбиқи санадҳои ба Конститутсия мухолиф заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Ҳамзамон, ҳокимияти судӣ дар маҷмуъ дар ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таъмини қонуният нақши муҳим дорад.

Кафолати сеюм тартиби махсуси тағйири Конститутсия мебошад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар моддаҳои 98–100 тартиби тағйири муқаррароти конститутсиониро пешбинӣ менамояд. Аз ҷумла, моддаи 100 тағйирнопазирии шакли идораи ҷумҳурӣ, тамомияти арзӣ ва моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёдӣ, дунявӣ ва иҷтимоии давлатро муқаррар мекунад. Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки баъзе арзишҳои бунёдии давлатдорӣ дорои ҳифзи махсуси конститутсионӣ мебошанд. Аз нуқтаи назари назариявӣ, чунин тартиб ба таъмини устувории низоми конститутсионӣ ва пешгирии тағйироти мухолиф ба моҳияти асосии давлат мусоидат менамояд.

Кафолати чорум масъулияти ҳуқуқии мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдор мебошад. Масъулияти ҳуқуқӣ воситаи муҳими таъмини риояи Конститутсия ва қонунҳо буда, барои пешгирии суиистифода аз ваколатҳои давлатӣ хизмат менамояд.

Дар баробари кафолатҳои ҳуқуқӣ, кафолатҳои иҷтимоӣ ва маънавӣ низ аҳаммияти муҳим доранд. Сатҳи фарҳанги ҳуқуқӣ, эҳтироми шаҳрвандон ба Конститутсия, маърифати ҳуқуқӣ ва иштироки ҷомеаи шаҳрвандӣ дар масъалаҳои ҷамъиятӣ ба устувории сохтори конститутсионӣ таъсири мустақим мерасонанд.

Аз ин рӯ, ҳифзи асосҳои сохтори конститутсионӣ бояд ҳамчун вазифаи муштараки давлат, институтҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва шаҳрвандон арзёбӣ карда шавад.

7. Масъалаҳои муосири амалисозӣ ва таҳкими асосҳои сохтори конститутсионӣ. Дар шароити рушди давлатдорӣ ва тағйирёбии муносибатҳои ҷамъиятӣ масъалаи амалисозии воқеии принсипҳои конститутсионӣ аҳаммияти бештар пайдо менамояд.

Таҳлили назариявӣ нишон медиҳад, ки байни муқаррар гардидани принсипҳои конститутсионӣ ва татбиқи амалии онҳо фарқият вуҷуд дорад.

Конститутсия метавонад арзишҳо ва принсипҳои бунёдиро муқаррар намояд, аммо самаранокии онҳо аз сифати қонунгузорӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ, сатҳи фарҳанги ҳуқуқӣ ва мавҷудияти механизмҳои воқеии ҳифзи ҳуқуқ вобаста мебошад.

Яке аз масъалаҳои муҳим таъмини мувофиқати қонунгузории соҳавӣ ба принсипҳои сохтори конститутсионӣ мебошад. Дар ин самт зарур аст, ки ҳангоми таҳияи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ на танҳо талаботи расмии қонунгузорӣ, балки моҳияти принсипҳои конститутсионӣ низ ба назар гирифта шавад.

Масъалаи дигар ба самаранокии фаъолияти мақомоти давлатӣ алоқаманд мебошад. Давлати ҳуқуқбунёд талаб менамояд, ки мақомоти давлатӣ дар доираи ваколатҳои қонунӣ фаъолият намуда, қарорҳои худро асоснок қабул кунанд ва барои натиҷаҳои фаъолияти худ масъулият дошта бошанд.

Дар ин раванд шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ, дастрасӣ ба иттилоот ва имконияти муроҷиати шаҳрвандон ба мақомоти дахлдор аҳаммияти муҳим доранд.

Самти дигари таҳкими сохтори конститутсионӣ баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии аҳолӣ мебошад. Фарҳанги ҳуқуқӣ ба сатҳи дониши ҳуқуқӣ, муносибати шахс ба қонун ва омодагии ӯ барои амалисозии ҳуқуқу иҷрои уҳдадориҳои худ алоқаманд мебошад. Дар ҷомеае, ки шаҳрвандон мазмуни ҳуқуқу озодиҳои конститутсионии худро медонанд, имконияти иштироки бошуурона дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва истифодаи механизмҳои ҳуқуқии ҳифзи манфиатҳои қонунӣ бештар мегардад.

Аз ин лиҳоз, тарбияи ҳуқуқӣ ва маърифати конститутсионӣ бояд ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати ҳуқуқии давлат баррасӣ карда шаванд.

Масъалаи мазкур махсусан дар шароити рушди технологияҳои рақамӣ аҳаммияти нав пайдо менамояд. Рақамикунонии фаъолияти мақомоти давлатӣ, рушди хизматрасониҳои электронӣ ва истифодаи технологияҳои иттилоотӣ имкониятҳои навро барои таъмини дастрасии шаҳрвандон ба хизматрасониҳои давлатӣ фароҳам меоранд.

Ҳамзамон, рушди муносибатҳои рақамӣ зарурати ҳифзи маълумоти шахсӣ, таъмини амнияти иттилоотӣ, пешгирии табъизи рақамӣ ва риояи ҳуқуқу озодиҳои инсонро ба миён мегузорад.

Аз ин нуқтаи назар, принсипҳои асосҳои сохтори конститутсионӣ бояд дар танзими муносибатҳои нави рақамӣ низ ба таври пайваста татбиқ гарданд.

Ҳамин тариқ, таҳкими асосҳои сохтори конститутсионӣ танҳо бо тағйир додани қонунгузорӣ маҳдуд намегардад. Он такмили фаъолияти мақомоти давлатӣ, рушди механизмҳои ҳифзи ҳуқуқ, баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқӣ ва таҳкими иштироки шаҳрвандонро дар ҳаёти ҷамъиятӣ талаб менамояд.

Хулоса ва пешниҳодҳо. Таҳқиқи назариявӣ ва ҳуқуқии асосҳои сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон имкон медиҳад, ки як қатор хулосаҳои илмӣ пешниҳод карда шаванд.

Якум, асосҳои сохтори конститутсионӣ институти бунёдии ҳуқуқи конститутсионӣ буда, маҷмуи принсипҳо ва меъёрҳои асосиеро дар бар мегиранд, ки моҳияти давлат, хусусияти ҳокимияти давлатӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд ва самтҳои асосии рушди ҷомеаро муайян менамоянд.

Дуюм, сохтори конститутсионӣ ва асосҳои он мафҳумҳои ба ҳам алоқаманд, вале аз ҷиҳати мазмун фарқкунанда мебошанд. Сохтори конститутсионӣ низоми муносибатҳои воқеии давлат ва ҷомеаро ифода менамояд, асосҳои он бошанд, принсипҳои бунёдии ташкил ва фаъолияти ҳамин низомро муайян мекунанд.

Сеюм, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 ноябри соли 1994 заминаи ҳуқуқии ташаккули сохтори конститутсионии давлати соҳибистиқлолро гузошта, принсипҳои соҳибихтиёрӣ, демократия, ҳуқуқбунёдӣ, дунявият, иҷтимоӣ будани давлат, ҳокимияти халқ ва арзиши олии инсонро муқаррар намуд.

Чорум, принсипҳои асосҳои сохтори конститутсионӣ хусусияти низомсоз дошта, барои тамоми соҳаҳои қонунгузорӣ ва фаъолияти мақомоти давлатӣ аҳаммияти роҳнамоӣ доранд.

Панҷум, самаранокии асосҳои сохтори конститутсионӣ аз сатҳи амалисозии воқеии онҳо вобаста мебошад. Танҳо мавҷудияти меъёрҳои конститутсионӣ барои таъмини демократия, ҳуқуқбунёдӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон кофӣ нест.

Бо назардошти натиҷаҳои таҳқиқ пешниҳод карда мешавад, ки:

1. Дар илми ҳуқуқи конститутсионии Тоҷикистон таҳқиқи мафҳум, мазмун ва хусусиятҳои асосҳои сохтори конститутсионӣ ҳамчун институти мустақили ҳуқуқӣ густариш дода шавад.

2. Ҳангоми таҳияи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ механизми арзёбии мувофиқати онҳо ба принсипҳои асосии сохтори конститутсионӣ тақвият дода шавад.

3. Самаранокии механизмҳои назорати конститутсионӣ ва ҳифзи судии ҳуқуқу озодиҳои инсон мунтазам таҳлил ва такмил дода шавад.

4. Дар фаъолияти мақомоти давлатӣ принсипҳои шаффофият, қонуният, масъулият ва эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон бештар татбиқ карда шаванд.

5. Барномаҳои маърифати ҳуқуқӣ ва тарбияи конститутсионии шаҳрвандон, махсусан ҷавонон, таҳия ва амалӣ гарданд.

6. Дар шароити рақамикунонии идоракунии давлатӣ механизмҳои ҳуқуқии ҳифзи ҳуқуқҳои конститутсионии инсон, аз ҷумла ҳуқуқ ба дахлнопазирии ҳаёти шахсӣ ва ҳифзи маълумоти шахсӣ, такмил дода шаванд.

7. Дар таҳқиқоти минбаъда таносуби арзишҳои конститутсионӣ, принсипҳои давлати ҳуқуқбунёд ва механизмҳои амалисозии онҳо ҳамчун самти мустақили таҳқиқоти илмӣ мавриди омӯзиш қарор дода шавад.

Дар маҷмуъ, асосҳои сохтори конститутсионӣ заминаи ҳуқуқии ташаккул ва рушди давлатдории муосири Тоҷикистон мебошанд. Аҳаммияти онҳо на танҳо дар муқаррар намудани принсипҳои ташкил ва фаъолияти давлат, балки дар муайян намудани ҳадафҳои рушди ҷомеа, таъмини устувории низоми ҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон зоҳир мегардад.

Таҳкими минбаъдаи ин асосҳо бояд ба рушди давлатдории ҳуқуқбунёд, баланд бардоштани самаранокии фаъолияти мақомоти давлатӣ, таъмини адолати иҷтимоӣ ва рушди фарҳанги конститутсионии ҷомеа равона карда шавад.

Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн-доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон;

Қодирзода Тоҳир Қамар-доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсент, сарходими илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.

 

Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ ва пояи асосии низоми ҳуқуқии ҳар як давлат дар таърихи ташаккул ва рушди давлатдории миллӣ нақши беназир мебозад. Дар шароити муосири рушди давлатдории навини Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаҳои марбут ба таҳкими арзишҳои конститутсионӣ, таъмини волоияти қонун, ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин такмили низоми ҳуқуқӣ яке аз самтҳои калидӣ ва афзалиятноки илми ҳуқуқшиносии ватанӣ ба ҳисоб мераванд. Конститутсия на танҳо сохтори давлат ва ҳокимиятро муайян мекунад, балки арзишҳои асосии ҷомеаро низ таҷассум менамояд, ки самти рушди минбаъдаи давлат ва ҷомеаро муайян намуда, барои фаъолияти муназзами институтҳои давлатӣ ва ғайридавлатӣ заминаи мусоид фароҳам меоранд.

Дар илми ҳуқуқи конститутсионӣ эътироф шудааст, ки Конститутсия на танҳо ҳуҷҷати сиёсӣ-ҳуқуқӣ, балки маҷмӯи муносибатҳои воқеии ҷамъиятӣ мебошад, ки асосҳои сохтори конститутсиониро ташкил медиҳад.

Таҳаввулоти низоми конститутсионӣ дар Тоҷикистон таҳти таъсири омилҳои дохилӣ ва берунӣ сурат гирифта, ҳар марҳилаи рушди он бо қабули санадҳои наве, ки ба талаботи замон ҷавобгӯ мебошанд, тавсиф меёбад.

Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ яке аз категорияҳои мураккаб ва бисёрҷабҳаи илми ҳуқуқ мебошад, ки дар худ ҳам унсурҳои ҳуқуқӣ, ҳам иҷтимоӣ, ҳам ахлоқӣ ва ҳам сиёсиро муттаҳид менамояд. Он на танҳо қоидаи расмии дар санади олӣ мустаҳкамшуда, балки ғояи асосиест, ки ба тамоми низоми ҳуқуқӣ самт медиҳад ва меъёрҳои асосии ахлоқию ҳуқуқии ҷомеаро низ таҷассум менамояд.

Дар адабиёти ҳуқуқии ватанӣ ва хориҷӣ Конститутсия аксар вақт бо мафҳумҳои «санади олӣ», «пояи конститутсионӣ», «принсипҳои ҳуқуқӣ» ва «кафолатҳои конститутсионӣ» алоқаманд дониста мешавад. Ин мафҳумҳо гарчанде ба ҳам наздик бошанд ҳам, аз ҳамдигар фарқ мекунанд: санади олӣ метавонад ҳамчун ғояи роҳнамо баромад кунад, дар ҳоле ки кафолати конститутсионӣ механизми амалӣ намудани ҳамон ғояро таъмин менамояд. Аз ин рӯ, таҳлили Конститутсия бояд ҳам ҷанбаи назариявӣ ва ҳам ҷанбаи амалиро дар бар гирад.

Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ дорои як қатор хусусиятҳои хос мебошад, ки онро аз дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ фарқ мекунонад: якум, волоияти ҳуқуқӣ — Конститутсия дар қуллаи низоми қонунгузорӣ қарор дорад ва ҳамаи санадҳои дигар бояд ба он мувофиқ бошанд; дуюм, амали мустақим — меъёрҳои Конститутсия дар ҳолатҳои зарурӣ бевосита амал мекунанд, бидуни он ки қонуни махсус қабул шавад; сеюм, устуворӣ — Конститутсия тартиби махсуси тағйирёбӣ дорад; чорум, хусусияти таъсисдиҳанда — Конститутсия асосҳои сохтори давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва низоми мақомоти давлатиро муқаррар мекунад.

Конститутсия вазифаи пайвандкунандаи байни давлат, ҷомеа ва шахсро иҷро менамояд. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ду хусусияти асосӣ дорад: аз як тараф, он ба мероси таърихиву фарҳангӣ ва анъанаҳои миллии халқи тоҷик такя мекунад; аз тарафи дигар, он ба стандартҳои умумибашарии ҳуқуқу озодиҳои инсон, принсипҳои демократия ва давлати ҳуқуқбунёд ҳамоҳанг мебошад. Ҳамоҳангии ин ду ҷанба яке аз шартҳои муҳими устувории низоми конститутсионӣ ба шумор меравад.

Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон арзишҳои асосӣ дар моддаҳои гуногун мустаҳкам гардидаанд. Моддаи 5-ум муқаррар менамояд, ки «Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд», ки инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯро дар маркази сиёсати давлатӣ қарор медиҳад. Моддаи 1-ум муайян мекунад, ки «Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ мебошад». Моддаи 12-ум бошад, асоси иқтисодиётро дар шаклҳои гуногуни моликият муқаррар намуда, заминаи ҳуқуқиро барои рушди иқтисодӣ ва ҳимояи моликияти хусусӣ фароҳам меорад.

Давлатдории навини Тоҷикистон пас аз ба даст овардани истиқлолият дар соли 1991 марҳилаи нави рушди худро оғоз намуд. Дар ин давра Конститутсия ҳамчун санади бунёдии давлат эътироф гардида, асосҳои сохтори конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, тақсими ҳокимият ва принсипҳои демократӣ мустаҳкам карда шуданд. Низоми конститутсионӣ на танҳо санади ҳуқуқӣ, балки омили муҳими ташаккули ҳувияти миллии давлатӣ ва ҷамъиятӣ гардид.

