То ба даст овардани истиқлолият, ҳалли баҳсҳои хоҷагидорӣ дар Тоҷикистон, ҳамчун ҷумҳурии тобеи Иттиҳоди Шӯравӣ, дар доираи мақомоти арбитражи давлатӣ анҷом дода мешуд. Таърихи фаъолияти ин мақомот ба соли 1924 ҳангоми таъсиси Комиссияи арбитражии назди Шӯрои меҳнат ва мудофиаи ИҶШС оғоз мегардад. Баъдтар, дар натиҷаи инкишофи муносибатҳои хоҷагидориву иқтисодӣ, таваҷҷуҳ ба фаъолияти арбитраж афзоиш ёфт ва дар соли 1931 Комиссияи олии арбитражии ИҶШС таъсис дода шуд.

Арбитражи давлатӣ дар сохтори ҳокимияти иҷроия ҷойгир буд ва аз истиқлолияти судӣ бархурдор набуд. Ин мақомот баҳсҳои байни корхонаҳои давлатӣ ва ташкилотҳои хоҷагидориро баррасӣ мекард, аммо мақоми он ҳамчун мақомоти судӣ эътироф намегардид. Ҳарчанд дар низоми арбитраж унсурҳои мурофиаи судӣ мавҷуд буданд, он ба таври куллӣ ба ҳокимияти иҷроия тобеъ буд ва санадҳои он хусусияти ҳатмӣ барои субъектҳои хоҷагидорӣ доштанд.

Дар Тоҷикистон, низоми арбитражи давлатӣ мутобиқи сохтори умумии ИҶШС фаъолият мекард. Шӯрои арбитражии назди Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон мақоми марказии ҳалли баҳсҳои хоҷагидорӣ дар сатҳи ҷумҳуриявӣ буд. Бо вуҷуди он, ки арбитраж ба принсипҳои муайяни мурофиавӣ асос ёфта буд, он наметавонист ҳамчун мақоми мустақили судӣ фаъолият намояд, зеро дар асл ба яке аз шохаҳои ҳокимияти давлатӣ – ҳокимияти иҷроия дохил мешуд.

Бо эълони истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1991 ва ташаккули муносибатҳои нави иқтисодӣ, зарурияти таъсиси як низоми мустақили судӣ барои ҳалли баҳсҳои иқтисодӣ ба миён омад. Ин зарурият аз тағйири куллии шаклҳои моликият, пайдоиши шаклҳои гуногуни соҳибкорӣ, ташаккули муносибатҳои бозорӣ ва афзоиши ҳаҷми баҳсҳои хоҷагидорӣ сарчашма мегирифт.

Эъломияи истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон бори навин дар таърихи давлатдории тоҷик принсипи тақсими ҳокимияти давлатӣ ба шохаҳои мустақил – қонунгузор, иҷроия ва судиро муқаррар намуд. Ин принсип дар Конститутсияи соли 1994 таҳким ёфт, ки тибқи он ҳокимияти судӣ ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ эътироф гардид.

Бо бунёд ва рушди муносибатҳои иқтисодии бозоргонӣ, зарурияти таъсиси низоми судии дорои салоҳияти махсус, ки маҳз дар баррасии баҳсҳои иқтисодии байни субъектҳои хоҷагидорӣ масъуланд, ба миён омад. Арбитражи давлатии собиқ ба ин вазифаи нав ҷавобгӯ набуд, зеро мақоми вобаста ва сохтори қатъии он барои фаъолияти мустақил ва самаранок дар шароити нави иқтисодӣ монеъ эҷод мекард.

Марҳилаи ҳалкунанда дар ташаккули низоми судҳои иқтисодӣ соли 1995 буд, вақте ки ду санади муҳими ҳуқуқӣ қабул карда шуданд :

1. Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи судҳои иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон» – ки мақом, сохтор ва ваколатҳои судҳои иқтисодиро муайян намуд. Ин санад барои бори нав дар Тоҷикистон муқаррар намуд, ки баҳсҳои иқтисодӣ бояд аз ҷониби мақомоти судии мустақил, на мақомоти иҷроия баррасӣ карда шаванд.

2. Кодекси мурофиаи хоҷагии Ҷумҳурии Тоҷикистон – ки тартиби мурофиавии баррасии парвандаҳоро дар судҳои иқтисодӣ танзим намуд. Ин Кодекс барои бори навин принсипҳои асосии мурофиаи хоҷагиро дар шароити истиқлолият муқаррар кард.

Тибқи ин санадҳо, мақомоти арбитражии қадимии кишвар ба додгоҳҳои ҳакамии мустақил табдил ёфтанд, ки барои ҳимояи ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунии субъектҳои хоҷагидорӣ, аз ҷумла, корхонаҳо ва ташкилотҳо масъул буданд. Дар он замон таъкид карда мешуд, ки ин қабули қонунҳо на маъзарат, балки ивази оддии арбитражи маъмул ба судҳои иқтисодӣ намешуморад. Баҳри ба тартиби муайян даровардани баҳсҳои иқтисодӣ ва хоҷагидорӣ сохторҳои нав, ки бо риояи муқаррароти қонун ба ҳалли масъалаҳои иқтисодӣ машғуланд, таъсис дода шуданд.

Низоми судҳои иқтисодӣ дар ибтидо иборат буд аз Суди Олии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва судҳои иқтисодии вилоятҳо, шаҳрҳо ва ноҳияҳо. Таъсиси ин система бори навин дар таърихи Тоҷикистон заминаи ҳуқуқии ҳимояи судии ҳуқуқҳои соҳибкоронро фароҳам овард.

Идомаи такмили қонунгузории низоми судӣ дар соли 2001 ба қабули Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон» оварда расонид. Ин санад мавқеи судҳои иқтисодиро дар низоми ягонаи судии кишвар муқаррар намуда, принсипҳои асосии фаъолияти онҳоро – қонуният, истиқлолияти судяҳо, рақобатпазирӣ ва баробарии тарафҳо, ошкоро будани мурофиа таҳким бахшид.

Қонуни мазкур барои бори нав дар сатҳи конститутсионӣ муқаррар намуд, ки судҳои иқтисодӣ ҳамчун як қисми низоми ягонаи судии кишвар фаъолият мекунанд ва ваколатҳои онҳо дар баррасии баҳсҳои иқтисодӣ ва дигар парвандаҳои ба салоҳияташон дохилшаванда амалӣ мегарданд. Ин санад барои таъмини ягонагии амалияи судӣ ва ҳамоҳангсозии фаъолияти судҳои иқтисодӣ бо дигар мақомоти судӣ аҳамияти калон дошт.

Дар доираи таваҷҷуҳи доимии роҳбарияти кишвар ба масъалаҳои такмили низоми судӣ, 23 июни соли 2007 Барномаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ карда шуд. Ин Барнома барои такмили қонунгузории амалкунанда, қабули кодексҳо ва қонунҳои нав, таъсиси сохторҳои нави судӣ, аз ҷумла ҳайатҳои маъмурӣ ва оилавӣ, ҷорӣ намудани вазифаи судя-коромӯз ва таҳкими ҳокимияти судӣ равона карда шуд.

Барномаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ барои судҳои иқтисодӣ низ аҳамияти калон дошт, зеро он такмили қонунгузории мурофиавии иқтисодиро пешбинӣ мекард. Дар доираи ин Барнома, зарурияти қабули Кодекси нави мурофиаи иқтисодӣ ба миён омад, ки ба талаботи замони муосир ва принсипҳои демократии мурофиа ҷавобгӯ бошад.

Дар идомаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ, 5 январи соли 2008 Кодекси мурофиаи иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул карда шуд, ки аз 1 апрели соли 2008 мавриди амал қарор гирифт. Ин Кодекс ба демократикунонии мурофиаи иқтисодӣ, таъмини истиқлолияти иштирокчиёни мурофиа, рақобатпазирӣ, васеъ намудани ҳуқуқҳо ва ӯҳдадориҳои тарафҳо, ҳамчунин кафолати истифодаи самараноки онҳо ва таҳкими нақши суд дар амалисозии адолати судӣ мусоидат намуд.

Кодекси нав дар муқоиса бо Кодекси мурофиаи хоҷагии соли 1995 як қатор навовариҳоро ҷорӣ намуд:

- принсипи рақобатпазирии тарафҳоро тақвият бахшид;

- ҳуқуқҳои тарафҳоро дар мурофиаи судӣ васеъ намуд;

- тартиби далелҷамъкуниро такмил дод;

- муҳлатҳои мурофиавиро танзим намуд;

- механизмҳои иҷрои санадҳои судиро беҳтар сохт.

Баъд аз анҷоми Барномаи аввал, дар идомаи таҳкими ҳокимияти судӣ ва такмили қонунгузорӣ, Барномаи нави ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ барои солҳои 2019-2023 таҳия ва қабул гардид. Ин Барнома ба рушди минбаъдаи низоми судӣ, аз ҷумла судҳои иқтисодӣ, равона карда шуда, самтҳои афзалиятноки он иборат буданд:

- такмили қонунгузории мурофиавӣ;

- баланд бардоштани самаранокии фаъолияти судӣ;

- таъмини дастрасӣ ба адолати судӣ;

- ҷорӣ намудани технологияҳои иттилоотӣ дар раванди судӣ;

- такмили механизмҳои иҷрои санадҳои судӣ.

Тибқи Конститутсия ва қонунгузории амалкунанда, адолати судӣ дар соҳаи соҳибкорӣ ва дигар фаъолияти иқтисодиро судҳои иқтисодӣ амалӣ менамоянд.

Вазифаҳои асосии судҳои иқтисодӣ иборатанд аз:

- ҳифзи ҳуқуқҳои вайроншуда ё баҳсноки шаҳрвандон ва ташкилотҳо дар соҳаи фаъолияти соҳибкорӣ;

- мусоидат ба таҳкими қонуният ва пешгирии вайронкуниҳо дар соҳаи фаъолияти иқтисодӣ.