Дар тӯли солҳои истиқлолият низоми ҳуқуқии Тоҷикистон таҳаввулоти ҷиддиро аз сар гузаронид. Қонунгузорӣ дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷамъиятӣ ташаккул ёфта, ба талаботи иқтисоди бозорӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, муносибатҳои байналмилалӣ ва равандҳои интегратсия мутобиқ гардид. Дар ин раванд Конститутсия ҳамчун асоси устувори низоми ҳуқуқӣ нақши марказӣ дошт.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардида, баъдан дар солҳои 1999, 2003 ва 2016 бо роҳи ислоҳот тағйироту иловаҳо ворид карда шуданд. Ҳар як ислоҳот ба талаботи замон ва ниёзҳои рушди давлат ва ҷомеа ҷавобгӯ буд ва ҳар марҳилаи рушди давлатдорӣ талаботи нави конститутсиониро ба миён меорад. Аз ин рӯ, такмили минбаъдаи Конститутсия ва қонунгузории соҳавӣ бояд ба таври илмӣ асоснок карда шавад. Дар ин ҷараён на танҳо таҷрибаи худӣ, балки таҷрибаи пешқадами давлатҳои дигар, стандартҳои байналмилалӣ ва арзишҳои умумибашарӣ низ бояд ба назар гирифта шаванд.

Таҷрибаи давлатҳои дигар нишон медиҳад, ки устувории низоми конститутсионӣ пеш аз ҳама ба эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, волоияти қонун, адолати иҷтимоӣ ва масъулияти мутақобилаи давлат ва шахс вобаста аст.

Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол дар ин самт таҷрибаи муайян дорад ва метавонад бо назардошти хусусиятҳои миллӣ, фарҳангӣ ва таърихӣ минбаъд низоми конститутсионии худро такмил диҳад. Ташаккули давлатдории навини Тоҷикистон раванди мураккаб ва бисёрҷабҳа буда, дар он омилҳои дохилӣ ва берунӣ, таърихӣ ва муосир, миллӣ ва умумибашарӣ ба ҳам пайвастаанд, ва низоми конститутсионӣ ҳамчун омили муҳими таъмини устувории давлат ва ҷомеа дар ин раванд нақши марказӣ дорад.

Арзишҳои конститутсионӣ яке аз категорияҳои мураккаб ва бисёрҷабҳаи илми ҳуқуқ мебошанд, ки дар худ ҳам унсурҳои ҳуқуқӣ, ҳам иҷтимоӣ, ҳам ахлоқӣ ва ҳам сиёсиро муттаҳид менамоянд. Арзиши конститутсионӣ на танҳо қоидаи расмии дар Конститутсия мустаҳкамшуда, балки ғояи асосиест, ки ба тамоми низоми ҳуқуқӣ самт медиҳад. Дар адабиёти ҳуқуқӣ арзишҳои конститутсионӣ аксар вақт бо мафҳумҳои «арзиши олӣ», «пояи конститутсионӣ», «принсипҳои ҳуқуқӣ» ва «кафолатҳои конститутсионӣ» алоқаманд дониста мешаванд, ки гарчанде ба ҳам наздик бошанд ҳам, аз ҳамдигар фарқ мекунанд: арзиши олӣ метавонад ҳамчун ғояи роҳнамо баромад кунад, дар ҳоле ки кафолати конститутсионӣ механизми амалӣ намудани ҳамон ғояро таъмин менамояд.

Арзишҳои конститутсиониро метавон ба якчанд гурӯҳ тақсим намуд: гурӯҳи якум — арзишҳои умумиинсонӣ: ҳуқуқу озодиҳои инсон, адолат, баробарӣ, озодӣ, шаъну шараф; гурӯҳи дуюм — арзишҳои давлатӣ: соҳибистиқлолӣ, тамомияти арзӣ, ягонагии миллӣ, волоияти қонун; гурӯҳи сеюм — арзишҳои иҷтимоӣ: сулҳ, ризоияти иҷтимоӣ, адолати иҷтимоӣ, ҳифзи иҷтимоӣ; гурӯҳи чорум — арзишҳои иқтисодӣ: озодии фаъолияти иқтисодӣ, ҳифзи моликият, рақобат; гурӯҳи панҷум — арзишҳои сиёсӣ: демократия, плюрализм, иштироки шаҳрвандон дар идоракунии давлат.

Арзишҳои конститутсионӣ дар Тоҷикистон ду хусусияти асосӣ доранд: аз як тараф, онҳо ба мероси таърихиву фарҳангӣ ва анъанаҳои миллии халқи тоҷик такя мекунанд; аз тарафи дигар, онҳо ба стандартҳои умумибашарии ҳуқуқу озодиҳои инсон, принсипҳои демократия ва давлати ҳуқуқбунёд ҳамоҳанг мебошанд. Ҳамоҳангии ин ду ҷанба яке аз шартҳои муҳими устувории низоми конститутсионӣ ба шумор меравад. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон арзишҳои асосӣ дар моддаҳои гуногун мустаҳкам гардида, дар шакли принсипҳо, меъёрҳо ва ғояҳои асосӣ ба тамоми низоми ҳуқуқӣ самт медиҳанд ва барои ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таъмини адолат, баробарӣ ва устувории давлатӣ хизмат менамоянд.

Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ ба тамоми соҳаҳои ҳуқуқ, аз ҷумла ҳуқуқи маданӣ таъсири мустақим мерасонад. Ҳуқуқи маданӣ ҳамчун соҳаи ҳуқуқ муносибатҳои молумулкӣ ва шахсии ғайримолумулиро танзим менамояд, Конститутсия бошад, асосҳои ҳуқуқии ин муносибатҳоро муайян намуда, барои рушди онҳо заминаи мусоид фароҳам меорад.

Таъсири Конститутсия ба ҳуқуқи маданӣ дар самтҳои зерин зоҳир мегардад: якум, муайян намудани асосҳои ҳуқуқии фаъолияти иқтисодӣ — Конститутсия озодии фаъолияти иқтисодӣ, соҳибкорӣ ва дигар фаъолиятҳои иқтисодиро кафолат медиҳад, ки ин барои рушди муносибатҳои маданӣ-ҳуқуқӣ заминаи асосӣ мебошад; дуюм, ҳифзи ҳуқуқи моликият — Конститутсия ҳуқуқи моликиятро ҳамчун яке аз ҳуқуқҳои асосии инсон эътироф намуда, кафолат медиҳад, ки ҳеҷ кас аз моликияти худ маҳрум карда нашавад, ба истиснои ҳолатҳое, ки қонун муқаррар намудааст; сеюм, таъмини озодии шартнома; чорум, ҳифзи ҳуқуқҳои шахсии ғайримолумулкӣ — аз қабили ҳуқуқ ба ном, ҳуқуқ ба шаъну шараф, ҳуқуқ ба дахлнопазирии ҳаёти хусусӣ; панҷум, муайян намудани асосҳои ҳуқуқии ҳимояи истеъмолкунандагон.

Таъсири мутақобилаи Конститутсия ва ҳуқуқи маданӣ дар он зоҳир мегардад, ки аз як тараф, Конститутсия асосҳои ҳуқуқии муносибатҳои маданӣ-ҳуқуқиро муайян мекунад, аз тарафи дигар, ҳуқуқи маданӣ тавассути меъёрҳои худ ин асосҳоро мушаххас ва амалӣ мегардонад. Дар ин замина, метавон қайд намуд, ки Конститутсия ва ҳуқуқи маданӣ дар ҳолати ҳамоҳангӣ ва таъсири мутақобила қарор доранд: Конститутсия барои рушди ҳуқуқи маданӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад, ҳуқуқи маданӣ бошад, тавассути меъёрҳои худ ин заминаро мушаххас ва амалӣ мегардонад.

Ҳуқуқи моликият яке аз ҳуқуқҳои асосии инсон ва шаҳрванд мебошад, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунгузории соҳавӣ мустаҳкам гардидааст. Моддаи 32-юми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар менамояд, ки «Ҳар кас ҳуқуқи моликиятро эътироф менамояд. Моликият ва ҳуқуқи меросӣ кафолат дода мешаванд». Ин меъёр нишон медиҳад, ки дар низоми ҳуқуқии миллӣ ҳуқуқи моликият ҳамчун яке аз ҳуқуқҳои асосӣ эътироф гардида, аз ҷониби давлат ҳимоя карда мешавад.

Ҳуқуқи моликият дар Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ муфассалтар танзим гардидааст. Қонуни гражданӣ муқаррар менамояд, ки моликият метавонад давлатӣ, хусусӣ, коллективӣ ва дигар шаклҳоро дошта бошад ва ҳамаи шаклҳои моликият дар ҳуқуқи худ баробар ҳимоя карда мешаванд.

Ҳифзи ҳуқуқи моликият дар Конститутсия ва қонунгузории соҳавӣ дар самтҳои зерин сурат мегирад: якум, эътирофи ҳуқуқи моликият; дуюм, кафолати дахлнопазирии моликият — ҳеҷ кас аз моликияти худ маҳрум карда нашавад, ба истиснои ҳолатҳое, ки қонун муқаррар намудааст; сеюм, ҳимояи ҳуқуқи моликият дар суд; чорум, ҷуброни зарар дар сурати маҳрум кардан аз моликият барои манфиатҳои ҷамъиятӣ; панҷум, ҳимояи ҳуқуқи меросӣ.

Дар баробари ин, бояд эътироф кард, ки самаранокии ҳифзи ҳуқуқи моликият на танҳо ба матни қонун, балки ба амалияи татбиқи он вобаста аст. Агар меъёрҳои конститутсионӣ ва гражданӣ дар амал татбиқ нашаванд, онҳо ҳамчун ғояҳои нек боқӣ мемонанд. Аз ин рӯ, таҳкими механизмҳои назорат, масъулиятшиносии мақомоти давлатӣ, шаффофият ва иштироки шаҳрвандон дар раванди қабули қарорҳо омилҳои муҳими таъмини ҳифзи ҳуқуқи моликият мебошанд.

Озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ яке аз арзишҳои асосии конститутсионӣ мебошад, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунгузории соҳавӣ мустаҳкам гардидааст. Моддаи 12-уми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар менамояд, ки «Асоси иқтисодиёти Тоҷикистонро шаклҳои гуногуни моликият ташкил медиҳанд. Давлат фаъолияти озоди иқтисодӣ ва соҳибкориро кафолат медиҳад». Ин меъёр нишон медиҳад, ки дар низоми ҳуқуқии миллӣ озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ ҳамчун яке аз арзишҳои асосӣ эътироф гардида, аз ҷониби давлат ҳимоя карда мешавад.

Озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ дар Қонуни граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи соҳибкорӣ» ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ муфассалтар танзим гардидааст. Ин санадҳо муқаррар менамоянд, ки ҳар кас ҳуқуқ дорад ба таври озод фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкориро анҷом диҳад, ба шарте ки он ба қонунгузорӣ мухолиф набошад.

Кафолатҳои конститутсионии озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ дар самтҳои зерин зоҳир мегарданд: якум, ҳуқуқ ба фаъолияти озоди иқтисодӣ; дуюм, ҳуқуқ ба соҳибкорӣ — таъсиси ширкатҳо ва ташкилотҳо; сеюм, ҳуқуқ ба рақобати озод — давлат рақобати озодро кафолат медиҳад ва монополияи ғайриқонуниро манъ мекунад; чорум, ҳуқуқ ба ҳимояи давлатӣ — давлат ҳуқуқу манфиатҳои қонунии соҳибкоронро ҳимоя мекунад; панҷум, ҳуқуқ ба муроҷиат ба суд барои ҳимояи ҳуқуқу манфиатҳои худ.

Таъсири мутақобилаи Конститутсия ва озодии фаъолияти иқтисодӣ дар он зоҳир мегардад, ки аз як тараф, Конститутсия асосҳои ҳуқуқии озодии фаъолияти иқтисодиро муайян мекунад, аз тарафи дигар, қонунгузории соҳавӣ тавассути меъёрҳои худ ин асосҳоро мушаххас ва амалӣ мегардонад. Аммо самаранокии ин кафолатҳо на танҳо ба мавҷудияти онҳо, балки ба сифати татбиқи онҳо дар амалияи ҳуқуқӣ вобаста аст.

Ҷомеаи шаҳрвандӣ яке аз арзишҳои асосии конститутсионӣ мебошад, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунгузории соҳавӣ мустаҳкам гардидааст. Ҷомеаи шаҳрвандӣ маҷмӯи муносибатҳои иҷтимоиро дар бар мегирад, ки дар доираи он шаҳрвандон ба таври озод иттиҳодҳо таъсис медиҳанд, дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ иштирок мекунанд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Моддаи 8-уми Конститутсия муқаррар менамояд, ки «Дар Тоҷикистон ҳаёти сиёсӣ ва идеологии гуногуншаклӣ эътироф карда мешавад. Дар доираи Конститутсия ва қонунҳо ҳизбҳои сиёсӣ, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва дигар ташкилотҳо таъсис ва фаъолият менамоянд». Ин меъёр нишон медиҳад, ки дар низоми ҳуқуқии миллӣ рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ҳамчун яке аз арзишҳои асосӣ эътироф гардида, аз ҷониби давлат ҳимоя карда мешавад.

Рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Конститутсия ва қонунгузории соҳавӣ дар самтҳои зерин сурат мегирад: якум, эътирофи гуногуншаклии сиёсӣ ва идеологӣ; дуюм, ҳуқуқ ба иттиҳод — ҳар кас ҳуқуқ дорад барои ҳимояи манфиатҳои худ иттиҳодҳо таъсис диҳад; сеюм, ҳуқуқ ба иштирок дар ҳаёти сиёсӣ — аз ҷумла дар интихобот, раъйпурсиҳо; чорум, ҳуқуқ ба муроҷиат ба мақомоти давлатӣ ва гирифтани ҷавоби қонунӣ; панҷум, ҳуқуқ ба иттилоот — дастрасӣ ба иттилооти ҳаёти ҷамъиятӣ.

Таъсири мутақобилаи Конститутсия ва рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ дар он зоҳир мегардад, ки аз як тараф, Конститутсия асосҳои ҳуқуқии рушди ҷомеаи шаҳрвандиро муайян мекунад, аз тарафи дигар, ҷомеаи шаҳрвандӣ тавассути фаъолияти худ ин асосҳоро мушаххас ва амалӣ мегардонад. Аммо самаранокии ин кафолатҳо на танҳо ба мавҷудияти онҳо, балки ба сифати татбиқи онҳо дар амалияи ҳуқуқӣ вобаста аст.

Дар низоми арзишҳои ҳуқуқӣ ва конститутсионӣ амнияти ҳуқуқӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ҳамчун ҳадафи олии давлат баромад мекунанд. Дар дилхоҳ давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд тамоми низоми ҳуқуқӣ ба ҳифз ва амалисозии арзишҳои конститутсионӣ равон карда мешавад. Таъмини волоияти қонун ва таҳкими асосҳои конститутсионӣ кафолати боэътимоди пешрафти ҷомеа ва давлат мебошад.

Дар натиҷаи таҳлили гузаронидашуда метавон хулосаҳои зеринро ба миён гузошт:

Якум. Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ пояи асосии низоми ҳуқуқӣ ва давлатдории навин мебошад. Он на танҳо меъёрҳои расмӣ, балки ғояҳои роҳнамои рушди ҷомеа ва давлат мебошад. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон арзишҳои асосӣ дар моддаҳои гуногун мустаҳкам гардидаанд, ки ба тамоми низоми ҳуқуқӣ самт медиҳанд.

Дуюм. Низоми конститутсионии Тоҷикистон дар раванди таърихӣ ташаккул ёфта, таҳти таъсири омилҳои дохилӣ ва берунӣ таҳаввул меёбад. Ин раванд табиӣ буда, ба талаботи замон ва таҷрибаи давлатҳои дигар алоқаманд аст. Конститутсияи соли 1994 ва ислоҳоти баъдинаи он нишон медиҳанд, ки низоми конститутсионӣ дар ҳоли рушд ва такмил қарор дорад.

Сеюм. Асосҳои институтсионалии низоми конститутсионӣ низоми мукаммалро ташкил медиҳанд. Президент, Маҷлиси Олӣ, Ҳукумат, судҳо, прокуратура, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва институтҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ҳар яке вазифаи муайянро иҷро намуда, ба таъмини волоияти қонун ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон мусоидат мекунанд.