Дар доираи ин вазифаҳо, судҳои иқтисодӣ баҳсҳои байни субъектҳои хоҷагидориро дар соҳаҳои гуногуни муносибатҳои иқтисодӣ, аз ҷумла баҳсҳои шартномавӣ, баҳсҳои андозӣ, баҳсҳои қарзӣ, баҳсҳо оид ба амвол ва дигар баҳсҳои иқтисодиро баррасӣ мекунанд.

Дар Суди Олии иқтисодӣ Президиум фаъолият мекунад, ки таркибаш аз раиси суд, муовинони ӯ ва судяҳое, ки дар ҷаласаи умумии судяҳо интихоб карда мешаванд, иборат аст. Президиум барои ҳалли масъалаҳои муҳимтарин – масъалаҳои мубрами ташаккули амалияи судӣ, масъалаҳои таъмини ташкилии фаъолияти судҳо, ҷамъбасти натиҷаҳои кор дар давраи ҳисоботӣ ҷамъ меояд.

Дар суд барои ҳалли масъалаҳои ҷорӣ ҳармоҳа семинарҳо гузаронида мешаванд, ки дар онҳо сабабҳои бекор кардани санадҳои судии судҳои иқтисодӣ таҳлил карда мешаванд, амалияи судӣ, номаҳои иттилоотӣ ва шарҳҳо, қарорҳои Пленум ва Президиум, инчунин тағйироти қонунгузорӣ омӯхта мешаванд.

Дар тӯли 35 соли истиқлол сохтори судҳои иқтисодӣ чунин такмил ёфтааст:

- солҳои 1995-2000- ташаккули ибтидоии низома, муайян намудани салоҳият ва ваколатҳо;

- солҳои 2000-2008 - таҳкими сохтор, такмили қонунгузорӣ ва афзоиши шумораи судҳо;

- солҳои 2008-2026 - такмили минбаъдаи сохтор дар доираи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ, ҷорӣ намудани технологияҳои нав ва баланд бардоштани самаранокӣ.

Судҳои иқтисодӣ, тавре ки дар пажӯҳишҳои илмӣ қайд карда мешавад, "самараи истиқлолияти давлатӣ" буда, ба таҳкими ҳокимияти судӣ, ҳифзи ҳуқуқи соҳибкорон ва таъмини устувории иқтисодии кишвар мусоидат менамояд.

Таърихи ташаккул ва рушди судҳои иқтисодӣ дар Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ин мақомоти судӣ дар тӯли 35 соли истиқлолият аз як сохтори ибтидоӣ ба низоми мукаммали судӣ табдил ёфтааст, ки ба стандартҳои байналмилалӣ мутобиқ буда, дар ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои иқтисодии шаҳрвандон ва ташкилотҳо нақши муҳим мебозад.

Гулзода Саймаҳмуд Сафаралӣ – унвонҷӯи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, муовини раиси Суди иқтисодии шаҳри Душанбе.

Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ташаккули низоми мустақили сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, ҳуқуқӣ ва илмии мамлакат заминаҳои сифатан нав фароҳам овард. Яке аз самтҳои муҳимми ин раванд ташаккули сиёсати мустақили илмӣ ва низоми миллии омодасозӣ ва аттестатсияи кадрҳои илмии тахассуси олӣ мебошад.

Дар шароити давлатдории соҳибистиқлол рушди устувори илм бидуни мавҷудияти низоми самараноки тайёр намудани муҳаққиқон, баҳодиҳии натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ ва эътирофи давлатии дараҷа ва унвонҳои илмӣ имконнопазир мебошад. Аз ин рӯ, ташаккули низоми миллии аттестатсия бояд ҳамчун қисми таркибии сиёсати давлатии илмӣ ва яке аз зуҳуроти истиқлоли илмии Ҷумҳурии Тоҷикистон арзёбӣ карда шавад.

Дар ин раванд таъсис ва фаъолияти Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (минбаъд - Комиссия ё КОА) аҳаммияти махсус дорад. Комиссия тадриҷан ба яке аз ниҳодҳои калидии танзим ва таъмини сифати омодасозии кадрҳои илмӣ ва илмию педагогии тахассуси олӣ табдил ёфтааст.

Аҳаммияти фаъолияти КОА барои илми ҳуқуқшиносӣ бештар эҳсос мегардад. Илми ҳуқуқшиносӣ бо ташаккули низоми ҳуқуқии миллӣ, рушди қонунгузорӣ, таъмини волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, фаъолияти мақомоти судӣ ва ҳифзи ҳуқуқ ва татбиқи сиёсати ҳуқуқии давлат робитаи бевосита дорад. Аз ин рӯ, сифати омодасозии номзадҳо ва докторони илмҳои ҳуқуқшиносӣ на танҳо масъалаи дохилии ҷомеаи илмӣ, балки масъалаи дорои аҳаммияти давлатӣ мебошад.

Ҳадафи мақолаи мазкур муайян намудани нақши Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар рушди илми ҳуқуқшиносӣ, арзёбии самтҳои асосии фаъолияти он ва нишон додани таъсири низоми миллии аттестатсия ба ташаккули мактабҳои илмӣ ва баланд бардоштани сифати таҳқиқоти ҳуқуқшиносӣ мебошад.

Ташкили низоми миллии аттестатсияи кадрҳои илмӣ яке аз марҳилаҳои муҳимми ташаккули фазои мустақили илмии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқии дахлдор, таъсиси Комиссияи олии аттестатсионӣ ва ба роҳ мондани фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ имконият фароҳам овард, ки давлат сиёсати худро дар соҳаи омодасозӣ ва аттестатсияи кадрҳои илмӣ мустақилона амалӣ намояд.

Заминаҳои ташкиливу ҳуқуқии низоми мазкур, аз ҷумла, тавассути санадҳои танзимкунандаи фаъолияти Комиссия, шуроҳои диссертатсионӣ, шуроҳои экспертӣ ва тартиби додани дараҷа ва унвонҳои илмӣ ташаккул ёфтанд.

Аз нуқтаи назари назариявӣ ташкили низоми миллии аттестатсияро метавон яке аз унсурҳои истиқлоли илмии давлат арзёбӣ намуд. Мафҳуми истиқлоли илмӣ дар ин маврид қобилияти давлатро барои мустақилона муайян намудани сиёсати кадрии илмӣ, муқаррар кардани меъёрҳои сифат, ташкили экспертизаи илмӣ ва эътирофи давлатии натиҷаҳои фаъолияти илмӣ ифода мекунад.

Барои илми ҳуқуқшиносӣ ин раванд аҳаммияти махсус дошт. Давлати соҳибистиқлол ба олимони ҳуқуқшиносе ниёз дорад, ки масъалаҳои ташаккул ва рушди давлатдории миллӣ, низоми ҳуқуқӣ, қонунгузорӣ ва амалияи ҳуқуқтатбиқкуниро бо назардошти хусусиятҳои ҷомеаи Тоҷикистон мустақилона таҳқиқ намоянд.

Ба роҳ мондани ҳимояи диссертатсияҳо дар дохили мамлакат барои рушди мактабҳои миллии ҳуқуқшиносӣ, идомаи робитаи устоду шогирд, ташаккули насли нави муҳаққиқон ва тақвияти иқтидори муассисаҳои илмӣ ва таҳсилоти олии касбӣ имкониятҳои васеъ фароҳам овард.

Нақши КОА-ро танҳо бо тасдиқи дараҷа ва унвонҳои илмӣ маҳдуд намудан дуруст нест. Комиссия дар низоми муосири илм вазифаи васеътар - таъмини талаботи ягона ба сифати омодасозии кадрҳои илмӣ ва фаъолияти шуроҳои диссертатсиониро иҷро менамояд. Ин вазифа тавассути таъсис ва назорати фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ, экспертизаи парвандаҳои аттестатсионӣ, танзими талабот нисбат ба диссертатсия ва автореферат, муайян намудани талабот ба интишори натиҷаҳои таҳқиқот, ташкили фаъолияти шуроҳои экспертӣ ва дигар механизмҳо амалӣ мегардад.

Дар соҳаи ҳуқуқшиносӣ фаъолияти КОА ба ташаккули муҳити ягонаи аттестатсионӣ мусоидат менамояд. Муҳаққиқ новобаста аз муассисае, ки дар он таҳқиқот анҷом медиҳад, бояд ба талаботи умумии муқарраршуда ҷавобгӯ бошад. Ин принсип барои ҳифзи эътибори дараҷаҳои илмӣ аҳаммияти калон дорад. Дараҷаи илмӣ бояд нишонаи воқеии салоҳияти илмӣ, мустақилияти фикрӣ ва қобилияти муҳаққиқ барои ҳалли масъалаҳои илмӣ бошад.

Дар рушди фаъолияти Комиссияи олии аттестатсионӣ марҳилаи солҳои охир таҳти роҳбарии доктори илмҳои биологӣ, профессор, узви вобастаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Давлатзода Сайфиддин Хайриддин сазовори таваҷҷуҳи махсус мебошад. Дар ин марҳила фаъолияти Комиссия ҷоннок гардида, корҳои таҳлилӣ, методӣ ва пешгирикунанда тақвият ёфтаанд. Хусусияти муҳими чунин равиш дар он аст, ки фаъолияти КОА танҳо бо ошкор намудани камбудиҳо баъди анҷоми ҳимоя маҳдуд намегардад. Баръакс, кӯшиш ба харҷ дода мешавад, ки камбудиҳо дар фаъолияти шуроҳо ва омодасозии диссертатсияҳо пешакӣ муайян ва бартараф карда шаванд.

Баргузории ҷаласаҳои корӣ, семинарҳои омӯзишӣ ва мулоқотҳо бо роҳбарони муассисаҳои илмӣ ва таҳсилоти олӣ, раисону котибони илмии шуроҳои диссертатсионӣ, олимон ва муҳаққиқон яке аз шаклҳои чунин фаъолият мебошад. Дар ин мулоқотҳо масъалаҳои риояи талаботи санадҳои меъёрӣ, сифати диссертатсияҳо, дурустии барасмиятдарории парвандаҳои аттестатсионӣ, фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ ва камбудиҳои ҷойдошта мавриди баррасӣ қарор мегиранд.

Аҳаммияти махсусро таҳлилҳои солонаи фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ ва самтҳои алоҳидаи илм касб мекунанд. Чунин таҳлилҳо имконият медиҳанд, ки мушкилоти низомӣ муайян гардида, роҳҳои ислоҳи онҳо пешниҳод карда шаванд.

Аз нуқтаи назари идоракунии илм чунин муносибатро метавон гузариш аз назорати пасини аттестатсионӣ ба пешгирии хавфҳои илмӣ ва аттестатсионӣ арзёбӣ намуд. Махсусан, таҳлили фаъолияти олимони соҳа, шуроҳои диссертатсионӣ ва сифати таҳқиқоти пешниҳодшаванда метавонад ба ташаккули фарҳанги нави масъулияти илмӣ мусоидат намояд. Танқиди асосноки камбудиҳои илмӣ бояд на ҳамчун муносибати манфӣ нисбат ба олим, балки ҳамчун шарти зарурии рушди дониш қабул карда шавад.

Аз ин ҷиҳат, фаъолияти таҳлилии роҳбарияти КОА метавонад барои ташаккули фарҳанги худтанқидкунии илмӣ ва масъулияти академӣ аҳаммияти назаррас дошта бошад.

Яке аз натиҷаҳои муҳимми фаъолияти КОА ташаккул ва рушди шабакаи шуроҳои диссертатсионӣ мебошад. Шурои диссертатсионӣ танҳо мақоми гузаронидани ҳимоя нест. Он бояд маркази экспертизаи илмӣ, мубоҳисаи академӣ ва ташаккули мактабҳои илмӣ бошад.

Дар низоми миллии аттестатсия шуроҳои диссертатсионии соҳаи ҳуқуқшиносӣ дар як қатор муассисаҳои бонуфузи илмӣ ва таълимии мамлакат фаъолият менамоянд. Аз ҷумла, дар назди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон шуроҳои диссертатсионӣ аз рӯйи самтҳои гуногуни ҳуқуқшиносӣ фаъолият дошта, таҳқиқоти назарияи давлат ва ҳуқуқ, ҳуқуқи конститутсионӣ, ҳуқуқи ҷиноятӣ ва дигар соҳаҳои илми ҳуқуқро фаро мегиранд. Мавҷудияти чунин шуроҳо дар Донишгоҳи миллӣ боиси тақвияти мавқеи он ҳамчун яке аз марказҳои асосии омодасозии кадрҳои илмии ҳуқуқшиносӣ гардидааст.

Дар Академияи Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ шурои диссертатсионӣ дар самти фаъолияти ҳифзи ҳуқуқ амал менамояд. Фаъолияти он барои рушди таҳқиқоти криминалистӣ, оперативӣ-ҷустуҷӯӣ, фаъолияти мақомоти корҳои дохилӣ ва дигар масъалаҳои ҳифзи ҳуқуқ аҳаммияти муҳим дорад.

Дар Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон низ шурои диссертатсионии ҳуқуқшиносӣ фаъолият намуда, дар он таҳқиқоти соҳаҳои ҳуқуқи маъмурӣ, идоракунии давлатӣ ва дигар самтҳои дахлдор баррасӣ мегарданд.

Ҳамин тавр, ташаккули шабакаи шуроҳо имконият фароҳам овардааст, ки соҳаҳои гуногуни илми ҳуқуқ дар дохили кишвар бо кадрҳои илмӣ таъмин карда шаванд.

Дар низоми омодасозӣ ва аттестатсияи кадрҳои илмии ҳуқуқшиносӣ мавқеи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон махсус мебошад. Институт ҳамчун муассисаи академии соҳавӣ яке аз марказҳои асосии таҳқиқоти бунёдӣ ва амалии ҳуқуқшиносӣ ба ҳисоб рафта, дар ташаккули мактабҳои илмӣ ва омодасозии кадрҳои тахассуси олӣ саҳми назаррас дорад.

Дар назди Институт зиёда аз ду сол шурои диссертатсионӣ аз рӯйи самтҳои 5.5.5 - ҳуқуқи меҳнат ва ҳуқуқи таъминоти иҷтимоӣ ва 5.5.10 - ҳуқуқи байналмилалӣ ва ҳуқуқи Аврупо фаъолият намуда, барои омодасозӣ ва аттестатсияи кадрҳои илмӣ дар ин соҳаҳо заминаи устувор фароҳам овардааст.

Дар соли 2026 фаъолияти ин самтҳо дар шакли нав идома пайдо намуда, шурои диссертатсионӣ аз нав таъсис дода шуд. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки таъсиси шуро дар Институт иқдоми якдафъаина набуда, ба мактабҳои илмӣ, таҷрибаи мавҷуда ва иқтидори кадрии муассиса такя менамояд.

Аҳаммияти фаъолияти ин шуро аз он иборат аст, ки ҳар ду самти мазкур барои рушди давлат ва ҷомеаи Тоҷикистон аҳаммияти рӯзафзун доранд. Тағйирёбии шаклҳои шуғл, рақамикунонии муносибатҳои меҳнатӣ, муҳоҷирати меҳнатӣ ва масъалаҳои таъминоти иҷтимоӣ таҳқиқоти нави илмиро талаб мекунанд. Ҳамзамон, густариши муносибатҳои байналмилалии Тоҷикистон, татбиқи уҳдадориҳои байналмилалӣ ва рушди ҳамкории минтақавӣ зарурати таҳқиқоти амиқро дар соҳаи ҳуқуқи байналмилалӣ тақозо менамояд.

Дар баробари ин, тибқи маълумоти охирин, дар Институти давлат ва ҳуқуқ шурои диссертатсионии дигар низ аз рӯйи ихтисосҳои 5.5.1 - назария ва таърихи ҳуқуқ ва давлат; таърихи таълимот дар бораи ҳуқуқ ва давлат; 5.5.2 - ҳуқуқи конститутсионӣ; ҳуқуқи мурофиаи судии конститутсионӣ; танзими ҳуқуқии ҳокимияти маҳаллӣ ва 5.5.3 - ҳуқуқи маданӣ; ҳуқуқи соҳибкорӣ; ҳуқуқи оилавӣ; ҳуқуқи байналмилалии хусусӣ таъсис дода шудааст. Таъсиси чунин шуро имконият медиҳад, ки дар як муассисаи академӣ самтҳои бунёдии илми ҳуқуқшиносӣ - аз назарияи умумии ҳуқуқ то ҳуқуқи хусусӣ, ҳуқуқи меҳнат ва ҳуқуқи байналмилалӣ - ба ҳам пайваст карда шаванд.

Дар ин замина мавҷудияти «Маҷаллаи академии ҳуқуқ», ки натиҷаҳои таҳқиқоти ҳуқуқшиносиро аз рӯйи самтҳои дахлдор нашр менамояд, низ аҳаммияти махсус дорад. Илова бар ин, дар Институти давлат ва ҳуқуқ маҷаллаи нав бо унвонии «Давлат ва ҳуқуқ» таъсис дода шуд.

Ҳамин тариқ, дар Институти давлат ва ҳуқуқ робитаи се унсури асосии рушди илм - мактаби илмӣ, шурои диссертатсионӣ ва нашрияи илмии тақризшаванда - ташаккул меёбад. Ҳамоҳангии ин се унсур метавонад ба баланд шудани сифати таҳқиқоти диссертатсионӣ ва омодасозии насли нави олимони ҳуқуқшинос мусоидат намояд.

Яке аз равандҳои нави мусбат васеъ гардидани ҷуғрофияи фаъолияти шуроҳои диссертатсионии ҳуқуқшиносӣ мебошад. Дар ин самт таъсиси шурои диссертатсионӣ дар назди Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон дар шаҳри Хуҷанд аҳаммияти махсус дорад. Ташкили чунин шуро имконият медиҳад, ки муҳаққиқони минтақаҳо барои иштирок дар фаъолияти илмӣ ва ҳимояи диссертатсия имконияти бештар пайдо намоянд. Ҳамзамон, ин иқдом метавонад ба ташаккули мактабҳои илмии ҳуқуқшиносӣ дар минтақаҳо мусоидат кунад. Бо вуҷуди ин, ғайримарказикунонии низоми аттестатсия набояд бо афзоиши механикии шумораи шуроҳо омехта карда шавад.

Шурои диссертатсионӣ бояд дар муассисае таъсис дода шавад, ки дар он мактаби воқеии илмӣ, шумораи кофии олимони соҳибихтисос, анъанаи таҳқиқотӣ, пойгоҳи илмӣ ва муҳити зарурии академӣ вуҷуд дошта бошад. Дар ин сурат таъсиси шуро на воситаи сунъии ташкили мактаби илмӣ, балки натиҷаи табиии рушди он мегардад.

Самти дигари муҳимми фаъолияти КОА таҳлили мунтазам ва ҳисоботдиҳии фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ мебошад. Ҳисоботи ҳарсолаи солона имкон медиҳад, ки фаъолияти шуро на танҳо аз рӯйи шумораи диссертатсияҳои ҳимояшуда, балки аз ҷиҳати риояи талаботи муқарраршуда ва сифати кори илмӣ арзёбӣ карда шавад. Аммо дар марҳилаи минбаъда ба мақсад мувофиқ аст, ки чунин таҳлил боз ҳам бештар хусусияти сифатӣ касб намояд.