Чорум. Конститутсия ба ҳуқуқи маданӣ таъсири мустақим мерасонад. Ҳуқуқи моликият, озодии фаъолияти иқтисодӣ, озодии шартнома ва дигар ҳуқуқҳои маданӣ дар Конститутсия мустаҳкам гардида, аз ҷониби давлат ҳимоя карда мешаванд. Ҳуқуқи маданӣ бошад, тавассути меъёрҳои худ ин асосҳоро мушаххас ва амалӣ мегардонад.

Панҷум. Кафолатҳои конститутсионӣ танҳо дар сурати дар амал татбиқ шудан натиҷа медиҳанд. Барои ин таҳкими институтҳои давлатӣ, истиқлолияти суд, шаффофият, масъулиятшиносӣ ва иштироки шаҳрвандон зарур аст. Бе фарҳанги конститутсионӣ ҳатто қонуни комил ҳам наметавонад натиҷаи дилхоҳ диҳад.

Дар маҷмӯъ, метавон қайд намуд, ки Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун асоси ҳуқуқии давлатдории навин дар марҳилаи рушди босубот қарор дорад ва барои таҳкими минбаъдаи он зарур аст, ки ҳам меъёрҳои ҳуқуқӣ такмил дода шаванд, ҳам фарҳанги конститутсионӣ ташаккул ёбад, ҳам эътимоди ҷомеа ба институтҳои давлатӣ таҳким дода шавад. Танҳо дар сурати ҳамоҳангии ин омилҳо метавон ба таъмини волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва устувории давлатдории навини Тоҷикистон ноил гардид.

Қосимзода Фарух - ходими калони илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи

конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

Имрӯз мо дар дар арафаи солгарди қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор дорем. Конститутсия санади олии ҳуқуқӣ мебошад, ки асосҳои сохтори конститутсионӣ, ҳуқуқ, озодӣ ва уҳдадориҳои инсон ва шаҳрванд, сохтори давлатӣ, низоми иқтисодӣ, иҷтимоӣ, сиёсиву фарҳангии ҷомеаро муқаррар мекунад.

Конститутсия чаҳорчӯбаи амалкарди ҷомеа, давлат ва шахсиятро муқаррар намуда, дар доираи кишвар ягона санади мақоми олии ҳуқуқидошта бо мақолми хос (қонуни асосӣ, Сарқонун) эътироф мегардад. Дар баробари ин, Конститутсия санади созишӣ ба шумор рафта, орзуву омоли ҳар як шаҳрванди Тоҷикистонро дар худ таҷассум мекунад.

Дар мақолаи мазкур мо мехоҳем, ташаккул ва рушди таълимоти сиёсиву ҳуқукии мутафаккирони тоҷик ва ниёкони сиёсатмадори худро пешниҳод намоем, ки дар гузаштаи бостонӣ ва начандон дури таърихи давлатдории тоҷикон мавриди истифода қарор гирифта, имрӯз низ баҳри ташаккули қонунгузорӣ ва таҷрибаи давлатдории муосир хизмат мекунанд.

Пеш аз ҳама, бояд қайд намоем, ки гузаштагони мо ҳамеша дар пайи мувофиқу мутобиқ сохтани сохтори давлат ва механизмҳои ҳалли масоил ба талаботи рӯз буданд. Таҳлилҳои таърихи мақомоти давлатию идоракунӣ баёнгари дарки саривақтии масоили мубраму доғи руз ва реаксияи саривақтӣ ба талаботи вақт мебошад. Масалан, вобаста ба мутобиқ намудани мақомот ба талаботи рӯз таърихи тоҷикон дар таъсиси мақомоти гуногуни амалисозандаи адолати судӣ таҷрибаи хеле ғанӣ дорад. Махсусан, таҳлили таълимоти ду дини бузург ва ҷаҳонӣ – зардуштия ва ислом, ки андешаи адолат, махсусан адолати судӣ дар онҳо мавқеи калидӣ дорад, аз нигоҳи талқину тарғиб ва устувор намудани падидаҳои адолати судӣ муҳим мебошад.

Агар ба давраи зардуштӣ назар андозем, дар он ба масъалаи адолати судӣ диққат ҷалб гардида, Авесто Аҳурамаздоро, пеш аз ҳама додраси ҷаҳон аст"эътироф мекунад. Яъне, додварзӣ хоси Худованд ва дар навбати худ ҳокимияти давлатӣ эътироф мегардад. Аз ин сабаб, дар давлатҳои ориёӣ Сарвари давлат ҳамчун ифодакунандаи ҳокимияти ба сарчашмаи илоҳӣ асосёфта, соле ду маротиба ба додрасӣ машғул мегардид. Таъсиси муассисаҳои соҳавии идоракунӣ аз қабили дабиратҳо, махсусан Дабирати Дод бо сарварии Доддабир, таъсиси Боргоҳи Дод, бо сарварии роҳбари давлат аз ниҳодҳое мебошад, ки ба адолати судӣ машғул буданд.

Дар марҳилаи исломии рушд низ таълимот оид ба Рӯзи ҷазо "Ҳашр" - макони адолати судии илоҳӣ мавқеи махсусро дорад. Аз ин сабаб, таълимоти динӣ низ барои тарғибу ташвиқи адолату баробарӣ ва устувор намудани қонуният ва тартиботи ҷамъиятӣ равона шуда буданд. Ҳадаф ва тайиноти таъсиси суди ҳарбӣ (сипоҳдовар), минбаъд Суди шоҳӣ (Боргоҳи Дод) – Суди мазолим, додани юрисдиксияи ҳалли баъзе даъвоҳо ба Муҳтасиб, Раис ҳамагӣ барои боз ҳам фаро гирифтани тамоми қишри аҳолӣ таҳти таъсири доимии Ҳокимияти судӣ ва мақомоти марказию маҳаллии он будааст.

Таъсиси мақомоти нав ба нав бо пайдо шудани масоили ҳалталаб аз он шаҳодат медиҳад, ки тоҷикон доимо функсия ва ҳадафҳои давлати худро ба талабот ва вазифаҳои дар назди давлат гузоштаи ҷамъият мутобиқ мекарданд. Бинобар ин, ҳамеша давлатдории мутобиқ ва ҷавобгуй ба ҳолати муосир доштанд.

Таҷрибаи болозикр таъсири бевосита ба Конститутсияи соли 1994 дошта, дар давоми тағйироти минбаъда вобаста ба талаботи замон дар самти ташкилии фаъолияти судҳо, Шӯрои Адлия таъсис гардид, вале дар ислоҳоти минбаъда он барҳам дода шуда, салоҳияти он мутобиқи таълимоти таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба Суди Олӣ дода шуд.

Тағйирот дар фаъолияти ташкилӣ ва низоми судҳо дар давраи амали Конститутсияи соли 1994 баёнгари қабули талаботи нав ва мутобиқ ба он тағйиру иловаҳо ба Конститутсия ва қонунгузории амалкунанда ворид намудани миллати тоҷик мебошад, ки ин идомати таҷрибаи ҳуқуқӣ дар давраи муосир аст.

Таъсиси низоми идоракунӣ тибқи принсипи идоракунии соҳавӣ яке аз дастовардҳои бузурги ниёгони мо мебошад, ки дар оғоз дар шакли дабират ва дабир, минбаъд дар шакли девонҳо, аз давраи Темуриён дар шакли вазоратҳо ташкил гардида, барои дар сатҳи баланди тахассусӣ идора намудани самтҳои гуногуни хоҷагии халқ саҳми беандоза бузург доштанд. Таъсиси муассисаҳои соҳавии идоракунӣ дар шакли хеле барҷаста дастоварди бузурги тоҷикон аст, ки имрӯз давлатдории дигар халқҳои ҷаҳонро низ бе истифодаи он тасаввур кардан мумкин нест. Албатта, ин дастовард ҳангоми таҳия ва қабули Конститусия ба таври лозима истифода бурда шудааст,

Муассисаи идоракунии умумӣ – Вазург Фармодор ё Вазири Бузург дар таърихи давлатдории тоҷикон масъули фаъолият ва рушди ҳамаи самтҳои идоракунии хоҷагии халқ буданд. Вазирони бузург ва ҳар як вазири соҳавӣ дар роҳбарии самти худ масъулияти мушаххас доштанд. Азбаски шакли идоракунии Тоҷикистон суперпрезидентӣ аст, мутаасифона барои Сарвазир мақоми асосан техникӣ муайян шудааст, ки инро мо аз меъёрҳои Конститутсия баҳо дода метавонем, яъне ниёкони мо кӯшиш доштанд, ки дар идораи кишвар ва амали намудани ҳокимияти давлатӣ принсипи тахассуснокиро истифода бурда, идораи ҳар як соҳаро ба мутахассиси он соҳа супоранд.

Дарвоқеъ аллакай дар давлатдории таърихии мо, масалан, барои ҷамъоварии андоз, вазорати молия, хазинадорӣ, додрасӣ, артиш ашхоси озмудашуда ва мутахассис ба вазифа таъйин мешуданд.

"Хати сиёқ" ҷадвали рақамҳое ихтиро шуда буд, ки танҳо кормандони соҳаи молия ва омилони андоз онро медонистанд ва истифода мебурданд. Сирри давлатӣ бо хати шикастаи мирзоӣ навишта мешуд, ки танҳо котибон ва ё мирзоҳо асосан ба он балад буданд. Аз ин сабаб, қайд кардан мумкин аст, ки андешаи ҳокимияти мутахассисон ҳукмрон буд, чунки нозукиҳои касбро наомухта касе наметавонист дар мансаби мушаххас фаъолият кунад. Ин шароит новобаста аз он, ки дар марҳилаи амирии манғития мансабҳо баъзан фурухта мешуданд, самти устувор гирифта буд.

Таълимот оид ба таҷзияи ҳокимият, ки ғояи калидии Конститутсияи соли 1994 аст, дар амалияи давлатдории тоҷикон борҳо мушоҳида шудааст. Ин дар падидаи Боргоҳи Дод ва амалӣ намудани адолати судӣ нисбат ба шоҳ аз тарафи Мубади мубадон дар давраи зардуштия, мавҷудияти ҳуқуқи муҷтаҳидон дар давраи исломӣ, таъсиси ниҳоди мазолим ва муҳтасиб, ки охири ҳатто ба шоҳон оид ба амали ғайриахлоқию ғайриқонуниашон огоҳӣ медод, мушоҳида мешавад. Ҳокимияти давлатӣ бо ҳуқуқи шариат – ҳуқуқи амалкунанда маҳдуд мегардид. Он чӣ шариат иҷоза намедод, сарвари давлат ҳуқуқи амали кардани онро надошт.

Мақомоти судӣ мақоми мустақил дар таърихи тоҷикон ба шумор мерафт, ки дар қабули қарору ҳукм танҳо ба қонун такя мекард. Муборизаи қозиёни давраи исломӣ оғоз аз Абуҳанифа бар зидди дахолат намудани сарварони давлат ба фаъолияти судҳо аз ин шаҳодат медиҳад. Ин принсип дар Конститусияи муосири тоҷикон ҷой дорад, вале барои ба таври комил дар амал ҷорӣ шудани он кӯшишу ҷаҳди зиёд кардан лозим аст, пеш аз ҳама психология ва муносибати шаҳрвандонро ба ҳуқуқу озодӣ ва манфиатҳо, ба мақомоти давлатӣ ва амалисозандаи адолати судӣ тағйир додан лозим аст.

Ҳамин тариқ, баъзе падидаҳои давлатдории тоҷикон, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон инъикоси худро ёфтаанд, номбар намуда, таҳлилу пешниҳоди падидаҳои дигари давлатдории тоҷиконро баҳри рушди Конститутсия мавқуф гузошта, андеша дорем, ки таҳлили онҳо метавонад заминаи такомули Конститутсия, наздик намудани ҳокимият ба халқ, соҳиб шудан ба боварии халқ ва пешравии миллату давлат гардад.

Қонунгузори муосир бояд таърихи тафаккури сиёсию ҳуқуқии миллат, андешаҳои иҷтимоии онро на танҳо омӯзад, донад, балки дар қонунгузорӣ инъикос намуда, барномаи амали Ҳукумат қарор диҳад. Танҳо дар ҳамин ҳолат хулоса кардан мумкин аст, ки мо орзую мақсадҳои ниёгони бузурги худро амалӣ сохтем ва хотираи онҳоро пос медорем.

Буризода Эмомалӣ Бозор – доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, мудири шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Одиназода Рамазон Сафар – доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, ходими пешбари илмии шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Мирзоева Садбарг Саидакобировна – унвонҷӯи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Адабиёт:

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. –Душанбе: Ганҷ, 2016. – 136 с.

2. Буризода Э.Б. Таърихи давлат ва ҳуқуки Тоҷикистон. Қсми аввал. –Душанбе: Хирадмандон, 2020. -260 с.

3. Буризода э.Б., Одиназода Р.С., Мирзозода Н.Д. Судебные и квазисудебные институцты в истории таджикской государственности.Изменненное и дополненное 2-е издание. –Душанбе: Ирфон, 2026. –576 с.

4. Винсент А. Теории государства / Пер. с анлг., Х.Башария. – Тегеран, 1371. – С.123-181. (на перс. яз.).

5. Имомов А. Волоияти Конститутсия ва мавқеи он дар низоми қонун-гузорӣ // Ахбори Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Сил.: фаосафа ва ҳуқуқ.–Душанбе, 2010. №2. – 187 с. – С.136-144.

6. Лассаль Ф. О сущности конституции. Речь первая / Государственный строй. – СПб,1906. Кн.1.

7. Хакимов Ш.К. Конституционализм. Парламентаризм. Референдум: теоретические предпосылки и проблемы методологии исследования. – Душанбе: Бухоро, 2018.

8. Шайо А. Самоограничение власти. Краткий курс конституционализма. – М,1999.

Ҳамаи сифат ва хусусиятҳои Конститутсия дар вазифаҳои он инъикос меёбанд. Дар робита бо ин вазифаҳои Конститутсияро олимони конститутсияшинос ба чунин намудҳо ҷудо мекунанд: ҳуқуқӣ, сиёсӣ, мафкуравӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, таасиснамоӣ, ташкилнамоӣ ва сиёсати хориҷӣ.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифаи Конститутсия таъмини идоманокии давлатдории тоҷик дар сатҳи моҳиятан нав ва баланд аст, ки таҳкурсии он дар давраи шӯравии сотсиалистӣ гузошта шуда, ҳоло дар заминаи дастовардҳои худ бо тадриҷ инкишоф меёбад. Дар муайянсозии вазифаҳои Конститутсия омилҳои гуногун ба эътибор гирифта мешаванд. Вазифаҳои Конститутсия, мазмуни онҳо, шаклҳои таҷассумёбӣ аз рӯи қонуниятҳои умумӣ ва хусусиятҳои онҳо, рушди ҷомеа ва сохтори конститутсиониро муайян мегарданд.

Пеш аз ҳама Конститутсия ҳамчун Қонуни олии ҷомеа ва давлат вазифа дорад, ки моҳияти давлатро ифода ва ҳадафҳои онро равшан намояд. Бинобар ин, дар шаклу мазмуни ба Конститутсия хос тавассути иҷрои вазифаҳо Конститутсия ирода ва манфиати нерӯҳои дар сари қудрат қарордошта ва тамоми халқро ифода мекунад.