Ба андешаи мо, ҳангоми арзёбии фаъолияти шуроҳои диссертатсионии ҳуқуқшиносӣ бояд нишондиҳандаҳои зерин ба назар гирифта шаванд:

- навгонии воқеии илмии диссертатсияҳои ҳимояшуда;

- сатҳи назариявӣ ва методологии таҳқиқот;

- сифати тақриз ва экспертизаи диссертатсия;

- сатҳи мубоҳисаи илмӣ дар ҷараёни ҳимоя;

- фаъолияти илмии аъзои шуро;

- риояи меъёрҳои одоби илмӣ ва асолати матн;

- татбиқи натиҷаҳои диссертатсия дар қонунгузорӣ;

- истифодаи натиҷаҳо дар амалияи судӣ ва ҳуқуқтатбиқкунӣ;

- ташаккули мактабҳои илмӣ ва тарбияи шогирдон;

- фаъолияти минбаъдаи илмии шахсоне, ки соҳиби дараҷаи илмӣ гардидаанд.

Маҳз чунин меъёрҳо метавонанд нишон диҳанд, ки фаъолияти шурои диссертатсионӣ то кадом андоза ба рушди воқеии илм мусоидат мекунад.

Яке аз самтҳои муҳими фаъолияти КОА такмили мунтазами заминаи меъёрии ҳуқуқии аттестатсияи кадрҳои илмӣ мебошад. Дар ин соҳа Низомномаи Комиссияи олии аттестатсионӣ, Низомномаи шурои диссертатсионӣ, Низомномаи шурои экспертӣ, Тартиби додани дараҷаҳои илмӣ, Тартиби додани унвонҳои илмӣ ва дигар санадҳои дахлдор амал менамоянд.

Таҷрибаи солҳои охир нишон медиҳад, ки санадҳои мазкур мунтазам мавриди омӯзиш ва бозбинӣ қарор мегиранд. Чунин муносибат қобили дастгирӣ мебошад, зеро муносибатҳои илмӣ низ таҳти таъсири равандҳои нави технологӣ ва иҷтимоӣ тағйир меёбанд.

Рақамикунонии фаъолияти илмӣ, рушди пойгоҳҳои электронии маълумот, низомҳои муайян намудани монандии матн, нашрияҳои электронӣ ва истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ масъалаҳои наверо ба миён овардаанд, ки танзими дахлдори меъёриро талаб мекунанд. Махсусан, зарур аст меъёрҳои истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ ҳангоми таҳияи диссертатсия ва мақолаҳои илмӣ муайян карда шаванд. Зеҳни сунъӣ метавонад воситаи техникии мусоидаткунанда бошад, аммо набояд ҷойгузини фаъолияти мустақили зеҳнӣ ва эҷодии муҳаққиқ гардад.

Такмили санадҳои меъёрӣ бояд на танҳо ба талаботи техникии барасмиятдарории диссертатсия, балки ба таъмини сифати мазмунии таҳқиқот низ равона карда шавад.

Яке аз масъалаҳои калидии рушди минбаъдаи илми ҳуқуқшиносӣ баланд бардоштани талабот нисбат ба навгонии илмии диссертатсияҳо мебошад. Дар баъзе ҳолатҳо навгонии илмӣ ба пешниҳод намудани тағйиру иловаҳои ҷудогона ба қонунгузорӣ маҳдуд карда мешавад. Аммо ҳар як пешниҳоди таҳрири меъёри ҳуқуқӣ наметавонад худ аз худ навгонии илмӣ ҳисобида шавад.

Навгонии воқеии илмӣ бояд бо кашфи қонуниятҳои нав, таҳияи консепсияи муаллифӣ, асоснок намудани категория ё мафҳуми нав, пешниҳоди муносибати нави методологӣ ё ҳалли илмии масъалаи дорои аҳаммияти назариявӣ ва амалӣ алоқаманд бошад.

Аз ин рӯ, яке аз вазифаҳои муҳимми шуроҳои диссертатсионӣ ва шуроҳои экспертии КОА бояд фарқ гузоштан байни навгонии шаклӣ ва навгонии воқеии илмӣ бошад. Ин талабот метавонад сифати таҳқиқоти ҳуқуқшиносиро ба таври назаррас баланд бардорад.

Нақши КОА дар рушди илм танҳо тавассути санадҳои маъмурӣ ва механизмҳои назоратӣ амалӣ намегардад. Фаъолияти он метавонад ба ташаккули фарҳанги нави академӣ низ таъсир расонад. Ин фарҳанг пеш аз ҳама мустақилияти фикрии муҳаққиқ, масъулияти роҳбари илмӣ ва мушовири илмӣ, риояи одоби илмӣ, дурустии иқтибосоварӣ, эҳтиром ба ҳуқуқи муаллиф, мубоҳисаи озоди илмӣ ва муносибати оштинопазир ба сохтакорӣ ва асардуздиро дар бар мегирад.

Дар ин самт таҳлилҳои ошкорои фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ ва олимони соҳа, ки солҳои охир аз ҷониби роҳбарияти КОА бештар анҷом дода мешаванд, аҳаммияти тарбиявӣ ва пешгирикунанда доранд.

Олим бояд дарк намояд, ки дараҷаи илмӣ на танҳо мақоми иҷтимоӣ, балки пеш аз ҳама масъулияти илмӣ мебошад. Аз ин рӯ, фаъолияти олимони дорои дараҷаи илмӣ бояд на танҳо аз рӯйи шумораи мақолаҳо, балки аз рӯйи саҳми воқеии онҳо дар рушди илм, ташаккули мактабҳои илмӣ, омодасозии шогирдон ва ҳалли масъалаҳои муҳимми давлату ҷомеа арзёбӣ карда шавад.

Бо дарназардошти таҷрибаи ташаккулёфта, барои баланд бардоштани минбаъдаи нақши КОА дар рушди илми ҳуқуқшиносӣ татбиқи як қатор тадбирҳо мувофиқи мақсад мебошад.

Якум, экспертизаи мазмунии диссертатсияҳо бояд тақвият дода шавад. Риояи талаботи расмӣ муҳим аст, аммо он набояд ҷойгузини арзёбии аслии илмии таҳқиқот гардад.

Дуюм, масъулияти роҳбарон ва мушовирони илмӣ барои сифати диссертатсияҳои таҳти роҳбарии онҳо таҳким дода шавад.

Сеюм, таъсиси махзани ягонаи электронии диссертатсияҳои дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳимояшуда зарур мебошад. Чунин махзан на танҳо шаффофиятро таъмин мекунад, балки барои пешгирии такрори мавзуъҳо ва истифодаи ғайриқонунии натиҷаҳои таҳқиқоти қаблӣ низ мусоидат менамояд.

Чорум, мониторинги татбиқи натиҷаҳои диссертатсияҳои ҳуқуқшиносӣ дар амалия ба роҳ монда шавад. Зарур аст муайян карда шавад, ки пешниҳодҳои дар диссертатсияҳо асоснокшуда то кадом андоза дар қонунгузорӣ, фаъолияти судӣ, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, идоракунии давлатӣ ва раванди таълим истифода мешаванд.

Панҷум, рушди ҳамкории байналмилалии шуроҳои диссертатсионӣ ва ҷалби олимони хориҷӣ ба экспертиза ва мубоҳисаҳои илмӣ метавонад ба баланд гардидани рақобатпазирии илми ҳуқуқшиносии Тоҷикистон мусоидат намояд.

Шашум, ҳангоми таъсиси шуроҳои нави диссертатсионӣ мавҷудияти мактаби воқеии илмӣ бояд яке аз меъёрҳои асосӣ бошад.

Ҳафтум, таҳлилҳои соҳавии КОА оид ба вазъи илми ҳуқуқшиносӣ бояд идома дода шуда, натиҷаҳои онҳо бо иштироки олимони пешбари мамлакат мавриди муҳокима қарор гиранд.

Таҳлили фаъолияти Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ташаккули низоми миллии аттестатсияи кадрҳои илмӣ яке аз дастовардҳои муҳимми даврони Истиқлоли давлатӣ мебошад.

Ба вуҷуд омадани чунин низом ба Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият дод, ки сиёсати мустақили худро дар соҳаи омодасозӣ ва аттестатсияи кадрҳои илмӣ амалӣ намуда, талаботи ягонаи миллиро нисбат ба сифати таҳқиқоти диссертатсионӣ муқаррар намояд.

Дар рушди илми ҳуқуқшиносӣ нақши КОА пеш аз ҳама дар таъсис ва танзими фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ, ташкили экспертизаи илмӣ, баланд бардоштани талабот нисбат ба диссертатсияҳо, рушди низоми нашрияҳои тақризшаванда, такмили санадҳои меъёрӣ ва ташаккули фарҳанги масъулияти академӣ зоҳир мегардад.

Марҳилаи муосири фаъолияти Комиссия таҳти роҳбарии доктори илмҳои биологӣ, профессор, узви вобастаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Давлатзода Сайфиддин Хайриддин бо ҷоннок гардидани фаъолияти таҳлилӣ, методӣ ва ташкилӣ фарқ мекунад. Баргузории мулоқоту семинарҳо, таҳлили фаъолияти шуроҳои диссертатсионӣ ва олимони соҳа, муайян намудани камбудиҳо ва пешниҳоди роҳҳои ислоҳи онҳо, бозбинии санадҳои меъёрӣ ва таъсису азнавтаъсисдиҳии шуроҳои диссертатсионӣ нишон медиҳанд, ки фаъолияти Комиссия тадриҷан хусусияти фарогири таъмини сифати илмро касб менамояд.

Рушди шабакаи шуроҳои ҳуқуқшиносӣ дар Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, Академияи Вазорати корҳои дохилӣ, Академияи идоракунии давлатӣ ва Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон имкониятҳои нави омодасозии кадрҳои илмиро фароҳам овардааст.

Дар ин миён рушди шуроҳои диссертатсионии Институти давлат ва ҳуқуқ аҳаммияти махсус дорад. Фаъолияти шуро аз рӯйи ихтисосҳои 5.5.5 ва 5.5.10 ва таъсиси шурои нав аз рӯйи ихтисосҳои 5.5.1, 5.5.2 ва 5.5.3 метавонад иқтидори Институтро ҳамчун яке аз марказҳои асосии академии илми ҳуқуқшиносии мамлакат боз ҳам тақвият диҳад.