Вазифаи ҳуқуқии Конститутсия. Мазмун ва таъиноти вазифаи ҳуқуқии Конститутсия дар он ифода меёбад, ки мавзӯи танзимнамоии конститутсияи миллиро муносибатҳои заминагузорандае ташкил менамоянд, ки бо зуҳуроти ҷамъиятӣ-сиёсии ҷаҳонишавӣ ва дигар навъҳо — соҳибихтиёрии халқӣ ва давлатӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, рушди ниҳодҳои демократӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ — алоқаманд мебошанд. Ин омил хусусияти на фақат услуб, балки роҳҳои танзими конститутсионии муносибатҳои ҷамъиятиро равшан менамояд. Албатта Конститутсия мувофиқи мазмун ва таъиноти худ имконияти танзимнамоии кулли муносибатҳои ҷамъиятиро надорад, барои ин тамоми низоми ҳуқуқӣ ва қонунгузории ҷумҳурӣ таъйин шудаанд. Аммо таъсири фарогири танзими конститутсионии муносибатҳои муҳими ҷамъиятӣ ҳамаи онҳоро бо Конститутсия пайванд ва дар зери таъсири он қарор доштанро ифода мекунад.

Вазифаи ҳуқуқии Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 дар таъсиси соҳаҳои ҳуқуқ ва низоми нави қонунгузории ҷумҳурӣ равшан зоҳир меёбад. Дар ин хусус ду ҳолатро ба эътибор гирифтан лозим аст. Якум, санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф кардааст, қисми таркибии низоми ҳуқуқии ҷумҳуриро ташкил медиҳанд ва онҳо дар низоми қонунгузории ҷумҳурӣ мавқеи баланд доранд. Дуюм, тағйироту иловаҳои Конститутсия бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ суръат мегирад. Қонунҳои бо ин роҳ қабулшуда баъди Конститутсия ва санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф кардааст, мавқеи баланди ҳуқуқӣ доранд. Сеюм, Конститутсия дар низоми қонунгузории ҷумҳурӣ санади сатҳи баланди ҳуқуқӣ — қонунҳои конститутсиониро пешбинӣ кард, ки ҳоло 20 адад аз онҳо дар амал мебошанд. Сарфи назар аз ин ҳолатҳо ва чанде мураккаб гаштани низоми қонунҳои ҷумҳурӣ ҳамоно мавқеи Конститутсия дар танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ омили муҳим боқӣ мемонад.

Вазифаи сиёсии Конститутсия.Вазифаи сиёсии Конститутсияи ҶТ дар тамоми матни он ифода меёбад, аммо ҳарчи бештар дар Дебоча ва боби Асосҳои сохтори конститутсионӣ мушоҳида мегардад. Вазифаи сиёсии Конститутсия аз сиёсати иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва мафкуравие, ки давлат амалӣ менамояд, тафовут дорад. Вазифаи сиёсии Конститутсия дар сатҳи олии қонунгузорӣ муқаррар кардан ва рушди ғояҳо ва усулҳо, вазифаҳои хос ва ҳадафи стратегии сиёсати давлатӣ дар ҳамаи соҳаҳои муҳими ҳаёти ҷамъиятиро ифода мекунад. Шакли ифодаи моҳият ва мазмуни вазифаи сиёсии Конститутсия гуногун буда, дар баъзеи онҳо дар ин хусус ҳолат ва меъёрҳои равшан ҷой доранд, дар баъзеи дигар онро дар шакли умумӣ дар тамоми матни Конститутсия ҷой медиҳанд.

Конститутсияи ҶТ дар ин хусус равшан муайян кардааст, ки Тоҷикистон сиёсати сулҳҷӯёнаро амалӣ намуда, соҳибихтиёрӣ ва истиқлолияти дигар давлатҳои ҷаҳонро эҳтиром менамояд ва муносибатҳои хориҷиро дар асоси меъёрҳои байналмилалӣ муайян мекунад. Тоҷикистон тибқи манфиатҳои олии халқ метавонад ба иттиҳодияҳо ва ташкилотҳои байналмилалӣ дохил шавад ва аз онҳо барояд, бо давлатҳои хориҷӣ робита намояд (моддаи 11). Дар соҳаҳои муайянсозии сохтори конститутсионӣ, падидаи шаҳрвандӣ, ҳуқуқ ва озодии инсон ва шаҳрванд, ташкилу фаъолияти мақомоти давлатӣ ва худидораи маҳаллӣ сиёсати устувор гардонидани иқтидори давлат, ҳифзи соҳибихтиёрӣ ва дахлнопазирии он, пурзӯр кардани кафолати татбиқи ҳуқуқу озодиҳо пеш гирифта шудааст. Конститутсия субъекти роҳбаринамоии татбиқи сиёсати хориҷиро муайян кардааст. Ба Президенти ҶТ ваколати муайян кардани самтҳои асосии сиёсати хориҷӣ, ҳуқуқи дар дохили мамлакат ва дар муносибатҳои байналмилалӣ аз номи Тоҷикистон баромад кардан, ба қарордодҳои байналмилалӣ имзо гузоштан додааст. Умуман, вазифаи сиёсии Конститутсия аз танзими воқеияти сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодии дар мамлакат ба даст овардашуда иборат мебошад.

Вазифаи мафкуравии Конститутсия. Вазифаи мафкуравии Конститутсия дар шакл ва мазмуни гуногун ва тавассути меъёрҳои конститутсионӣ ифода карда мешавад. Ҳар як Конститутсия баробари дигар хусусиятҳои худ ҳуҷҷати мафкуравӣ аст ва дар он низоми муайяни ғояву ақидаҳо ифода меёбанд. Дастурҳои мафкуравие, ки дар ҷабини Конститутсия ҷой дода мешаванд, дар ҳамаи қисмҳои он — сарфи назар аз он, ки сухан аз нақши давлат, муносибати он бо ҷомеа ва шахс, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, ташкили мақомоти ҳокимияти давлатӣ меравад ё не — асар доранд. Бо ин мазмун Конститутсия ҳуҷҷати афкори муайян ва ҷаҳонбинӣ буда, ба ҳаёт ва фаъолияти маънавии ҷомеа таъсир мерасонад, ба паҳн ва тасдиқ гардидани ғояҳои муайяни сиёсӣ ва ҳуқуқӣ, тафаккур ва арзишҳо мусоидат менамояд.

Тибқи таъйиноти иҷтимоӣ ва сиёсии конститутсияи давлатҳои шакли гуногун ғояҳои мафкуравии дар онҳо ҷойдошта бевосита ва ё тибқи ҳар гуна усулҳо муайян ифода карда мешаванд. Конститутсияи давлатҳои сотсиалистӣ вазифаи мафкуравии худро хеле намоишкорона ифода карда, тибқи давраи рушди ҷомеа ва давлат ҳолатҳоеро муайян мекарданд, ки воқеан ҳанӯз ба онҳо расидан ғайриимкон буд. Масалан, дар Конститутсияи охирини ИҶШС соли 1977 дар бораи сифатҳои ҷомеаи сотсиализми мутараққӣ он қадар муфассал гуфта шуда буд, ки қисми зиёди онҳо хаёлӣ ва татбиқи онҳо дастнорас буд. Аз ҷумла, тезисҳо дар бораи ба вуҷуд омадани умумияти нави таърихии одамон — халқи советӣ, ҳадафи инкори тафовути воқеии инсон вобаста ба мансубияти миллӣ-этникии онро дошт; оид ба барпо ёфтани ҷамъияти муташаккилӣ, идеянокӣ ва шуурнокии олии меҳнаткашон — ватандӯстон ва интернатсионалистон, ҷамъияте, ки ғамхории ҳама барои беҳбудии ҳар кас ва ғамхории ҳар кас барои беҳбудии ҳама қонуни ҳаёти он мебошад, таъйиноти мафкуравӣ дошта, ба воқеияти ҳаёти ҷамъиятӣ кам мувофиқат дошт.

Вазифаҳои мафкуравӣ ва дастурҳои мафкуравии дар конститутсияи давлатҳои сохтори иҷтимоӣ-сиёсии гуногун ҷойдошта метавонанд тавассути ҳар гуна усулҳо, ба монанди аз номи халқ, аз номи Сарвари давлат, аз номи Худо эълон кардани Конститутсия ифода карда шаванд. Аммо дар асл ин усулҳо ба моҳияти воқеии Конститутсия мувофиқат надоранд.

Конститутсияи ҶТ соли 1994 низ дар шакли ба худ хос вазифаи мафкуравии худро ифода кардааст. Пеш аз ҳама дар дебочаи мухтасари он «бунёди ҷомеаи адолатпарвар» вазифаи халқи ҷумҳурӣ дониста шудааст, дар моддаи якум бошад, моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявии Тоҷикистон, ва дар Тоҷикистон инкишоф ёфтани ҳаёти ҷамъиятӣ дар асоси равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкуравӣ (моддаи низ хислати мафкуравӣ доранд. Тавассути меъёрҳои мазкур Конститутсия дар бораи хислати инсондӯстона ва адолатпарваронаи сохтори ҷамъиятӣ ва сохтори давлатии ҷумҳурӣ маълумот медиҳад. Вазифаи мафкуравии Конститутсия дар рамзҳои давлатӣ ва бисёр меъёрҳои бобу фаслҳои он ҷой доранд.

Вазифаи иқтисодии Конститутсия. Конститутсияи ҶТ вазифаи иқтисодии худро тавассути муқаррар кардани гуногуншаклии моликият ҳамчун асоси иқтисодии ҷумҳурӣ ифода кардааст. Баробари ин, давлат кафолат додан ба фаъолияти озоди иқтисодӣ, соҳибкорӣ, баробарҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқии ҳамаи шакли моликият, аз ҷумла хусусиро ба ӯҳда гирифтааст. Меъёри мазкур дар хусуси даст кашидан аз қонуниятҳои рушди иқтисодиёти сотсиалистӣ, оғози бунёди иқтисодиёти нав ва муносибатҳои нави иқтисодии ҷамъиятиро расмӣ гардонидааст. Дар сатҳи конститутсионӣ кафолат додан ба рушди ҳамаи шаклҳои моликият, аз ҷумла моликияти хусусӣ ба моҳияти ҷомеа ва давлат, ба мазмун ва таъйиноти сиёсати иқтисодии давлат таъсири калон дорад. Тағйирёбии муносибатҳои иқтисодӣ дар истеҳсолот ва тақсими музди меҳнат аз пеш гирифтани сиёсати нави иқтисодӣ шаҳодат медиҳанд.

Вазифаи иқтисодии Конститутсия фақат бо муайян кардани шаклҳои моликият ва фаъолияти озоди соҳибкорӣ набояд маҳдуд гардад, зеро ки дар чунин ҳолат ҳифзи ҳуқуқи коркунон чи дар корхонаҳои саноатӣ ва чи хоҷагиҳои деҳқонӣ хатари поймолшавӣ дорад. Барои пешгирии чунин ҳодисаҳо бояд асосҳои ҳуқуқии фаъолияти сохторҳои давлатӣ ва ҷамъиятии ҳифзи ҳуқуқи меҳнатии коркунон фаъол гардонида шуда, дар маъракаҳои такмили минбаъдаи Конститутсия ба он тағйиру иловаҳои даркорӣ ворид карда шаванд. Дар Конститутсия ҳамчунин объектҳои моликияти истисноии давлат муайян ва ба истифодаи самараноки онҳо ба манфиати халқ кафолат дода шудааст. Дар татбиқи меъёри мазкур низ масъалаҳо вуҷуд доранд. Хусусан, истифодаи замин ва об дар ҷумҳурӣ ҳанӯз ба танзими ҳуқуқии ҳадафнок эҳтиёҷ дорад.

Вазифаи иқтисодии Конститутсия мухтасар бо роҳи нишон додани асоси иқтисодии давлат, шаклҳои моликият ва объектҳои моликият қонеъ гашта метавонад ва ё тибқи фасл ва моддаҳо дар ин хусус муфассал сиёсати иқтисодии давлатро муайян намояд. Мисоли чунин танзими иқтисодии муфассал фасли сеюми Конститутсияи Ҷумҳурии Узбекистон, моддаҳои 65-68 мебошад, ки дар онҳо вазифаҳои сиёсӣ, мафкуравӣ ва иқтисодии Конститутсия муқаррар карда шудаанд. Дар он нишон дода шудааст, ки асоси иқтисодии Узбекистон ба баланд бардоштани некӯаҳволии шаҳрвандон равона карда шудааст. Ҳамзамон барои таъмини баробарии шаклҳои моликият, хусусан, дахлнопазирии моликияти хусусӣ ҳар гуна имтиёз муқаррар карда шудааст.

Вазифаи иҷтимоии Конститутсия. Вазифаи иҷтимоӣ барои ҳамаи конститутсияҳо хос буда, бо дигар вазифаҳо дар пайвандӣ амал мекунад. Бо мазмуни комил ба вазифаи иҷтимоии Конститутсия худи қабули он, тағйироту иловаҳо дохил кардан ба он бевосита алоқаманд аст. Зеро ки қабули конститутсияи нав ва тағйиру иловаҳо дохил кардан ба он яке аз супоришҳои иҷтимоӣ буда, зарурияти онро барои рушди минбаъдаи ҷомеа ва давлат асоснок менамояд. Вазифаи иҷтимоии Конститутсия дар ҷамъи хусусиятҳои он, ки моҳияту таъйиноти ҷомеа ва давлатро инъикос мекунанд, ифода мегардад.

Вазифаи ташкилнамоии Конститутсия. Вазифаи ташкилнамоии Конститутсия хислати ба ҳамаи онҳо хос мебошад. Конститутсия на фақат сатҳи ноилгаштаи муносибатҳои ҷамъиятиро расмӣ ва дар назди давлат ва ҷомеа вазифаҳои нав мегузорад, балки фаъолияти сиёсии дастгоҳи давлатӣ, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, ҳамаи шаҳрвандонро ба иҷрои ҳадафҳои пешбиникарда сафарбар мекунад. Конститутсияи ҶТ соли 1994 тавассути меъёрҳои мушаххас вазифаи ташкилнамоиро муайян ва роҳҳои иҷрои онҳоро муайян кардааст. Дар соҳаи ташкили фаъолияти низоми мақомоти давлатӣ бо роҳи муқаррар кардани усули таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба қонунгузорӣ, иҷроия ва судӣ онҳоро водор месозад, ки дар иҷрои ваколатҳои худ усули мазкурро ба асос гиранд, ба доираи салоҳияти якдигар мудохила нанамоянд. Дар соҳаи ҳаёти иҷтимоӣ-иқтисодӣ тибқи аз тарафи давлат кафолат додани фаъолияти озоди иқтисодӣ, соҳибкорӣ, баробарҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқии ҳамаи шаклҳои моликият, аз ҷумла моликияти хусусӣ инсон ва шаҳрванд ва корхонаҳои онҳо ба кори бунёдсозӣ мутасаддӣ гардонида мешаванд.

Вазифаи тасиснамоии Конститутсия. Вазифаи таасиснамоии Конститутсия ба моҳияту таъйиноти он робита дорад. Дар он баробари инъикоси тағйиротҳои куллии дар ҷомеа ба амал омада, ҳамчунин меъёру ҳолатҳои хислати таасиснамоӣ дошта муқаррар карда мешаванд. Ҳамчун қоида, Конститутсия он чиро, ки чун натиҷаи амали одамон аллакай мавҷуд аст, муқаррар мекунад. Ё ки замина барои расмӣ гардонидани муносибатҳои нави ҷамъиятии дар ҷомеа пухта расида, тавассути қабули конститутсияи нав ва ё ислоҳоти конститутсионӣ тайёр менамояд. Дар таъсиси ниҳодҳои ҳифзи Конститутсия, ҳифзи ҳуқуқи инсон, роҳҳои татбиқи усули таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба шохаҳо, роҳҳои бартарафсозии ихтилофи байни палатаҳои парлумон ва ғайра вазифаи таасиснамоии Конститутсия равшан ифода меёбад.