Дар баробари ин, афзоиши шумораи шуроҳои диссертатсионӣ набояд ҳамчун ҳадафи мустақил қабул карда шавад. Вазифаи стратегӣ бояд баланд бардоштани сифати фаъолияти шуроҳо ва диссертатсияҳои ҳимояшаванда бошад.

Дар марҳилаи нави рушди илми Тоҷикистон самаранокии низоми аттестатсияро на танҳо аз рӯйи шумораи диссертатсияҳои ҳимояшуда ва дараҷаҳои илмии додашуда, балки аз рӯйи таъсири натиҷаҳои илмӣ ба рушди назарияи ҳуқуқ, қонунгузорӣ, фаъолияти судӣ ва амалияи ҳуқуқтатбиқкунӣ арзёбӣ намудан зарур аст.

Аз ин рӯ, метавон хулоса кард, ки фаъолияти Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити Истиқлоли давлатӣ аз доираи механизми одии додани дараҷаҳои илмӣ берун рафта, тадриҷан ба яке аз механизмҳои институтсионалии ташаккул ва рушди илми миллӣ табдил ёфтааст.

Барои илми ҳуқуқшиносии Тоҷикистон натиҷаи ниҳоии фаъолияти КОА бояд на танҳо афзоиши шумораи кадрҳои дорои дараҷаи илмӣ, балки ташаккули олими соҳибмактаб, муҳаққиқи мустақил, таҳқиқоти асил ва натиҷаи илмие бошад, ки барои рушди давлат, ҷомеа, қонунгузорӣ ва низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон арзиши воқеӣ дорад.

Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн – мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

(бахшида ба 75-солагии доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Саидумар Раҷабов)

Дар таърихи ҳар як миллат шахсиятҳое ҳастанд, ки арзиши фаъолияти онҳо танҳо бо шумораи солҳои умр ё вазифаҳои ишғолкардаашон чен намешавад. Меъёри аслии бузургии чунин инсонҳо дар он зоҳир мегардад, ки онҳо то чӣ андоза тавонистаанд ба пешрафти маънавӣ, илмӣ ва касбии ҷомеа таъсир расонанд, мактабе бунёд намоянд ва пас аз худ шогирдоне гузоранд, ки роҳи оғозкардаи устодро идома медиҳанд. Дар илми ҳуқуқшиносии Тоҷикистони соҳибистиқлол профессор Саидумар Раҷабов аз ҷумлаи ҳамин гуна шахсиятҳои мактабсоз мебошад. 1 сентябри соли 2026 ин олими шинохта ба синни мубораки 75 қадам мегузорад, вале фаъолияти пурбори илмӣ, эҷодӣ ва ҷамъиятии ӯ ҳамоно бо неруи ҷавонӣ идома дорад.

Номи профессор Саидумар Раҷабов имрӯз пеш аз ҳама бо ташаккул ва таҳкими илми ҳуқуқи байналмилалӣ дар Тоҷикистон пайванд хӯрдааст. Ӯ аз нахустин муҳаққиқонест, ки дар давраи соҳибистиқлолӣ зарурати ташкили таҳқиқоти низомманд дар ин соҳа, омода намудани кадрҳои миллӣ, ба забони тоҷикӣ таҳия кардани адабиёти таълимӣ ва коркарди масъалаҳои муҳими байналмилалӣ-ҳуқуқиро ба миён гузошт. Аз ҳамин ҷиҳат, 75-солагии ӯ танҳо ҷашни шахсии як донишманд нест. Ин сана барои муҳити ҳуқуқшиносии кишвар фурсати муносибест, то ба роҳи тайкардаи яке аз поягузорони мактаби миллии ҳуқуқи байналмилалӣ назар афканем ва аҳаммияти мероси илмии ӯро аз дидгоҳи имрӯз арзёбӣ намоем.

Саидумар Раҷабов 1 сентябри соли 1951 дар деҳаи Меҳнати ноҳияи Сариосиёи Ҷумҳурии Ӯзбекистон дар оилаи заҳматкаш ба дунё омадааст. Солҳои кӯдакӣ ва наврасии ӯ дар муҳите гузаштаанд, ки меҳнатдӯстӣ, эҳтироми омӯзгор ва талош барои дониш арзиши баланд доштанд. Пас аз хатми мактаби миёна ӯ соли 1966-1967 курсҳои яксолаи тайёр намудани муаллимони синфҳои ибтидоиро гузашта, ҳанӯз дар синни ҷавонӣ фаъолияти омӯзгориро оғоз намуд. Соли 1968 ба факултаи забонҳои хориҷии Донишкадаи давлатии омӯзгории Запорожйе дохил шуда, соли 1972 онро бо дипломи аъло хатм кард. Ихтисоси аввалини ӯ омӯзгори забони англисӣ буд ва маҳз ҳамин заминаи қавии забонӣ баъдтар дар тамоми фаъолияти илмӣ ва байналмилалии ӯ нақши муҳим бозид.

Солҳои 1972-1973 ва баъдан 1974-1977 Саидумар Раҷабов дар мактаби миёна ҳамчун омӯзгори забони англисӣ кор кард. Байни ин ду марҳила, солҳои 1973-1974, хизмати ҳарбиро дар Қувваҳои Мусаллаҳи Иттиҳоди Шӯравӣ адо намуд. Аз соли 1977 марҳилаи нав ва хеле масъули ҳаёти ӯ оғоз шуд: кор ва таҳсил дар сохторҳои амнияти давлатӣ. Солҳои 1987-1990 дар аспирантураи рӯзонаи Мактаби олии Кумитаи амнияти давлатии ИҶШС дар Москва таҳсил намуда, соли 1991 рисолаи номзадии худро ҳимоя кард. Ин таҷриба ба ӯ имкон дод, ки ҳуқуқро на танҳо аз мавқеи назариявӣ, балки аз дидгоҳи амнияти давлатӣ, масъулияти хизматӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ дарк намояд.

Моҳи июли соли 1992 ӯ ба Душанбе баргашт ва то соли 1998 дар мақомоти роҳбарикунандаи Кумитаи давлатии амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият намуд. Дар ҳамин давраи ҳассос, ки давлати ҷавони тоҷик ба сулҳу субот ва таҳкими сохторҳои давлатӣ ниёз дошт, Саидумар Раҷабов дар таъсиси Мактаби олии мақомоти амнияти давлатӣ саҳм гузошта, ба ҳайси муовини роҳбар оид ба таълим ва илм ва иҷрокунандаи вазифаи роҳбар фаъолият кард. Соли 1998 бо рутбаи полковник ба истеъфо баромад, аммо таҷрибаи хизматӣ дар тамоми фаъолияти минбаъдаи ӯ ҳамчун як мактаби интизом, масъулият ва садоқат ба давлат боқӣ монд.

Аз моҳи сентябри соли 1998 то апрели соли 2006 фаъолияти ӯ бо Донишгоҳи славянии Русия ва Тоҷикистон пайваст гардид. Дар ин муассиса ба сифати дотсент, мудири кафедраи забони англисӣ ва профессори кафедраи муносибатҳои байналмилалӣ кор кард. Соли 2002 соҳиби унвони илмии дотсент шуд. Маҳз дар ҳамин давра таваҷҷуҳи илмии ӯ ҳарчи бештар ба масъалаҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ, низоъҳои мусаллаҳона ва муносибатҳои байналмилалӣ равона гардид.

Марҳилаи ҳалкунанда дар зиндагии илмии профессор соли 2008 фаро расид. 5 ноябри ҳамон сол ӯ дар Донишгоҳи дӯстии халқҳои Русия дар шаҳри Москва рисолаи доктории худро дар мавзӯи «Имплементатсияи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон: проблемаҳои назариявӣ ва амалӣ» аз рӯйи ихтисоси 12.00.10 — ҳуқуқи байналмилалӣ; ҳуқуқи аврупоӣ бомуваффақият ҳимоя намуд. Бо ин ҳимоя ӯ аввалин доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ дар Тоҷикистон аз рӯйи ихтисоси ҳуқуқи байналмилалӣ ва ҳуқуқи аврупоӣ гардид. Соли 2023 ба ӯ унвони илмии профессор дода шуд.

Аз 6 апрели соли 2006 сар карда, фаъолияти асосии илмии Саидумар Раҷабов бо Академияи илмҳо, имрӯз Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, пайвастааст. Ӯ дар тӯли солҳои зиёд роҳбарии шуъбаи ҳуқуқи байналмилалиро ба уҳда дошт: нахуст дар Институти давлат ва ҳуқуқ, баъдан пас аз тағйироти сохторӣ дар Институти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқ ба номи А. Баҳоваддинов ва аз декабри соли 2025, баъди аз нав ҷудо шудани пажӯҳишгоҳҳо, ҳамчун мудири шуъбаи ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон фаъолият дорад. Ин пайдарҳамӣ нишон медиҳад, ки номи ӯ бо худи ташаккул ва устувории ин самти илмӣ дар низоми академии кишвар тавъам аст.

Фаъолияти илмии профессор С. Раҷабов аз нигоҳи мавзӯӣ васеъ, вале аз нигоҳи мантиқӣ муттаҳид аст. Агар осори ӯро дар маҷмӯъ таҳлил намоем, метавон дид, ки дар маркази аксари таҳқиқот масъалаи ҳифзи инсон, амнияти давлат, сулҳу субот, ҳамкории байналмилалӣ ва ҳимояи манфиатҳои Тоҷикистон қарор дорад. Дар китобномаи 70-солагии устод шаш самти асосии таваҷҷуҳи илмии ӯ муайян шуда буд: масъалаҳои мубрами ҳуқуқи байналмилалӣ; низоъшиносӣ; омили исломӣ дар сиёсати ҷаҳонӣ; мубориза бо ҷинояткории байналмилалӣ; ҳуқуқи байналмилалии об ва муҳити зист; инчунин масъалаҳои забоншиносӣ ва таълими забонҳои хориҷӣ. Осори панҷ соли охир нишон медиҳад, ки ин самтҳо на танҳо идома ёфтаанд, балки бо масъалаҳои нав — амнияти иттилоотӣ, киберҷинояткорӣ, дипломатияи сулҳ, ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ, ислоҳоти Созмони Милали Муттаҳид ва таҳаввули низоми байналмилалӣ — ғанӣ гардидаанд.

Самти аввал ва меҳварии фаъолияти ӯ — назария ва таърихи ҳуқуқи байналмилалӣ мебошад. Профессор дар осори худ ҳуқуқи байналмилалиро ҳамчун низоми зиндаи меъёрҳо ва принсипҳо арзёбӣ мекунад, ки ҳамзамон бо рушди давлатдорӣ ва муносибатҳои байни халқҳо тағйир меёбад. Аз ин ҷиҳат, асарҳои «Ҳуқуқи байналмилалӣ», «Ҳуқуқи робитаҳои беруна», «Фарҳанги ҳуқуқи байналмилалӣ», «Универсальная юрисдикция в международном уголовном праве», «Международные суды и трибуналы» ва дигар китобу мақолаҳои ӯ на танҳо барои омӯзиши назарияи соҳа, балки барои ташаккули забони илмии ҳуқуқи байналмилалӣ дар Тоҷикистон аҳаммият доранд.

Дар ин самт махсусан силсилаи шашҷилдаи «Таърихи ҳуқуқи байналмилалӣ дар минтақаи Осиёи Марказӣ» ҷойгоҳи хос дорад. Қисмҳои ин асар солҳои 2019-2024 ба табъ расидаанд. Арзиши асосии силсила дар он аст, ки муаллиф таърихи ҳуқуқи байналмилалиро танҳо аз нуқтаи назари анъанаи аврупоӣ баррасӣ намекунад, балки саҳми тамаддунҳои Осиёи Марказӣ, анъанаҳои давлатдорӣ, аҳдномаҳо, афкори мутафаккирон ва таҷрибаи дипломатии халқҳои минтақаро ба доираи таҳқиқ меорад. Ин равиш барои илми миллӣ аҳаммияти усулӣ дорад: он ба насли ҷавон нишон медиҳад, ки фарҳанги ҳуқуқӣ ва дипломатии тоҷикон решаҳои таърихии амиқ дошта, мероси миллӣ метавонад қисми муҳими таърихи умумии ҳуқуқи байналмилалӣ бошад.

Китоби дарсии «Ҳуқуқи байналмилалӣ» барои магистрантон ва докторантони PhD, ки соли 2025 дар ҳаҷми 500 саҳифа нашр шудааст, идомаи мантиқии фаъолияти дарозмуддати омӯзгории профессор мебошад. Дар ин асар таҷрибаи чандинсолаи таълими фан, таҳқиқоти назариявӣ ва зарурати мутобиқ намудани донишҳои байналмилалӣ-ҳуқуқӣ ба ниёзҳои таҳсилоти олии кишвар ба ҳам омадаанд. Барои илми Тоҷикистон чунин китобҳо аҳаммияти стратегӣ доранд, зеро бе адабиёти босифати миллӣ ташаккули мутахассиси мустақил ва тафаккури ҳуқуқии миллӣ имконнопазир аст.

Самти дуюми муҳими таҳқиқоти профессор — ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ ва низоъҳои мусаллаҳона мебошад. Мавзӯи рисолаи доктории ӯ низ маҳз ба имплементатсияи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ дар Тоҷикистон бахшида шуда буд. Дар асарҳои «Международное гуманитарное право в Республике Таджикистан», «Международно-правовые аспекты урегулирования вооруженного конфликта в Таджикистане», «Военные преступления как серьезные нарушения норм международного гуманитарного права» ва таҳқиқоти сершумори баъдӣ масъалаҳои ҳифзи қурбониёни низоъ, таснифи низоъҳои мусаллаҳона, ҷиноятҳои ҷангӣ, нақши СММ ва роҳҳои сулҳомези ҳалли муноқишаҳо таҳлил шудаанд.

Аҳаммияти ин самт барои Тоҷикистон аз таҷрибаи таърихии худи кишвар бармеояд. Миллати тоҷик дар солҳои 1990-ум талхии низои дохилиро чашид ва баъдан бо иродаи сиёсӣ ва хиради миллӣ ба сулҳу ризоият расид. Профессор С. Раҷабов ин таҷрибаро на танҳо ҳамчун як воқеаи сиёсӣ, балки ҳамчун объекти таҳқиқи ҳуқуқи байналмилалӣ арзёбӣ кардааст. Осори нави ӯ дар бораи таҷрибаи сулҳи тоҷикон ва аҳаммияти он барои амнияти минтақавию ҷаҳонӣ ин хатти таҳқиқотро идома медиҳад. Ин ҷо илм бо ватандӯстӣ пайваст мешавад: таҳқиқи сулҳи тоҷикон барои ӯ ҳамзамон таҳқиқи як арзиши миллӣ ва пешниҳоди таҷрибаи Тоҷикистон ба ҷомеаи ҷаҳонӣ мебошад.

Самти сеюм — ҳуқуқи байналмилалии ҷиноятӣ ва мубориза бо ҷинояткории байналмилалӣ мебошад. Профессор аз аввалин муҳаққиқони кишвар аст, ки масъалаҳои фаъолияти Суди байналмилалии ҷиноятӣ, юрисдиксияи универсалӣ, терроризм, гаравгонгирӣ, зархаридӣ ва ҷиноятҳои байналмилалиро ба таври муназзам таҳқиқ кардааст. Монографияҳои «Становление и развитие Международного уголовного суда», «Универсальная юрисдикция в международном уголовном праве» ва «Актуальные проблемы борьбы с преступностью в международном уголовном праве» ба ин раванд заминаи назариявӣ гузоштанд. Дар солҳои охир ин самт бо таҳқиқоти киберҷинояткорӣ ва таҳдидҳои нави фаромиллӣ васеъ шудааст.

Самти чорум — ҳуқуқи байналмилалии об ва ҳифзи муҳити зист мебошад. Тоҷикистон ҳамчун кишвари дорои захираҳои бузурги об ва ташаббускори барномаҳои глобалии обӣ ниёзманд ба таҳқиқоти мустаҳками ҳуқуқӣ дар ин самт аст. Профессор С. Раҷабов дар монография ва мақолаҳои худ масъалаҳои истифодаи обҳои фаромарзӣ, ҳамкории давлатҳои Осиёи Марказӣ, дипломатияи об, амнияти экологӣ ва имплементатсияи ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистонро баррасӣ намудааст. Монографияи «Масоили актуалии ҳуқуқи байналмилалии об», ки соли 2018 дар ҳаммуаллифӣ ба нашр расид, аз ҷумлаи корҳои муҳими ин самт мебошад. Бо ҳамин, ӯ дар ташаккули заминаи назариявии ҳуқуқи байналмилалии об дар кишвар низ саҳми арзанда гузоштааст.

Самти панҷум — омӯзиши робитаи тамаддун, дин ва ҳуқуқи байналмилалӣ аст. Осори ӯ оид ба омили исломӣ, ҳуқуқи башардӯстии мусулмонӣ, афкори Имоми Аъзам, саҳми мутафаккирони тоҷик ва исломофобия нишон медиҳад, ки профессор кӯшиш мекунад падидаҳои муосири сиёсиву ҳуқуқиро дар заминаи тамаддунӣ таҳлил намояд. Ин равиш имконият медиҳад, ки байни арзишҳои умумибашарӣ ва мероси маънавии минтақа робитаи илмӣ пайдо карда шавад ва ҳамзамон аз истифодаи сиёсишудаи дин барои ифротгароӣ ва хушунат фарқ гузошта шавад.

Самти шашум — забоншиносӣ ва фарҳанги забонӣ мебошад. Шояд дар назари аввал ин самт аз ҳуқуқи байналмилалӣ дур намояд, аммо дар зиндагии илмии профессор чунин нест. Донистани забон барои ҳуқуқшиноси байналмилалӣ воситаи мустақими дастрасӣ ба сарчашма, муошират бо муҳаққиқони хориҷӣ ва иштирок дар муҳокимаҳои касбӣ аст. Профессор забонҳои тоҷикӣ, русӣ, англисӣ ва ӯзбекиро ба дараҷаи аъло медонад. Осори ӯ ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ нашр шудааст; ӯ ҳамчунин муаллифи корҳои забоншиносӣ ва луғатҳои махсус мебошад. Ин қобилияти чандзабонӣ ба таҳқиқоти ӯ паҳнои байналмилалӣ бахшида, дар тарбияи шогирдон низ ҳамчун намунаи касбӣ хизмат мекунад.

Рӯйхати осори профессор С. Раҷвбов ҳоло зиёда аз 451 номгӯйро дар бар мегирад. Ин рақам танҳо нишондиҳандаи миқдорӣ нест; он бозгӯи интизоми эҷодӣ, пайгирии пайвастаи рӯйдодҳои байналмилалӣ ва қобилияти пайвастани назарияи ҳуқуқ бо масъалаҳои рӯз мебошад.

Дар миёни осори солҳои охир китобу таҳқиқоти калонҳаҷм, мақолаҳои илмӣ, маводи конференсияҳо ва корҳои илмӣ-оммавӣ ба забонҳои гуногун ҷой доранд. «Международные суды и трибуналы» (2024), қисми шашуми «Таърихи ҳуқуқи байналмилалӣ дар минтақаи Осиёи Марказӣ» (2024) ва «Ҳуқуқи байналмилалӣ» барои магистрантону докторантони PhD (2025) нишон медиҳанд, ки профессор дар синни беш аз ҳафтодсолагӣ ҳамоно ба таҳияи асарҳои бунёдӣ машғул аст.