Бо роҳи қабул ва эълон доштани Конститутсияи ҶТ соли 1994 халқи ҷумҳурӣ он асосҳои сохтори ҷамъиятӣ ва давлатиро таъсис додааст, ки ба манфиати тамоми халқ мувофиқ мебошанд. Тавассути Конститутсия тағйиротҳои куллии тамоми сохтори конститутсионӣ хислати қонуни (легитимӣ) пайдо кардаанд. Вазифаи таъсиснамоии Конститутсия дар он ифода меёбад, ки меъёр ва ҳолатҳои он бунёди нахустин ва аввалин мебошанд. Яъне барои муқаррар кардани меъёр ва ҳолатҳои он ягон маҳдудияти ҳуқуқӣ вуҷуд надорад. Ба раванди таҳияи Конститутсия низоми васеи омилҳои иқтисодӣ, сиёсӣ, сиёсати хориҷӣ, ҳуқуқи байналмилалӣ, иҷтимоӣ, таърихӣ, таъсири анъана, рушди идоманокии ҳолатҳои конститутсионӣ ва ғайраҳо бешубҳа мебошад.

Дар Конститутсияи ҶТ соли 1994 бисёр ҳолатҳои наве, ки ба асосҳои сохтори конститутсионӣ, эътирофи равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкуравӣ, асоси иқтисодии ҷумҳурӣ, гуногуншаклии моликият, фаъолияти озоди иқтисодӣ дахл доранд, таъсис дода шудаанд. Тағйироту иловаҳои минбаъд ба он ворид кардашуда, вазифаи таасиснамоии Конститутсияро боз ҳам пурзӯр карданд. Ба низоми бисёрҳизбӣ, низоми ягонаи интихоботи мутаносибӣ, интихоботи мажоритарӣ, ташкили парлумони касбӣ, падидаи идораи президентӣ ва ғайра тақвият бахшида шуд.

Хулоса, вазифаҳои Конститутсия дар маҷмӯъ таъйиноти онро ҳамчун омили тағйиротҳои иҷтимоӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ, мафкуравӣ ва ғайра ифода мекунанд. Хусусиятҳои ташкилнамоӣ, таасиснамоӣ, муайянсозӣ, муқаррарнамоии Конститутсия ҳамрадифи ҳамаи вазифаҳои он мебошанд. Вазифаҳои Конститутсия тибқи моҳияти он ва марҳилаи қабул ва амали он муайян карда мешаванд. Ва дар таҳлилу таҳқиқ ва муайянсозии моҳияти Конститутсия, омилҳои мазкурро ба инобат гирифтан зарур аст.

Зоир Ҷурахон Маҷидзода – мудири шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Ашӯрбой Имомов - ходими пешбари илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

6 ноябри соли 1994 аввалин Конститутсияи давлати соҳибистиқлоли тоҷикон аз тариқи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 Конститутсияи давраи нави таърихии пайдоиш ва инкишофи ҷумҳурӣ, давраи ноил гаштан ба соҳибихтиёрии давлатӣ ва бунёди воқеан давлати миллии тоҷикон мебошад. Ин Конститутсияест, ки аввалин бор бо забони тоҷикӣ, бо дасти худи тоҷикон таҳия гашта, қабул шудааст. Дар он кушиш карда шудааст, ки Конститутсияи миллӣ ҷавобгӯи орзую ормони тоҷикон ба бунёди давлати миллии худ бошад. Баробари ин Конститутсия маҳсули давраи муайяни тағйири куллии сохтори ҷомеа, бунёди сохтори ҷомеаи нав буда, дар Конститутсия халқ бунёди ҷомеи адолатпарварро вазифаи дурнамои худ эълон кардааст. Роҳи ноил гаштан ба ин ҳадаф дар гуногуншаклии моликият ҳамчун асоси иқтисодии Тоҷикистон, ба роҳ мондани фаъолияти озоди иқтисодӣ, соҳибкорӣ, баробарҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқии ҳамаи шаклҳои моликият, аз ҷумла моликияти хусусӣ муайян карда шудааст.

Қабули он дар таъмини устувории ҷомеа ва инкишофи давлатдорӣ нақши хеле муҳим дорад. Дар он мақсаду мароми халқи Тоҷикистон оид ба созмони ҷомеа ва давлати ояндаи мамлакат, сохтор, усулҳои ташкилшавӣ ва фаъолияти ҳокимияти давлатӣ ва рукнҳои асосии амаликунандаи он муайян гардиданд. Халқи Тоҷикистон арзишҳо ва қолабҳои давлатдории муосири ҷаҳониро қобили қабул шуморида, эъмори давлати демократии ҳукуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоиро пеша кард, ки инкишофи минбаъдаи ҷомеа зарурият ва дурустии онро собит намуд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистони соҳибистиқлол арзишҳо, усулҳо ва меъёрҳое, ки асосҳои ҳуқуқии ваҳдати миллиро муайян мена­моянд, дарҷ шуданд. Аз ҷумла, дар муқаддимаи Конститутсия чунин арзишҳо ифода гардидаанд, ки қисми ҷудонашавандаи ҷомеаи ҷаҳонӣ будан, озодӣ ва ҳуқуқи шахсро муқаддас шумурдан, баробарҳуқуқӣ ва дӯстии тамоми миллату халқиятҳоро эътироф кардан, бунёди ҷомеаи адолатоарварро вазифаи худ қарор доданро дар бар мегирад.

Дар дигар қисмҳои Конститутсия арзишу меъёрҳои давлати сохибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимои будани Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон гардидааст. Аз он ҷумла, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои он арзиши олӣ эътироф шудааст ва ҳамаи мардуми Тоҷикистон сарфи назар аз миллаташон шаҳрвандони кишвар дониста шудаанд ва ин асл заминаи боэътимоди ҳуқуқии ваҳдати миллиро муқаррар сохтааст.

Истиқлоли давлатии Тоҷикистон тавассути Конститутсияи соли 1994 аз нигоҳи ҳуқуқӣ ба расмият дароварда шуд. Роҳу равиши зиндагӣ ва тартибу усули рушди конститутсионӣ баъди қабули Конститутсияи соли 1994 бори дигар собит намуд, ки ҳаёти сиёсӣ ва иҷтимоию иқтисодии кишвар берун аз чорчӯбаи Конститутсия наметавонад орому пурмаҳсул ҷараён гирад. Дар марҳилаи хеле ҳассоси сиёсиву иҷтимоӣ қабул шудани Конститутсия он ба марказе табдил ёфт, ки дар меҳвари он қувваҳои солими ҷомеа падидаи хеле нодири охири асри XX - фарҳанги сулҳи тоҷиконро эҷод ва дар амал татбиқ намуданд. Аз рӯи анъана, конститутсияҳо дар давраҳое қабул мегарданд, ки давлату ҷомеа аз як сатҳи инкишоф ё худ сохти ҷамъиятӣ ба сатҳи дигари инкишоф гузариш мекунад. Табиист, ки чунин гузариш бедарду нуқсон буда наметавонад, нороҳатӣ ва норозигии гурӯҳеро нисбат ба гурӯҳи дигар ба вуҷуд орад. Дар чунин вазъият аз мафкураи пурҳаяҷони ҷомеа ҳар гуна ташануҷ бесарусомонӣ ва зиддияту ихтилофи шадидро интизор будан имконпазир аст. Пешгирии чунин ҳолат ба равиши омодагӣ ва қабули конститутсия вобастагӣ дорад ва он метавонад ба як санади ризоият ва ваҳдати умум табдил ёбад. Маҳз Конститутсияи соли 1994 ба ҳамин гуна санад табдил ёфт.

Бояд қайд кард, ки барои тақвияти истиқлолияти давлатии Тоҷикистон ва ваҳдати халқи Тоҷикистон Конститутсияи соли 1994 боэътимодтарин омил ва санади ҳуқуқии ташаккули давлатдории миллӣ мебошад. Агар ба инобат бигирем, ки тибқи назарияҳои навтарини иҷтимоӣ баробари унсурҳои асосии ташаккулдиҳандаи миллат (умумияти ҳаёти иқтисодӣ, ҳудуди ягона ва хусусиятҳои муайяни равонӣ), инчунин зарурати давлатдории миллӣ низ махсус қайд мегардад, аҳамияти фавқулодда ва бузурги Конститутсия дар таҳкими пояҳоя иҷтимоию иқтисодӣ, ҳуқуқӣ ва мафкуравии давлати навистиқлоли тоҷикон тавассути тағйирнопазир эълон шудани на танҳо шакли идора, балки моҳияти ҳуқуқбунёдӣ, дунявӣ, демократӣ ва иҷтимоии давлат ба таври барҷаста аён мегардад.

Аз ин ҷиҳат, бешубҳа, Конститутсияи Тоҷикистон ба ҷомеаи мутамаддини ҷаҳонӣ роҳу усул ва имконоти дар чорчӯбаи қонун ҳаллу фасл намудани ихтилофоти дохилиро нишон дод. Конститутсия санади муҳими сиёсӣ мебошад ва ба ин сифат он ифодакунандаи созиши миёни нерӯҳои мухталифест, ки дар раванди муборизаи сиёсӣ ҳосил мешавад. Конститутсия ширкаткунандагони раванди сиёсӣ ва чаҳорчӯбаи онро, ки ин раванд дар доираи он ҷорист, муайян мекунад. Конститутсия усули ҳаёти сиёсиро муқаррар мекунад ва тартиби воқеии раванди сиёсиро пешбинӣ менамояд. Аз як ҷониб он самтҳои асосии сиёсиро, ки давлат аз онҳо пуштибонӣ мекунад, нишон медиҳад ва аз ҷониби дигар ҳуқуқ ва ихтиёроти ниҳодҳои мухталифи низоми сиёсиро муайян мекунад.

Конститутсия ҳамчун санади ғоявӣ (идеологӣ) қабл аз ҳама ормонҳои ҷомеаро инъикос намуда, аз маҷмӯи андешаҳо ва афкор иборат мебошад. Гузашта аз ин, худи Конститутсия дар тӯли таърихи мавҷудияташ дар миёни миллату давлатҳои мухталиф асоси танзимкунандаи мафкуравии онҳо қарор гирифтааст. Воқеият чунин аст, ки Конститутсия рӯи мафкураи мушаххас устувор мебошад. Ҳар меъёр ва ҳар бахши Конститутсия сарфи назар аз мазмуни танзимашон, хоҳ сухан дар бораи ташкил ва фаъолияти мақомоти давлатӣ равад ва ё ба вазъи ҳуқуқии инсон ишора кунад, аз мағзи мафкуравӣ бархурдоранд. Аз ин рӯ, Конститутсия аз санаде, ки рӯи усули ҷаҳонбинии мушаххас устувор аст намояндагӣ намуда, аз ин роҳ ба ҳаёти маънавии ҷомеа тавассути интишори афкор, тасаввурот ва арзишҳои мушаххаси сиёсиву ҳуқуқ таъсири ҷиддӣ ворид мекунад. Маҳз ҳамин хусусияти Конститутсия ифодакунанда ва муайянкунандаи ғояи мустақили давлат мебошад.

Давлатмуродзода Балхия Давлатмурод - ходими илмии шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқуқӣ Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Дар мақола моҳияти конститутсионии баробарҳуқуқии занону мардон, ҳуқуқи духтарон ба таҳсил, ҳимояи модару кӯдак, озодии никоҳ, иштирок дар идоракунии давлатӣ ва ҳифзи ҳуқуқҳои меҳнатӣ таҳлил мегардад. Робитаи моддаҳои асосии Конститутсия бо қонунҳои соҳавӣ ва барномаҳои давлатӣ нишон дода шуда, дар заминаи маълумоти санҷидашудаи солҳои 2023–2026 ҳолати иштироки занон дар ҳаёти сиёсӣ, таҳсил, меҳнат ва соҳибкории Тоҷикистон арзёбӣ мешавад. Таъкид мегардад, ки баробарҳуқуқии ҳуқуқӣ танҳо дар сурати ба имкониятҳои воқеӣ табдил ёфтан натиҷаи устувор медиҳад.

Калидвожаҳо: Конститутсия, ҳуқуқи занон, ҳуқуқи духтарон, баробарии гендерӣ, манъи табъиз, модар ва кӯдак, қонунгузории миллӣ, маърифати ҳуқуқӣ. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқии давлат асосҳои сохтори сиёсиву ҳуқуқии ҷомеа, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин кафолатҳои ҳифзи онҳоро муқаррар менамояд. Дар ин низоми ҳуқуқӣ занон ва модарон ҳамчун шахсони дорои ҳуқуқу озодиҳои конститутсионӣ эътироф гардида, бояд аз имкониятҳои баробари ҳуқуқӣ, ҳифзи шаъну шараф, озодии андеша, ҳуқуқ ба оила, таҳсил, меҳнат ва ҳифзи иҷтимоӣ бархӯрдор бошанд.

Ҷойгоҳи зан дар ҷомеаи муосирро на танҳо нақши ӯ дар оила, балки имконияти мустақилона таҳсил кардан, касб интихоб намудан, моликият доштан, дар қабули қарорҳо иштирок кардан ва ҳимояи ҳуқуқҳои худ муайян мекунад. Равиши ҳуқуқӣ ба масъалаи занон аз ҳамин нукта оғоз меёбад: зан пеш аз ҳама инсон ва шаҳрванди дорои ҳуқуқу озодиҳои мустақил мебошад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 қабул шуда, солҳои 1999, 2003 ва 2016 тағйир ёфтааст, барои ҳифзи чунин ҳуқуқҳо заминаи олии меъёрӣ ба вуҷуд овард [1].

Муҳим аст, ки мафҳумҳои «баробарҳуқуқӣ» ва «баробарии воқеии имкониятҳо» бо ҳам омехта нашаванд. Баробарҳукукӣ маънои дар қонун баробар эътироф шудани ҳуқуқҳоро дорад. Баробарии воқеии имкониятҳо ба он вобаста аст, ки зан ё духтар дар зиндагии ҳаррӯза, дар мактаб, бозори меҳнат, оила ва мақомоти давлатӣ то чӣ андоза аз ин ҳуқуқҳо истифода карда метавонад. Ҳангоми мавҷуд будани монеаҳои иқтисодӣ, қолабҳои иҷтимоӣ ё маҳдудияти дастрасӣ ба иттилооти ҳуқуқӣ, ҳатто қонуни хуб низ метавонад натиҷаи дилхоҳ надиҳад.

Моддаи 17-и Конститутсия эълон мекунад: «Ҳама дар назди қонун ва суд баробаранд». Дар он ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои ҳар кас, аз ҷумла новобаста аз ҷинс, кафолат дода шудааст ва қисми алоҳидаи он ба таври возеҳ муқаррар менамояд: «Мардон ва занон баробарҳуқуқанд» [1]. Ин муқаррарот танҳо шиори сиёсӣ нест, балки меъёри ҳуқуқиест, ки ҳангоми таҳияи қонунҳо, қабули қарорҳои маъмурӣ ва баррасии баҳсҳо бояд ба инобат гирифта шавад.

Баробарҳуқуқӣ маънои рад кардани хусусиятҳои биологӣ ё зарурати ҳифзи махсуси модариро надорад. Баръакс, чораҳои қонунии ҳимояи ҳомиладорӣ, таваллуд ва нигоҳубини кӯдак бояд барои истифодаи воқеии ҳуқуқҳо мусоидат кунанд, на ин ки занонро аз бозори меҳнат берун созанд.

Моддаи 33-и Конститутсия оиларо асоси ҷамъият медонад ва ҳуқуқи озодона бастани ақди никоҳро барои мардону занони ба синни никоҳ расида эътироф мекунад. Ҳамчунин он баробарии зану шавҳарро ҳангоми оиладорӣ ва бекор кардани никоҳ муқаррар намуда, бисёрникоҳиро манъ менамояд [1]. Ин меъёр, аз ҷумла, ҳуқуқи духтарро ба изҳори иродаи озодона дар масъалаи издивоҷ ҳимоя мекунад.

Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ин кафолатро мушаххас месозад: тибқи моддаҳои 12 ва 13, барои никоҳ ризоияти ҳамдигар ва расидан ба синни муқарраршуда зарур буда, синни умумии никоҳ 18 солагӣ аст; қонун танҳо дар ҳолатҳои истисноӣ бо қарори суд кам кардани ин синнро то як сол иҷозат медиҳад. Моддаи 32 интихоби шуғл, таҳсил ва маҳалли истиқоматро ба иродаи ҳар яке аз ҳамсарон вобаста мекунад. Моддаи 61 бошад, ҳуқуқу уҳдадориҳои баробари волидонро нисбат ба фарзандон таъкид менамояд [4].

Моддаи 34-и Конститутсия махсус эълон мекунад: «Модару кӯдак таҳти ҳимоя ва ғамхории махсуси давлатанд» [1]. Ин принсип ба нигоҳубини тиббӣ, шароити муносиби меҳнат, дастгирии иҷтимоӣ ва муҳофизати ҳуқуқи кӯдак алоқаманд аст. Бо вуҷуди ин, ғамхорӣ дар бораи фарзанд танҳо кори модар нест: вазифаи тарбияи насли наврас ба падар низ дахл дорад. Тақсими одилонаи масъулиятҳои оилавӣ ба зан имкон медиҳад, ки таҳсил ва фаъолияти касбиашро идома диҳад.

Ҳуқуқ ба дахлнопазирии ҳаёти шахсӣ ва маҳрамияти мукотиба (моддаи 23) барои занону духтарон дар муҳити рақамӣ низ аҳаммият дорад. Паҳн кардани маълумоти хусусӣ, акс ё мукотибаи шахсӣ бе асоси қонунӣ метавонад масъалаи ҳимояи дахлнопазирии ҳаёти хусусиро ба миён орад. Ҳуқуқ ба ҳимояи судӣ ва гирифтани ёрии ҳуқуқӣ низ бояд дар чунин ҳолатҳо дастрас бошад [1].

Моддаи 41-и Конститутсия ҳуқуқи ҳар шахсро ба таҳсил эътироф менамояд ва таълими умумии асосии ҳатмии ройгонро дар муассисаҳои таълимии давлатӣ кафолат медиҳад [1]. Барои духтарон ин меъёр асоси муҳими рушди шахсӣ ва касбӣ мебошад. Давом додани таҳсил, аз худ кардани технологияҳо, касбҳои муҳандисӣ, тиб, ҳуқуқ, иқтисод ва идоракунӣ ҳам ба мустақилияти иқтисодии зан ва ҳам ба рушди мамлакат мусоидат мекунад.

Моддаи 35 ба меҳнат, интихоби касбу кор, шароити муносиби кор ва музди одилона дахл дорад. Қонунгузории меҳнат манъи табъизро пешбинӣ намуда, ҳуқуқи кормандонро ба рухсатиҳои иҷтимоӣ, аз ҷумла ҳомиладорӣ ва таваллуд, муқаррар мекунад. Аз ҷумла, моддаи 223-и Кодекси меҳнат тартиби рухсатии ҳомиладорӣ ва таваллудро муайян менамояд [5]. Ин чораҳо бояд саломатии модару кӯдакро ҳифз карда, пайвастагии занро бо фаъолияти меҳнатӣ нигоҳ доранд.

Дар баробари ин, ҳуқуқи занон ба иштирок дар интихобот, фаъолияти ҷамъиятӣ ва идоракунии давлатӣ аз маҷмӯи ҳуқуқҳои сиёсии конститутсионӣ бармеояд. Қонунгузории махсус баробарии иштирокро дар сохторҳои қонунгузорӣ, иҷроия ва судӣ мустаҳкам мекунад [2]. Меъёри ҳуқуқӣ вақте самарабахш мегардад, ки занон дар амал ҳам ба имкониятҳои омӯзиши роҳбарӣ, пешрафти касбӣ дастрасӣ дошта бошанд.

Низоми ҳифзи ҳуқуқи занону духтарон танҳо ба матни Конститутсия маҳдуд намешавад. Қонунҳои соҳавӣ роҳи амалишавии ҳуқуқҳоро муайян карда, масъулияти мақомоти давлатӣ, корфармоён ва дигар иштирокчиёни муносибатҳои ҳуқуқиро мушаххас менамоянд.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 1 марти соли 2005, № 89 «Дар бораи кафолатҳои давлатии баробарҳуқуқии мардону занон ва имкониятҳои баробари амалигардонии онҳо» (бо тағйироти соли 2022) мафҳумҳои «баробарии гендерӣ», «имконияти баробар» ва «табъизи ҷинсӣ»-ро шарҳ медиҳад. Моддаи 5 иштироки баробар дар идоракунии давлатӣ, моддаи 6 шароити баробар дар илму маориф ва моддаи 13 кафолатҳои баробарӣ дар муносибатҳои меҳнатиро пешбинӣ мекунанд [2].

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 19 июли соли 2022, № 1890 «Дар бораи баробарӣ ва барҳам додани ҳама гуна шаклҳои табъиз» доираи ҳимояро васеъ карда, табъизи бевосита ва бавоситаро аз ҳам фарқ мегузорад. Тибқи моддаи 4, шахсе, ки худро мавриди табъиз қароргирифта мешуморад, ҳуқуқ дорад ба мақомоти судӣ ва мақомоти дигари давлатӣ муроҷиат намояд. Меъёрҳои ҷуброни зарар низ дар қонун пешбинӣ шудаанд [3].

Вазифаи калидӣ на танҳо қабули санадҳои нав, балки таъмини иҷрои пайвастаи кафолатҳои мавҷуда мебошад. Барои мисол, имконияти баробари таҳсил дар сурате арзиши воқеӣ пайдо мекунад, ки духтар ба муассисаи таълимӣ дастрасӣ, амнияти зарурӣ, дастгирии оила ва шароити идомаи таҳсил дошта бошад. Баробарии меҳнатӣ бошад, бе озмунҳои шаффоф, музди одилона ва механизми самараноки баррасии шикоят пурра амалӣ намегардад.

Якум, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии занону духтарон бояд ба омӯзиши амалии тартиби муроҷиат ба суд, мақомоти ваколатдор ва дигар ниҳодҳои ҳимоя пайванд дода шавад. Дар барномаҳои омӯзишӣ ҳолатҳои воқеии муносибатҳои меҳнатӣ, бақайдгирии никоҳ, ҳуқуқҳои молумулкӣ ва ҳифзи маълумоти шахсӣ мавқеи махсус дошта бошанд.

Дуюм, барои тавсеаи имкониятҳои иқтисодӣ омӯзиши касбҳои муосир, соҳибкорӣ, малакаҳои рақамӣ ва саводи молиявӣ зарур аст. Дар арзёбии чунин чораҳо шумораи иштирокчиён кофӣ нест; нишондиҳандаҳои минбаъдаи ҷойи кор, даромад, идомаи таҳсил ва пешравии касбӣ низ аҳамият доранд.

Сеюм, сиёсати дастгирии модару кӯдак бояд бо масъулияти баробари падару модар ва имконияти муттаҳид кардани кору ҳаёти оилавӣ ҳамоҳанг бошад. Ҳимояи махсуси модарӣ набояд бо муносибати қолабӣ, ки занро аз вазифаҳои муайян дур месозад, баробар фаҳмида шавад.

Чорум, зарур аст, ки мониторинги баробарии гендерӣ ба омори муназзами ҷудошуда аз рӯйи ҷинс, синну сол, минтақа, таҳсил ва вазъи шуғл такя кунад. Ин усул имкон медиҳад, ки байни дастовардҳои ҳуқуқӣ ва мушкилоти воқеии гурӯҳҳои гуногуни занону духтарон фарқ гузошта шавад.

Панҷум, пешгирии зӯроварӣ дар оила бояд бо ҳифзи махфияти маълумот, эҳтиром ба шаъну шарафи ҷабрдида ва дастрасии ӯ ба ёрии ҳуқуқиву иҷтимоӣ амалӣ карда шавад. Муҳити бехатар шарти асосии истифодаи тамоми ҳуқуқҳои дигар аст.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон баробарҳуқуқии занону мардонро ҳамчун арзиши бунёдии низоми ҳуқуқӣ муқаррар кардааст. Моддаи 17 ҳимояи баробарро кафолат медиҳад; моддаҳои 33 ва 34 озодии никоҳ, баробарии ҳамсарон ва ғамхории махсуси давлат нисбат ба модару кӯдакро таҳким мебахшанд; моддаҳои 35 ва 41 заминаҳои ҳуқуқии мустақилияти иқтисодӣ ва рушди маърифатии занону духтарон мебошанд. Қонунҳои махсус дар бораи баробарҳуқуқӣ, манъи табъиз, оила, меҳнат ва пешгирии зӯроварӣ ин кафолатҳоро ба механизмҳои мушаххаси ҳуқуқӣ табдил медиҳанд.

Амирхониён Малика Амирхон - ходими илмии шуъбаи илмҳои ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ

Руйхати адабиёти истифодашуда

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (6 ноябри 1994, бо тағйиру иловаҳо). Сомонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (манбаи электронӣ- санаи руҷуъ:23.10.2026)

2. Қонуни ҶТ аз 01.03.2005 № 89 «Дар бораи кафолатҳои давлатии баробарҳуқуқии мардону занон ва имкониятҳои баробари амалигардонии онҳо» (бо тағйироти 24.12.2022). Маркази миллии қонунгузорӣ (манбаи электронӣ- санаи руҷуъ:23.10.2026)

3. Қонуни ҶТ аз 19.07.2022 № 1890 «Дар бораи баробарӣ ва барҳам додани ҳама гуна шаклҳои табъиз». Маркази миллии қонунгузорӣ. (манбаи электронӣ- снаи руҷуъ:23.10.2026)

4. Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон, матни амалкунанда. Маркази миллии қонунгузорӣ(манбаи электронӣ- санаи руҷуъ:23.10.2026)

5. Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон, матни амалкунанда. Маркази миллии қонунгузорӣ. (манбаи электронӣ- санаи руҷуъ:23.10.2026)

6. Қонуни ҶТ «Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила», бо тағйироти 20.06.2024 № 2064. Маркази миллии қонунгузорӣ. (манбаи электронӣ- снаи руҷуъ:23.10.2026)

7. Қарори Ҳукумати ҶТ аз 30.04.2021 № 167 «Дар бораи Стратегияи миллии фаъолгардонии нақши занон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2021–2030». (манбаи электронӣ- санаи руҷуъ:23.10.2026)

Мо дар арафаи ҷашни 32 солгарди қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор дорем. Давоми 32 соли амали Конститутсия дар таърихи навини давлатдории тоҷикон дигаргуниҳои зиёде ба амал омаданд. Тоҷикистон таҳти амали меъёрҳои волои Конститусия ба дастовардҳои назаррас ноил гардид. Яке аз ин дастовардҳо сулҳу ваҳдати миллӣ, оромӣ ва ҳаёти осоишта дар ҷумҳурӣ бошад, дигар дастовард, оғоз намудани марҳилаи нави созандагию ободонӣ дар кишвар аз сохтани роҳҳо ва нерӯгоҳҳои пуриқтидор аст. Махсусан кушодани роҳҳои байналмилалӣ дар дохили ҷумҳури мардуми кишварро бо ҳам наздик намуда, барои ваҳдати миллӣ замина ба вуҷуд овард. Дар ин замина қабули Конститутсия барои мо маънои лаҳзаи тақдири хешро бо дасти худ гирифтанро дошта, моро барои дарк намудани масъулияти давлатдории миллӣ, эҳё ва мавриди амал қарор додани падида ва ниҳодҳои давлатдории куҳанбунёди ориёӣ раҳнамун месозад.

Аз як ҷониб Конститутсия ҳанӯз дар лаҳзаи қабул даҳҳо падидаҳои миллии давлатдории ориёӣ-тоҷикиро гирифта, дар натиҷаи тағйироту иловаҳое, ки давоми раъйпурсиҳо аз 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 ба Конститутсия ворид карда шуданд, як қатор падидаҳои дигари ҳуқук ва давлатдории миллиро қабул ва дар натиҷа меъёрҳои конститутсионӣ на танҳо ба талаботи руз мувофиқу мутобиқ гардонида шуд, балки он бештар бо дарбаргирии падидаҳои миллӣ барои ифода намудани манфиатҳои миллӣ созгор гардид.

Баҳри шиносоӣ ва дарки беҳтари манфиатҳои миллӣ мо ба таърихи давлатдории тоҷикон назар меандозем. Ин андеша моро водор намуд, то ба гузаштаи таърихӣ назар андохта, таҷрибаи андухтаи миллатро бори дигар таҳлилу дарк намоем, ки гузаштагони мо – ҳангоми баррасии масоили давлатдорӣ чӣ гуна амал мекарданд, кадом паҳлӯи масъаларо ба назар мегирифтанд, чӣ гуна асоснок мекарданд ва чӣ гуна амалӣ мекарданд. Барои мо таҷрибаи давлатдории гузашта, роҳу усулҳои таҳия ва баррасии масоили халталаб муҳим ба назар мерасад.

Таҳлили воқеъият ва таълимоти мутафаккирони тоҷик дар бораи ҷомеа, ҳокимият, давлат, ҳуқуқ ва қонунгузорӣ, падидаҳои ҳуқуқӣ ва давлатдории тоҷикон гувохи он андешаҳое мебошанд, ки ғоя ва меъёру падидаҳои конститутсионӣ ва конститутсионализм дар Тоҷикистони таърихӣ аз қадим вуҷуд доштанд. Ориёиёни бостон - ниёгони миллати тоҷик яке аз халқиятҳои қадимтарини ҷаҳон буда, таърихи тулонии фарҳангӣ ва давлатдории миллиро доранд. Тибқи иттилооти сарчашмаҳои гуногун ва ҳафриётҳои бостоншосӣ таърихи давлатдории тоҷикон беш аз панҷ ҳазорсоларо дар бар мегирад. Ин сарчашмаҳо далели рушди суннат, ғоя ва падидаҳои давлатдорӣ низ мебошанд, чунки пайдоиши давлат бо як қатор тағйиротҳои сифатию миқдории рушди халқ вобаста аст, ки дар заминаи онҳо як миллат метавонад то дараҷаи шинохти манфиатҳои умумӣ, дарки ҳуқуқ, масъулият, ҳифзи ҳудуд ва ташкили тартиботи оммавӣ бирасад.

Андеша, падида ва ғояҳои давлатӣ дар таърихи ориёиҳо ва тоҷикон низ хеле барвақт ба вуҷуд омада, заминаи рушди давлатдории тоҷикон буданд. Таъсиси давлатдорӣ бо таҷзияи мақомоти давлатӣ, аз ҷумла мақомоти артиш, мақомоти адолати судӣ, Боргоҳи Дод, мавҷудияти мақомоти адолати судие, ки Ҳокимияти давлатӣ – махсусан роҳбари давлатро маҳдуд мекард, инчунин, мавҷудияти табақаи муҳаддисон, муҷтаҳидон, фақеҳон, ки таълимоти ҳуқуқи исломиро таҳия менамуданд, ин падидаҳо низ падидаҳои конститутсионализм буда, қабули Эъломияи ҳуқуқи башар аз ҷониби Куруши Кабир, Эътирофи Авесто ва Қурон ҳамчун сарчашмаи ҳуқуқ, мавҷудияти Шӯрои давлатӣ, ки дар баъзе марҳилаҳои давлатдории ниёгони мо, қарорҳояш қатъӣ буда, дар марҳилаҳои дигар хислати тавсиявӣ доштанд, Тузукҳои Темур, Низомнома оид ба идоракунии кишвари Туркистон дар онҳо самт ва соҳаҳои ҳаёт танзим гардида, сарвари давлат (яъне давлат) низ тибқи онҳо амал мекард, санадҳои эътибори волои ҳуқуқидошта мебошанд. Вобаста ба хусусиятҳои ҷомеаи ҳамонрӯза, ин ниҳодҳо ҳокимиятро маҳдуд сохта, тибқи қонуни амалкунанда фаъолият бурданро талаб мекарданд. Аз ин сабаб, ғояҳои конститутсионализм барои мо бегона набуда, таҳаввулоти тадриҷӣ метавонист моро ба пайроҳаи рушди конститутсионӣ оварад, ки ин масъаларо Инқилоби октябрии Русия ва минбаъд сентябрии Бухоро ҳал намуд.