Дар солҳои 2025-2026 доираи масъалаҳои мавриди таваҷҷуҳи ӯ боз ҳам васеъ гардидааст: паноҳгоҳи дипломатӣ, имтиёз ва масуниятҳои дипломатӣ, таърихи дипломатияи тоҷик, нақши мурофиаи Нюрнберг, ҳифзи қабати озон ва тағйирёбии иқлим, ислоҳоти СММ, фарҳанги сулҳ, киберҷинояткорӣ, ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ дар доираи СҲШ, ҳифзи кӯдакон дар низоъҳои мусаллаҳона, таҷрибаи сулҳи тоҷикон ва ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи сулҳ. Чунин гуногунмавзӯӣ танҳо дар ҳолате самаранок аст, ки муҳаққиқ дорои заминаи васеи назариявӣ ва таҷрибаи амиқи байналмилалӣ бошад. Дар мавриди профессор Раҷабов маҳз ҳамин ду омил бо ҳам пайвастаанд.

Қобили таваҷҷуҳ аст, ки як қисми осори нав ба масъалаҳои сиёсати хориҷӣ ва ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон бахшида шудааст. Ин ҷиҳат фаъолияти ӯро аз доираи таҳқиқоти «кабинетӣ» берун мебарорад. Олим рӯйдодҳои байналмилалиро аз мавқеи ҳуқуқӣ шарҳ медиҳад, моҳияти ташаббусҳои кишварро ба забони илм ва омма мефаҳмонад ва бо ҳамин дар рушди фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа саҳм мегузорад. Барои ҳуқуқшиноси байналмилалӣ чунин фаъолият муҳим аст, зеро ҳуқуқи байналмилалӣ танҳо маҷмӯи шартномаҳо нест; он забони ҳуқуқии сиёсати хориҷӣ ва яке аз василаҳои ҳимояи манфиатҳои миллӣ дар арсаи ҷаҳонӣ мебошад.

Яке аз меъёрҳои асосии арзёбии шахсияти олим на танҳо шумораи асарҳояш, балки қобилияти ӯ дар омода намудани насли нави муҳаққиқон мебошад. Аз ин ҷиҳат, саҳми профессор Саидумар Раҷабов дар илми ҳуқуқи байналмилалии Тоҷикистон аҳаммияти махсус дорад. Ӯ орзуи ташаккули мактаби тавонои миллии ҳуқуқи байналмилалиро дошт — мактабе, ки «бриллиантҳои» худро ба майдони илми ҷаҳонӣ мебарорад ва манфиатҳои Тоҷикистонро бо забони ҳуқуқи байналмилалӣ ҳимоя мекунад. Имрӯз метавон гуфт, ки ин орзу ба воқеият табдил ёфтааст.

Таҳти роҳбарии ӯ як рисолаи докторӣ ва нӯҳ рисолаи номзадӣ ҳимоя шудаанд. Дар солҳои охир низ шогирдони ӯ аз рӯйи ихтисоси ҳуқуқи байналмилалӣ ва ҳуқуқи аврупоӣ рисолаҳои худро бомуваффақият дифоъ кардаанд. Аз ҷумла, рисолаҳо оид ба истифодаи ҳуқуқии обҳои фаромарзӣ, принсипи юрисдиксияи универсалӣ, танзими муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи ҳифзи муҳити зист бо роҳбарӣ ё мушовирии илмии профессор анҷом ёфтаанд. Ин гуногунмавзӯӣ нишон медиҳад, ки мактаби илмии ӯ ба як мавзӯъ маҳдуд нест. Меҳвари он методологияи ҳуқуқи байналмилалӣ, таҳлили манбаъҳо, пайванди меъёрҳои байналмилалӣ бо қонунгузории миллӣ ва ҳимояи манфиатҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

Мактаби илмӣ танҳо рӯйхати шогирдон нест. Мактаб пеш аз ҳама фарҳанги муносибат ба илм аст: талабот ба манбаъ, эҳтиром ба далел, масъулият дар иқтибос, таҳаммул ба андешаи дигар, пайвастани назария ба амал ва омодагӣ ба ҳимояи мавқеи илмӣ. Дар фаъолияти профессор Раҷабов ин унсурҳо бо анъанаи устодиву шогирдӣ пайваст шудаанд. Онҳое, ки дар назди ӯ кору таҳқиқ кардаанд, на танҳо машварати илмӣ, балки мактаби интизом, кор бо матн, ҷустуҷӯи сарчашма ва масъулияти касбиро гузаштаанд.

Саҳми профессор дар ташкили муҳити институтсионалии илм низ ба ҳамин мактабсозӣ иртибот дорад. Ӯ солҳои зиёд узв ва роҳбари шӯроҳои диссертатсионӣ буда, дар арзёбии рисолаҳои номзадӣ ва докторӣ иштирок кардааст. Ҳамзамон дар гурӯҳи кории Комиссияи татбиқи ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, шӯроҳои ҳамоҳангсозии таълими ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ ва ҳайатҳои таҳририяи маҷаллаҳои илмӣ фаъолият мекунад. Яъне мактаби илмии ӯ на танҳо аз шогирдони мустақим, балки аз муҳити илмие иборат аст, ки дар ташаккули он саҳм гузоштааст.

Имрӯз, вақте ки дар Тоҷикистон шумораи мутахассисони ҳуқуқи байналмилалӣ тадриҷан меафзояд ва рисолаҳои илмӣ дар худи кишвар низ ҳимоя мешаванд, арзиши заҳмати насли аввалини мактабсозон боз ҳам равшантар мегардад. Дар оғози ин роҳ имкониятҳо маҳдуд буданд: адабиёти миллӣ кам, шӯроҳои соҳавӣ вуҷуд надоштанд, дастрасӣ ба сарчашмаҳои хориҷӣ осон набуд. Ташкили шуъба, ҷалби кадрҳо, омода намудани барномаи таҳқиқотӣ, тарбияи аспирантон ва нашри китобҳои миллӣ дар чунин шароит кори маъмурӣ набуд. Он як лоиҳаи дарозмуддати бунёди соҳаи илмӣ буд. Профессор Саидумар Раҷабов дар ин лоиҳа нақши марказӣ дошт.

Дар ҷаҳонбинии профессор С. Раҷабов илм аз давлатдорӣ ҷудо нест. Таҷрибаи ӯ дар мақомоти давлатӣ, донишгоҳ ва Академияи миллии илмҳо боиси он гардидааст, ки масъалаҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамеша аз дидгоҳи манфиатҳои миллӣ низ арзёбӣ шаванд. Ин маънои сиёсӣ кардани илмро надорад; баръакс, сухан дар бораи дарки масъулияти олим дар назди ҷомеа ва давлат меравад. Ҳуқуқшиноси байналмилалӣ бояд меъёрҳои умумиэътирофшуда, таҷрибаи ҷаҳонӣ ва принсипҳои ҳуқуқиро амиқ бидонад, аммо ҳамзамон тавонад ҷойгоҳ ва манфиатҳои давлати худро дар дохили ин низом дуруст шарҳ диҳад.

Осори профессор оид ба сулҳи тоҷикон, ташаббусҳои обии Тоҷикистон, дипломатияи сулҳ, масъалаҳои сарҳадӣ, ислоҳоти созмонҳои байналмилалӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ маҳз чунин муносибатро инъикос мекунанд. Барои ӯ ватандӯстӣ шиори холӣ нест; он дар таҳқиқи илмӣ, таълифи китоб, тарбияи шогирд ва муаррифии таҷрибаи Тоҷикистон дар муҳити байналмилалӣ таҷассум меёбад. Ватандӯстии олим, пеш аз ҳама, дар он зоҳир мешавад, ки ӯ дониш ва таҷрибаи худро барои таҳкими давлат, боло бурдани нуфузи илми миллӣ ва омода намудани кадрҳои рақобатпазир сафарбар месозад.

Дар ин замина донистани чанд забон низ аҳаммияти хос мегирад. Профессор Саидумар Раҷабов забонҳои тоҷикӣ, русӣ, англисӣ ва ӯзбекиро ба дараҷаи аъло медонад. Ӯ ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ асарҳои илмӣ ва таълимӣ навиштааст. Барои ҳуқуқшиноси байналмилалӣ ин на танҳо бартарии шахсӣ, балки василаи мустақими дифои манфиатҳои илмӣ ва миллист: сарчашмаро бевосита хондан, бо ҳамтоёни хориҷӣ муошират намудан, андешаи худро бе миёнарав баён кардан ва илми Тоҷикистонро ба доираи васеи хонандагон муаррифӣ кардан.

Фаъолияти ҷамъиятӣ ва экспертии профессор низ идомаи ҳамин ҷаҳонбинӣ мебошад. Узвият дар комиссияҳо ва шӯроҳо, иштироки фаъол дар конференсияҳои байналмилалӣ, ҳамкорӣ бо созмонҳои байналмилалӣ, таҳрири маҷаллаҳои илмӣ ва суханрониҳои мунтазам дар чорабиниҳои илмӣ ӯро ба пайвандгари илм, таълим ва амалияи ҷамъиятӣ табдил додаанд. Ин навъи фаъолият барои ташаккули нуфузи олим муҳим аст: муҳаққиқ танҳо нависандаи китоб нест, балки иштирокчии фаъоли ҳаёти илмӣ ва иҷтимоӣ мебошад.

Заҳмати бисёрсолаи профессор Раҷабов дар давраҳои гуногун бо мукофоту ифтихорномаҳо қадрдонӣ шудааст. Дар миёни онҳо медалҳои ҷашнии «60-солагии Қувваҳои Мусаллаҳи СССР» ва «70-солагии Қувваҳои Мусаллаҳи СССР», медалҳои «Барои хизмати бенуқсон» дараҷаҳои III ва II, нишони «Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон», ифтихорномаҳои Академияи илмҳо ва «Медали тиллоии сулҳ»-и Бунёди сулҳ зикр мешаванд. Ин қадрдониҳо ба соҳаҳои гуногуни фаъолияти ӯ — хизмати давлатӣ, маориф, илм ва кори ҷамъиятӣ — марбутанд.