Хушбахтона ниёгони мо аз оғози давлатдории худ, ки шаҳодати созандагӣ ва эҷодкории онҳо буд, кушиш ба харҷ доданд, то дар самтҳои гуногуни ҳаёту фаъолият, афкори бикр ва таълимоти куллӣ ба вуҷуд оваранд ва дар раванди дар амалия ҷорӣ намудани афкори худ гомҳои бузург бардоранд.

Тоҷикон ҳамчун миллати мутамаддин таҷрибаи тулонии давлатдорӣ доранд. Ба андешаи мо, таҷрибаи давлатдории тоҷикон ба таври комил аксари ғоя ва падидаҳои муосири конститутсиониро дар бар мегирад.

Яке аз ниҳодҳои конститутсионӣ – ниҳоди сарвари давлат аст. Дар таърихи тоҷикон ин ниҳод бо ном ва мақоми гуногун арзи вуҷуд дошт. Сарвари давлат бо истилоҳи Шоҳ, шоҳаншоҳ, Халифа, малик, амир, қоиммақом, бек, хон ва ғайра ҳар яке мақоми расмӣ ва реалиро дар ҷомеа доштанд. Мақоми ҳуқуқии ниҳоди сарвари давлат, салоҳият, вазифа, масъулияти он тибқи қонунгузории амалкунанда танзим карда мешуд.

Дар таърихи давлатдории тоҷикон на танҳо меросбарии ҳокимият, балки интихоби будани ишғоли мансаби олии давлатӣ низ собиқаи худро дорад. Минбаъд дар давраи исломии рушд, падидаи байъат ба вуҷуд омад, ки ашрофони маҳаллию марказӣ, пешвоён ва ҳокимони вилоятҳо бояд бо роҳи байъат садоқати худро изҳор менамуданд. Ин амалан эътирофи ҳокимият аз ҷониби раийат ё интихоби сарвар буд. Масалан, байъат накардани як ҳокими Сурия – Уммавиҳо чи гуна сабаби ҷангҳо дар Халифат гардид, ҳама огаҳӣ дорем.

Аз ҷониби дигар, тоҷ, минбар ва хутба се атрибути сарвари давлат дар давраи ислом мақоми махсусро гирифт, ки онро ҳатто васияти халифа ва ё амир иваз карда наметавонист. Масалан, дар хутба нагирифтани номи сарвари давлат маънои азли уро аз вазифа дошт, яъне ин амал танҳо ҳангоми вафоти сарвари давлат ва ё аз вазифа озод гаштани ӯ воқеъ мегардид.

Ишғоли мансаби олии давлатӣ бо роҳҳои гуногун ба амал меомад. Бо роҳи меросгирӣ, бо роҳи ҷанг, бо роҳи интихоб намудан. Новобаста аз якумра будани ишғоли мансаб, падидаи истеъфои шоҳ ва даст кашидан аз мансаб низ дар таърихи давлатдориҳои таърихии тоҷикон ба мушоҳида мерасад. Мумкин аз мансаби сарвари давлат даст кашидани якчанд нафар Каёниён – аввалин намудани бо ихтиёри худ аз вазифа рафтани мансабдори олии давлатӣ бошад. Таҳияи тартиби истеъфои сарвари давлат яке аз дастовардҳои давлатдории таърихии тоҷикон мебошад.

Падидаи дигаре, ки намунаи таъсиси парламентаризм дар ҷаҳон гаштааст, таъсиси мақомоти машваратӣ ва таҳиясозандаи қарорҳои давлатӣ мебошад, ки дар таърихи тоҷикон бо номҳои гуногун маълуму машҳур мебошанд. ("Анҷуман", "Шӯрои ҳафтнафара", Шӯрои ашрофон", "Шӯрои руҳониён", "Шӯрои давлатӣ", "Қурултой", "Шурои бузург" ва "Шурои хурд", инчунин мансабҳои "надимон", "мушовирон" ва ғайра маълум ва машҳур буданд). Шӯрои давлатии (шурои хирадмандон) Ҳахоманишиҳо, Шӯрои ашрофу руҳониёни Парфиҳо ё Паҳлавиҳо, Надимони амири Сомониён, Идораи дастаҷамъии Хоразмшоҳиён, қурултойи муғул ва Шӯро дар давраи Темуриён ва ғайра, мақоме буданд, ки дастаҷамъӣ масоили пешомадаро баррасӣ мекарданд, яъне қонунгузорӣ мекарданд ва танҳо дар сурати розигӣ додани шоҳ ин ҳуҷҷат мавриди амал қарор мегирифт. Ҳарчанд мақоми қонунгузории муосири тоҷик дар Конститутсия зикр гардида, ваколатҳои гуногунро дорост, вале мақсади асосии таъсиси он ҳалли масоили пешомадаи миллат бо роҳи қонунгузорист. Қонунҳои қабулнамудаи мақомоти қонунгузорӣ ҳатман бояд бо розигии Сарвари кишвар мавриди амал қарор мегирад.

Принсипҳои фаъолият, таъсис, мазмуни фаъолият, тайиноти ин муассисаҳои машваратӣ ва мансабдорон ба анҷуман ва Маҷлиси Олии ҶТ баъзе шабоҳатҳо доранд. Бесабаб нест, ки Мақомоти олии ҳокимияти давлатии давраи шуравӣ "Шӯрои олӣ" ва дар маҳаллҳо Шуроҳои маҳаллӣ номида мешуданд. Албатта, дар асл онҳо аз ҳамдигар тафовути зиёд ҳам доштанд, вале таҳаввулоти минбаъда метавонист рушди ин ниҳодҳоро то ба таъсиси мақомоти намояндагӣ оварда расонад. Принсипи қабули қарор дар асоси ба назар гирифтани манфиати миллату давлат ва созиши умумии тарафҳо ба ҳамаи онҳо хос буд.

Тартиби расмигардонии қонун ва ё қарор, ки мақомоти давлатӣ қабул менамуд ва Сарвари давлат онро тасдиқ ва ба қонун ва ё қарори расмӣ табдил медод, имрӯз заминаи конститутсионӣ пайдо кардааст, ки дар фаъолияти Шуроҳои қадимтарин низ дида мешуд, ки лоиҳаи қарору қонунро Шурои давлатӣ таҳия ва қабул, Шоҳ ва ё Амир онро тасдиқ ва интишор менамуд.

Дар таърихии афкори сиёсию ҳуқуқии халқи тоҷик инчунин кушиши аз тариқи илмию назариявӣ таҳия намудани таълимот оид ба ҳокимияти дастаҷамъӣ дар асарҳои мутафаккирони тоҷик, аз ҷумла Абунасри Форобӣ ба назар мерасад. Абунасри Форобӣ шахсеро лоиқи сарварии давлат (Имом) мешуморад, ки ба 24 талаботи гузошташуда ҷавобгуй бошад. Минбаъд онро то ба 12 шарт маҳдуд менамояд. Вале дар сурати пайдо нашудани чунин фард, гузаштан ба идоракунии дастаҷамъӣ, яъне интихоби якчанд нафар ки ҳар яке ба як ё якчанд шарт ҷавобгуй ҳастанд тавсия менамояд. Дар Конститутсия ва қонунҳои конститутсионии амалкунанда талабот, шарт ва салоҳиятҳои Сарвари давлат ба таври мушаххас муқаррар шудааст, дар он таҷрибаи давлатдориҳои пешин ба назар гирифта шудааст.

Аҷибаш он аст, ки Хоразмшоҳиён баръакс, ба ҷои мансаби "Вазири Бузург" Шуро иборат аз чанд нафар амалдорони давлатиро таъсис доданд, ки мақомоти дастаҷамъию демократӣ ба шумор мерафт, ҳарчанд дар вазъияте таъсис гардида буд, ки ба манфиати ҷомеа набуд.

Тоҷикон яке аз миллатҳои қадимие мебошанд, ки чандин мақомот, мансаб ва принсипҳои давлатию идоракуниро кашф ва дар таърихи худ мавриди истифода қарор додаанд.

Ба масъалаи имрӯз баргардем, Конститутсия санади олии давлати соҳибихтиёр мебошад. Мақсади миллати тоҷикро барои соҳибихтиёрӣ Конститутсия дар моддаи якуми худ таҷассум кардааст. Соҳибихтиёр будан шарафест, ки на ба ҳар миллат насиб мегардад. Пеш аз ҳама, давлат як ташкилоти миллист ва он бояд барои таъмину ҳифзи манфиати миллати асосӣ хизмат намояд. Рисолати давлат дар ҳамин аст. Аз ҳамин ҷост, ки миллатҳое, ки худшиносиашон баланд аст, ҳамеша кушиш доранд, то давлати соҳибистиқлол дошта бошанд то ормонҳои миллии худро ба воситаи он таъмину ҳифз намоянд.

Дар бораи ин орзую талоши халқи тоҷику тоҷикистониён ҷои шакку шубҳа нест, чунки саҳифаҳои муборизаи миллӣ бар зидди аҷнабиён аз қаҳрамониҳои Шераку Томирис, Спитамену Темурмалик ва дигарон баёнгари онанд, ки миллати тоҷик ҳамеша кушиш дошт, то соҳибихтиёр бошад ва ватани худро обод намояд. Ҳатто бузургони миллати тоҷик новобаста аз он, ки барои паҳн намудани дини ислом хизматҳои бузурге карданд, кушиш доштанд то дин ва ватани худро обод нигоҳ доранд. Дар бораи Тоҳириёну Саффориён аввалин сулола - сарварони ҳаракати миллӣ барои таъсиси як давлати мустақили тоҷикон низ таърих гувоҳӣ медиҳад. Андешаҳои миллӣ маҳз аз ҷониби ин ду сулола эҳё, дастгирӣ, ташаккул дода шуданд, ки онро минбаъд Сомониён рушду тараққӣ дода ба дараҷаи ниҳоии он – давлатдории миллии соҳибистиқлол бо эҳёи тамоми падидаҳои таълимоту ниҳодҳои давлатдории ориёӣ –тоҷикӣ расониданд. Маҳз аз ҳамин сабаб давлатдории Сомониён дар таърихи миллат "давраи тиллоӣ" ном гирифтааст.

Ин се сулола ва махсусан Сомониён баъд аз футуҳоти ислом аввалин давлатҳи миллиро таъсис дода, аввалин маротиба забони тоҷикиро ба ҳайси забони расмӣ мавриди амал қарор доданд, ки ин падида дар Конститутсияи муосири тоҷик низ дар моддаи дуюми он зикр шудааст. Забони миллат яке аз нишонаҳои муҳими миллат, воситаи ташаккулдиҳандаи фарҳанги пешрафта ва муаррифгари он мебошад. Беҳуда нест, ки маорифпарварону бузургони аврупоӣ мисли Гёте ҳангоме ки Хайёму Ҳофизро ба забони форсӣ хонданд, беихтиёр ба ин бузургон ва миллати мо баҳои баланд дода буданд.

Конститутсия ҷомеаи кишварро ҳамчун ҷомеаи адолатпарвар эътироф намуда, орзуву ормони миллати тоҷикро амалӣ намудааст. Мафҳуми «Ҷомеаи адолатпарвар», ки дар Дебочаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дарҷ гардидааст андешаест, ки дар садҳо байту ғазал ва асарҳои насрии мутафаккирони тоҷик таҳлилу баррасӣ шудааст.

"Бани одам аъзои якдигаранд,

ки дар офариниш зи як гавҳаранд,

Чу узверо ба дард оварад рузгор,

Дигар узвҳоро намонад қарор, ки ҷамъбасти тафаккури гуманистонаи миллати тоҷик аст. Яъне мафҳуми дар Дебочаи Конститутсияи мо инъикосгардида, сухани хушку холӣ набуда, андешаест амиқ ва аз қаъри дилҳои фарзонафарзандони миллати тоҷик берун омадааст.

Ҳамин тариқ, таҷрибаи давлатдории тоҷикон дар Конститусияи амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба таври кофӣ муқаррар гардида, он барои такомули идоракунӣ ва қонунгузории кишвари мо дар оянда низ хизмати босазо карда метавонад.

Буризода Эмомалӣ Бозор – доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, мудири шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқӯки Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон;

Эмомализода Наврӯз Эмомалӣ – номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, Судяи суди иқтисодии вилояти Суғд

Адабиёт:

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. –Душанбе: Ганҷ, 2016. – 136 с.

2. Буризода Э.Б. Таърихи давлат ва ҳуқуки Тоҷикистон. Қсми аввал. –Душанбе: Хирадмандон, 2020. -260 с.

3. Буризода э.Б., Одиназода Р.С., Мирзозода Н.Д. Судебные и квазисудебные институцты в истории таджикской государственности.Изменненное и дополненное 2-е издание. –Душанбе: Ирфон, 2026. –576 с.

4. Винсент А. Теории государства / Пер. с анлг., Х.Башария. – Тегеран, 1371. – С.123-181. (на перс. яз.).

5. Имомов А. Волоияти Конститутсия ва мавқеи он дар низоми қонун-гузорӣ // Ахбори Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Сил.: фаосафа ва ҳуқуқ.–Душанбе, 2010. №2. – 187 с. – С.136-144.

6. Лассаль Ф. О сущности конституции. Речь первая / Государственный строй. – СПб,1906. Кн.1.

7. Хакимов Ш.К. Конституционализм. Парламентаризм. Референдум: теоретические предпосылки и проблемы методологии исследования. – Душанбе: Бухоро, 2018.

8. Шайо А. Самоограничение власти. Краткий курс конституционализма. – М,1999.

Дар таърихи нави рушди давлатдории миллии тоҷик ва расмиёти ҳуқуқии он соли 2024 ҳамчун санаи сиюмин солгарди Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон хотирмон аст. Бо арзи эҳтиром ба ин санаи муҳим дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2023 қайд шудааст, ки «Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол, ки заминаи эъмори давлати мустақили миллӣ ва пешравии тамоми ҷанбаҳои ҳаёти мардуми кишварро фароҳам овардааст, яке аз дастовардҳои муҳимтарини мо мебошад. Амалӣ намудани меъёрҳои Конститутсия ба мо имкон дод, ки пояҳои устувори ҷомеа ва давлатро созмон диҳем, сулҳу оромӣ, суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллиро таҳким бахшем, рушди устувори иқтисодии кишварамонро таъмин намоем, барои ҳар як шаҳрванди мамлакат шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро муҳайё созем». Тибқи андешаҳои мазкур ба ифтихори ин санаи муҳими таърихии миллат, соли 2024 «Соли маърифати ҳуқуқӣ» эълон гардид.

Бо мақсади мусоидат ба ин иқдоми наҷиб ва кумак ба мардуми кишвар дар азхудкунии одобу ахлоқи сиёсӣ-ҳуқуқӣ, риояи қатъии меъёр ва ҳолатҳои Конститутсия ва қонунҳои ҷумҳурӣ, иҷрои талаботи онҳо олимони намоёни соҳаи ҳуқуқшиносӣ ва конститутсияшиносони маъруфи ҷумҳурӣ Зоир Ҷурахон Маҷидзода ва Ашӯрбой Имомов тасмим гирифтаанд, ки дар шакли тезисҳо (мулоҳизаҳо) дар бораи мафҳум, пайдоиш, рушд, шакл, таркиб, мазмун, тарзи қабул ва тағйиру иловаҳо дохил кардан, таъиноти ҳуқуқӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ ва дигар хусусиятҳои конститутсияҳо умуман, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон махсусан, ба доираи васеи хонандагони Сомонаи Институти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи А.Баҳоваддинови АМИТ мухтасар маълумот диҳанд.

Мафҳуми Конститутсия. Конститутсия (аз забони лотинӣ constitutio – муқаррар, сохтор) бо мазмуни моддӣ санади навишташудаи ҳуқуқие мебошад, ки пеш аз ҳама ҳуқуқу озодии инсон ва шаҳрвандро эълон менамояд ва кафолати онҳоро пешбинӣ мекунад. Ҳамчунин асосҳои сохтори конститутсионӣ, сохтори ҷамъиятӣ ва сохтори давлатӣ, рамзҳои давлатӣ ва вазъи пойтахт, шакли идоракунӣ ва таркиби ҳудудии давлат, асосҳои ташкили мақомоти марказӣ ва маҳаллии ҳокимияти давлатӣ, салоҳият ва робитаи байниҳамдигарии онҳо ва баъзе масъалаҳои муҳимтаринро муқаррар ва танзим менамояд. Бо мазмуни зоҳирӣ (формалӣ) Конститутсия қонун ё гурӯҳи қонунҳое мебошад, ки қувваи олии ҳуқуқӣ нисбат ба дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ дорад. Конститутсия шакли олии ҳуқуқиест, ки дар он арзишҳо, падидаҳо ва меъёрҳои сохтори конститутсионӣ, асосҳои танзими ҳуқуқӣ-конститутсионӣ, алоқаҳои сифатии ҷамъиятӣ ва муносибатҳои ҳокимияти давлатӣ расман муқаррар карда шудаанд.

Конститутсия – Қонуни Асосӣ мебошад, ки асосҳои сохтори ҷамъиятӣ ва иқтисодии мамлакат, шакли сохтор ва идоракунии давлатӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, низоми интихобот, тартиби ташкил ва салоҳияти мақомоти ҳокимияти давлатиро дар марказ ва маҳалҳо, ташкил ва усулҳои асосии адолати судӣ, назорати прокурориро муқаррар менамояд. Нисбат ба ҳар як санади ҳуқуқии низоми қонунгузорӣ ва ҳуқуқии мамлакат қувваи олии ҳуқуқӣ дорад. Ҳеҷ як санади ҳуқуқӣ берун аз таъсири Конститутсия ё хилофи он шуда наметавонад. Қонунҳо ва санадҳои меъёрии ҳуқуқии бешумор бояд дар мувофиқа бо Конститутсия қабул гардида, ба татбиқи меъёрҳо ва ҳолатҳои он мусоидат намоянд. Дар қаламрави давлат ҳеҷ як мақомоти давлатӣ, шахси мансабдори давлатӣ, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, инсон ва шаҳрванд берун аз талаботи Конститутсия фаъолият карда наметавонанд. Дар дохили мамлакат ҳеҷ як субъекти ҳуқуқ аз талаботи Конститутсия боло истода наметавонад. Аз ибораи Қонуни Асосӣ ҳамаи он хусусиятҳои Конститутсия ошкор мегардад, ки ҷойи онро дар низоми ҳуқуқӣ муайян мекунад.

Конститутсия – Қонуни қонунҳо. Бо мақсади ҳарчи пурра ифода кардани мазмун ва таъиноти Конститутсия дар сарчашмаҳои илмӣ ва машварати касбию ихтисосӣ онро Қонуни қонунҳо низ меноманд. Ин ибора ишора ба сатҳи баланди Конститутсия дар низоми қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, қуллаи баланди низоми қонунгузории миллӣ буда, дар зери таъсири он қарор доштани ҳамаи қонунҳоро ифода мекунад. Ҳамчунин ибораи Қонуни қонунҳо нисбати Конститутсия ишора ба таъинот ва робитаи мантиқии онҳо, ягонагии низоми қонунгузории миллӣ мебошад. Аз рӯи шакл, таркиб ва мазмуни фарогири муносибатҳои ҷамъиятӣ, ҳар гуна санади меъёрии ҳуқуқӣ бо эътирофи усули волоияти Конститутсия таҳия, қабул ва амал мекунад. Ибораи Қонуни қонунҳо инчунин ишора ба он аст, ки Конститутсия низ яке аз қонунҳо мебошад, аммо дорои нерӯи олии ҳуқуқӣ аст.

Конститутсия – рамзи давлатдорӣ. Конститутсия нишона ва рамзи ҷудонопазири давлатдорӣ аст. Ҳар як давлати навтаъсис тавассути Конститутсия барпоёбии худро эълон, ҳадафҳо ва самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии худро муайян ва ифода менамояд. Тавассути рамзҳои давлатӣ мухтасар дар бораи таърихи пайдоиши давлат, давраҳои рушди давлатдорӣ, дар бораи сохтори ҷамъиятӣ, шакл ва сохти идораи давлат, муносибати шахс ва давлат ҳолатҳои калидӣ муқаррар карда мешаванд. Ҳамчунин баъзе хусусиятҳои этникӣ, робитаҳои таърихӣ бо халқу миллатҳои ба ҳамдигар аз самти фарҳангӣ наздик ифода карда мешаванд. Бо ин мазмун Конститутсия як навъ Шиносномаи миллат, ҷомеа ва давлати мазкур мебошад. Ифодагардонии хусусиятҳои мазкур дар Конститутсия дар шакли ҳуқуқӣ-сиёсӣ суръат мегирад. Бинобар ин, ҳар як нукта ва ибораҳои Конститутсия мазмун ва таъиноти махсус доранд. Конститутсия бо вуҷуди он ки рамзҳои давлатиро муайян мекунад, худи он низ рамзу нишонаи давлатдорӣ мебошад.

Забони расмии давлатӣ ва Конститутсия. Конститутсия бо забони расмии давлатии ҳар мамлакат тайёр ва қабул карда мешавад. Тибқи ҳайати миллии давлат забони расмии давлатӣ метавонад аз як ё якчанд забони миллатҳои дар таркиби давлат ҷойгирбуда иборат бошад. Одатан дар аксари давлатҳои ягона ба ҳайси забони расмии давлатӣ забоне эътироф ва муқаррар карда мешавад, ки забони муошират ва гуфтугӯи аксари аҳолии мамлакат мебошад. Дар давлатҳои шакли идораи иттифоқӣ (федеративӣ) баробари забони ягонаи расмии умумидавлатӣ метавонад забони миллии субъектони иттифоқ низ дар сарҳади ҳудуди ҷойгиршавии онҳо забони расмӣ эълон гардида, амал кунад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 аввалин бор дар таърихи давлатдории тоҷик бо забони модарӣ, яъне тоҷикӣ таҳия ва қабул гардида, забони давлатии Тоҷикистон забони тоҷикӣ эълон карда шуд. Ҳамчунин забони русӣ забони муоширати байни миллатҳо дониста шуд.

Моҳияти Конститутсия. Ҳар як Конститутсия тибқи воқеияти таърихии пайдоиш ва рушди давлат ба вуҷуд омада, муносибатҳои ҷамъиятиеро муқаррар ва танзим менамояд, ки иродаю манфиати нерӯҳои ба сари қудрат омадаро ифода мекунад. Дар ҷомеаҳои синфӣ конститутсияҳо мувофиқи ирода ва манфиати синфи ҳукмрон қабул гардида, ба ҳифзи манфиати онҳо мувофиқанд. Ин ҳолат пеш аз ҳама дар муқаррар кардан ва ҳифзи моликияти хусусӣ ифода меёбад, ки ҷомеаи синфӣ дар заминаи он қарор ёфтааст. Ин ҳолатро хеле образнок доҳии инқилоби октябрии Руссия В.И.Ленин чунин ифода карда буд: «Рӯҳ ва мазмуни асосии ҳамаи конститутсияҳои қаблӣ, то худи ҷумҳуриявӣ, демократӣ, фақат ба моликият робита дорад». Моҳияти сиёсии ҳар як Конститутсия, ки мазмуни онро ифода мекунад, ба таносуби нерӯҳои сиёсии дар лаҳзаи қабули он мавҷудбуда муайян мегардад. Таъиноти меъёр ва ҳолатҳои Конститутсия ифодаи таносуби нерӯҳои дар таҳия ва қабули он иштирокдошта мебошад. Аммо ин омил дар матни конститутсияҳо бевосита ифода намеёбад. Дар аксари онҳо Конститутсия аз номи халқ эълон карда мешавад.

Конститутсия на фақат санади ҳуқуқӣ, балки ҳуҷҷати сиёсии муҳимтарин мебошад. Мазмуни асосии он аз масъалаҳо дар бораи ҳокимият, шакли моликият, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, сохтори давлатӣ ва шакли идораи давлатӣ иборат аст. Меъёр ва ҳолатҳои он барои таъсисёбӣ ва фаъолияти мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва ҳизбҳои сиёсӣ, иштироки шаҳрвандон дар корҳои идоракунии давлатӣ асосгузоранда мебошанд. Муносибатҳои ҷамъиятии ба фаъолияти сиёсии мақомоти давлатӣ ва иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ алоқаманд тавассути меъёрҳои конститутсионӣ ба худ шакли ҳуқуқӣ мегиранд ва хислати сиёсӣ пайдо мекунанд. Хусусиятҳои сиёсии Конститутсия бо сиёсати иҷтимоии давлат пайвандӣ доранд. Дар ҳамин асос дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ, роҳу воситаҳои амалӣ намудани онҳо, хусусан татбиқи сиёсати иҷтимоӣ, муваффақиятҳои ноилгардида ва масъалаҳои ҳалталаб чуқур таҳлил гардида, роҳҳои ҳалли онҳо муайян карда мешаванд.

Конститутсия – сарчашмаи қонунгузории миллӣ ва низоми ҳуқуқӣ. Сарфи назар аз мартабабандии низоми қонунгузорӣ ва мартаботи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, мазмун, таъиноту вазифаҳо ва хислатҳои онҳо тибқи мувофиқати онҳо бо Конститутсия муайян мегарданд. Низоми қонунгузории миллӣ ва усулҳои асосии ташкилёбии он дар Конститутсия муқаррар гардида, дар қонуни махсус дар бораи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ муфассал танзим карда мешавад. Ҳамаи онҳо бояд дар танзими муносибатҳои мушаххаси ҷамъиятӣ рӯҳи Конститутсияро асос гиранд. Ҳамзамон Конститутсия зарурияти қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқиеро пешбинӣ карда метавонад, ки ҳолатҳои онро ривоҷ дода тавонанд. Масалан, Конститутсияи ҶТ масъалаҳоеро пешбинӣ кардааст, ки бояд тавассути қонунҳои конститутсионӣ ё қонунҳои ҷорӣ танзим карда шаванд. Ба ин шумора ҳолатҳои дар қисми 4 моддаи 7, қисми 3 моддаи 15, қисми 4 моддаи 48, қисми 4 моддаи 51, қисми 5 моддаи 65, қисми 5 моддаи 71, қисми 4 моддаи 74, қисмҳои 5 ва 6 моддаи 78, моддаи 83, қисми 3 моддаи 84, моддаи 92, қисми 3 моддаи 95 муқаррар шуда мисол шуда метавонанд. Сарфи назар аз ҳаҷми танзимёбии муносибатҳои ҳуқуқии конститутсионии мазкур, қонунҳои ишорашуда бояд ба мазмун ва рӯҳи Конститутсия мувофиқ бошанд. Қабул ва амалӣ чунин санадҳо амали меъёрҳои конститутсиониро боздошта ё халалдор карда наметавонанд.

Хусусиятҳои ҳуқуқии Конститутсия. Ҳар кадом конститутсияи ҳуқуқӣ хусусиятҳои хоси ҳуқуқӣ ва сифатҳои Қонуни Асосии давлатро дорад. Конститутсия дар қатори санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ яке аз навъҳои қонун мебошад ва ба он ҳамаи нишонаҳои қонун хос аст. Хусусияти Конститутсия пеш аз ҳама дар волоияти ҳуқуқии он инъикос меёбад. Волоияти Конститутсия ба ҳамаи қонунҳои дараҷаҳои гуногун таъсир дорад. Мувофиқи Конститутсия ва Қонуни ҶТ «Дар бораи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ» дар низоми қонунгузории ҷумҳурӣ чор намуди қонунҳои зерин пешбинӣ шудаанд: қонунҳои бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабулшуда; қонунҳои конститутсионӣ; қонунҳои ҷорӣ ва кодексҳои ҳуқуқӣ. Дар таҷрибаи қонунгузории ҶТ ҳанӯз ҳодисаи қабули қонунҳо ба таври раъйпурсии умумихалқӣ ҷой надорад. Албатта ба ин гурӯҳи қонунҳо он қонунҳое, ки ҳадафи тағйиру иловаҳо дохил кардан ба Конститутсия доранд, дахл надоранд. Аммо дар ҳолати қабули чунин қонунҳо низ бояд мувофиқати онҳо ба Конститутсия ба эътибор гирифта шавад. Мувофиқи тартиби қабул ва қувваи ҳуқуқии худ кодексҳо ва қонунҳои ҷорӣ ҳамвазн буда, фақат бо таркиб ва мазмуни худ фарқ доранд. Дар робита бо ҳамаи ин қонунҳо усули волоияти ҳуқуқии Конститутсия риоя карда шуда, мувофиқати онҳо бо Конститутсия таъмин карда шавад. Волоияти ҳуқуқии Конститутсия одатан дар матни он қайд меёбад. Мисол, мувофиқи моддаи 10 Конститутсияи ҶТ: «Конститутсияи Тоҷикистон эътибори олии ҳуқуқӣ дорад… Қонунҳо ва дигар санадҳои ҳуқуқие, ки хилофи Конститутсияанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд».

Амали мустақими меъёрҳои Конститутсия. Амали мустақими меъёрҳои Конститутсия (муродифи амали бевоситаи конститутсия) усулест, ки мувофиқи он меъёрҳои Қонуни Асосӣ мустақиман, сарфи назар аз мавҷуд будани қонунгузории тафсилдиҳанда, амалӣ карда мешаванд. Дар ҳолати риоя нашудани усули мазкур имкони муроҷиат ба суд барои ҳимояи ҳуқуқи конститутсионӣ вуҷуд дорад. Дар моддаи 10 Конститутсияи ҶТ муқаррар карда шудааст, ки меъёрҳои Конститутсия мустақиман амал мекунанд. Барои амалӣ намудани усули мазкур меъёри конститутсионӣ оид ба танзими ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд аҳамияти калон дорад. Дар конститутсияи аксари давлатҳо дар ин хусус меъёрҳои дахлдор вуҷуд доранд. Масалан, дар қисми дуюми моддаи 14 Конститутсияи ҶТ муқаррар карда шудааст, ки «Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд бевосита амалӣ мешаванд. Онҳо мақсад, мазмун ва татбиқи қонунҳо, фаъолияти ҳокимияти қонунгузор, иҷроия, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ва худидоракуниро муайян мекунанд ва ба воситаи ҳокимияти судӣ таъмин мегарданд».

Конститутсия ҳамчун санади навишташудаи ҳуқуқӣ муайян карда мешавад, ки пеш аз ҳама ҳуқуқу озодии инсон ва шаҳрвандро эълон ва кафолат медиҳад ва асосҳои сохтори ҷамъиятӣ, давлатӣ, шакли идоракунӣ, таркиби ҳудудӣ, низоми мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва адолати судиро муқаррар менамояд. Конститутсия ҳамчун Қонуни Асосӣ дорои қувваи олии ҳуқуқӣ нисбат ба ҳамаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ мебошад ва ҳеҷ як санади ҳуқуқӣ берун аз таъсири он ё хилофи он амал карда наметавонад.

Конститутсия дар қуллаи низоми қонунгузории миллӣ қарор дорад ва ягонагии низоми ҳуқуқиро таъмин менамояд. Ҳамчунин Конститутсия ҳамчун рамзи ҷудонопазири давлатдорӣ ва Шиносномаи миллат, ҷомеа ва давлат арзёбӣ гардидааст, ки тавассути он ҳадафҳо ва самтҳои асосии сиёсати дохилию хориҷии давлат ифода меёбанд.

Зоир Ҷурахон Маҷидзода – мудири шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Ашӯрбой Имомов - ходими пешбари илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.