Бо вуҷуди ин, мукофоти бузургтарини ҳар як устод, пеш аз ҳама, эътимоди шогирдон, эҳтироми ҳамкорон ва зинда мондани андешаҳои ӯ дар корҳои насли баъдӣ мебошад. Аз ин нигоҳ, профессор С. Раҷабов соҳиби сармояи нодири маънавист: шогирдони ӯ дар мақомоти давлатӣ, муассисаҳои илмӣ, донишгоҳҳо ва дигар сохторҳо фаъолият доранд, китобҳои ӯ дар таълим истифода мешаванд ва таҳқиқоти оғозкардаи ӯ дар рисолаҳои нав идома меёбанд.

Феҳристи осори профессор С. Раҷабов нишон медиҳад, ки ӯ ба рӯйдодҳои нав вокуниши илмӣ нишон медиҳад, мақола менависад, шогирд тарбия мекунад ва дар кори шуъбаву шӯроҳо иштирок менамояд. Қимати чунин устувории эҷодӣ дар он аст, ки насли ҷавон мебинад: илм фаъолияти мавсимӣ нест; он тарзи зиндагӣ, одати фикр кардан ва масъулияти ҳаррӯза мебошад.

Хусусияти дигари шахсияти ӯ омезиши таҷрибаҳои гуногун аст. Омӯзгори забони англисӣ, афсари касбӣ, роҳбари муассисаи таълимӣ, профессори донишгоҳ, муҳаққиқи академӣ ва роҳбари мактаби илмӣ — ҳамаи ин марҳилаҳо дар як зиндагиномаи ягона ҷамъ омадаанд. Аз ҳамин сабаб, осори ӯ низ ҳамеша аз як дидгоҳи маҳдуд навишта нашудааст: дар он забоншиносӣ, амният, дипломатия, ҳуқуқ, сиёсат ва таърих бо ҳам пайваст мешаванд. Ин хусусият ба таҳқиқоти ӯ ранги вижа мебахшад.

Барои шогирдон ва ҳамкорон профессор С. Раҷабов пеш аз ҳама Устод аст. Мафҳуми «устод» дар фарҳанги мо танҳо мақоми академӣ нест. Устод касест, ки роҳ нишон медиҳад, имконият медиҳад, талаб мекунад, ислоҳ мекунад ва дар лаҳзаи зарурӣ пуштибонӣ менамояд. Мактаби илмӣ маҳз дар чунин муносибати зиндаи инсонӣ ба вуҷуд меояд. Асарҳои зиёду вазифаҳои баланд метавонанд номи олимро машҳур гардонанд, аммо танҳо шогирдон метавонанд мактабро зинда нигоҳ доранд.

Аз ин рӯ, вақте аз саҳми Саидумар Раҷабов дар илми миллӣ сухан мегӯем, бояд се натиҷаи бузурги фаъолияти ӯро якҷо бинем: якум, бунёд ва таҳкими заминаи назариявии ҳуқуқи байналмилалӣ дар Тоҷикистон; дуюм, таълифи адабиёти илмӣ ва таълимӣ ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ; сеюм, тарбияи насли нави ҳуқуқшиносони байналмилалӣ ва ташаккули муҳити касбии соҳавӣ. Маҳз ҷамъбасти ҳамин се самт ба мо иҷозат медиҳад бигӯем, ки ӯ дорои мактаби илмии худ мебошад.

Ҳафтоду панҷ соли умри профессор Саидумар Раҷабов қиссаи пайвастаи омӯзиш, хизмат ва эҷод аст. Аз синфхонаи мактаби деҳот то кафедраи донишгоҳ, аз хизмати давлатӣ то минбари илми академӣ, аз аввалин корҳои забоншиносӣ то садҳо таҳқиқоти ҳуқуқи байналмилалӣ — ин роҳ бо меҳнати доимӣ тай шудааст. Дар ин роҳ вазифаҳо иваз шудаанд, муассисаҳо тағйир ёфтаанд, низоми байналмилалӣ дигаргун шудааст, аммо як чиз устувор мондааст: садоқат ба дониш ва бовар ба зарурати тарбияи кадрҳои миллӣ.

Имрӯз, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ бо ташаббусҳои созанда, сиёсати сулҳҷӯёна ва мавқеи фаъоли дипломатӣ ҳузур дорад, нақши ҳуқуқшиносони байналмилалии соҳибкасб бештар аз ҳар вақти дигар муҳим аст. Профессор С. Раҷабов дар тӯли даҳсолаҳо барои ба вуҷуд омадани ҳамин захираи зеҳнӣ заҳмат кашидааст. Китобҳояш дониш медиҳанд, мақолаҳояш масъала мегузоранд, шогирдонаш роҳро идома медиҳанд ва мактаби илмии ӯ ба тадриҷ ба як ҷузъи устувори илми ҳуқуқшиносии Тоҷикистон табдил ёфтааст.

Дар рӯзи 75-солагӣ ба Устоди гиромӣ пеш аз ҳама саломатии бардавом, умри дароз, неруи тозаи эҷодӣ ва идомаи муваффақонаи корҳои илмӣ орзу менамоем. Бигзор ҳар асари нав, ҳар шогирди нав ва ҳар дастоварди мактаби илмии ӯ ба таҳкими илми миллӣ, давлатдории соҳибистиқлол ва нуфузи Тоҷикистони азиз дар арсаи байналмилалӣ хизмат намояд. Ҳаёти пурифтихори чунин олимон собит месозад, ки хизмат ба илм дар асл хизмат ба Ватан аст ва мероси ҳақиқии донишманд дар қалбу тафаккури наслҳое идома меёбад, ки ӯ тарбия кардааст.

75-солагии профессор Саидумар Раҷабов муборак бод!

Ҷабборов Ф.Н. - номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, ходими пешбари илмии шуъбаи илмҳои

ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон;

Раҳмонзода Ш.Қ. – номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ.

(Дар ҳошияи суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ 31 августи соли 2026)

Дар шароити муосири рушди ҷомеа сифати неруи инсонӣ ба яке аз омилҳои муайянкунандаи пешрафти давлат табдил ёфтааст. Рушди босуръати илму техника, рақамикунонии муносибатҳои ҷамъиятӣ, густариши технологияҳои иттилоотӣ, пайдоиши воситаҳои зеҳни сунъӣ ва тағйирёбии пайвастаи талаботи бозори меҳнат масъалаи омода намудани инсони донишманд, соҳибмаърифат, эҷодкор ва қобили мутобиқшавӣ ба шароити навро ба мадди аввал мебароранд.

Дар чунин шароит маорифро танҳо ҳамчун низоми интиқоли дониш аз як насл ба насли дигар арзёбӣ кардан кофӣ нест. Маориф ба яке аз ниҳодҳои асосии ташаккули сармояи инсонӣ, рушди тафаккур, тарбияи шахсият ва таъмини устувории иҷтимоии давлат табдил меёбад. Илм низ танҳо соҳаи фаъолияти гурӯҳи муайяни муҳаққиқон набуда, балки яке аз сарчашмаҳои асосии донишҳои нав, технология, навоварӣ ва рушди иқтисодию иҷтимоӣ мебошад.

Аз ҳамин нуқтаи назар, робитаи таълим, тарбия, илм ва маърифат аҳаммияти махсуси методологӣ пайдо менамояд. Таълим ба шахс дониш ва малака медиҳад; тарбия самти ахлоқию иҷтимоии истифодаи онҳоро муайян мекунад; илм имконияти тавлиди донишҳои навро фароҳам меорад; маърифат бошад, донишро ба унсури ҷаҳонбинӣ ва фарҳанги шахс табдил медиҳад.

Масъалаҳои мазкур дар Паёмҳо ва суханрониҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон пайваста мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Дар онҳо рушди маориф ва илм бо ояндаи давлат, сифати неруи инсонӣ, омода намудани кадрҳои баландихтисос ва тарбияи насли соҳибмаърифату созанда робитаи мустақим пайдо мекунад. [1; 2; 3].

Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ аз 31 августи соли 2026 дар ин самт аҳаммияти махсус дорад. Суханронии мазкур дар остонаи 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ироа гардида, дар он ҳам дастовардҳои соҳаи маориф ҷамъбаст ва ҳам вазифаҳои минбаъдаи таълиму тарбияи насли ҷавон муайян карда шудаанд.

Дар ин суханронӣ маориф ҳамчун «созандаи ояндаи миллат ва давлат» арзёбӣ гардида, аҳаммияти илму маърифат ва китоб дар таърихи давлатдории тоҷикон махсус таъкид шудааст. [3] Ин мавқеъ имкон медиҳад, ки маориф ва илм на танҳо ҳамчун соҳаҳои сиёсати иҷтимоӣ, балки ҳамчун омилҳои стратегии рушди давлатдорӣ арзёбӣ карда шаванд.

Мақсади мақолаи мазкур таҳлили ҷойгоҳи таълиму тарбия ва илму маърифат дар ташаккули насли созанда, муайян намудани робитаи онҳо бо рушди сармояи инсонӣ ва нишон додани аҳаммияти тафаккури илмӣ, эҷодкорӣ ва навоварӣ дар омода намудани шахсияти ҷавобгӯ ба талаботи ҷомеаи муосир мебошад.

1. Таълиму тарбия ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи миллат ва давлат.

Дар низоми андешаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба рушди давлат маориф яке аз самтҳои афзалиятнок ба ҳисоб меравад. Чунин муносибат пеш аз ҳама аз дарки он бармеояд, ки рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии давлат дар ниҳояти кор аз сатҳи дониш, касбият, фарҳанг ва қобилияти эҷодии шаҳрвандони он вобаста мебошад.

Дар суханронии Рӯзи дониш ва Дарси сулҳи 31 августи соли 2026 масъалаи мазкур бо мафҳуми «сармоягузорӣ» алоқаманд карда шудааст. Сармоягузорӣ ба таълиму тарбияи кӯдакону наврасон дар ин замина ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи миллат ва давлат фаҳмида мешавад. [3]

Мафҳуми «сармоягузорӣ» дар ин маврид набояд танҳо ба маблағгузории муассисаҳои таълимӣ маҳдуд карда шавад. Он дорои мазмуни васеъ буда, сарфи захираҳои моддӣ, зеҳнӣ, ташкилӣ ва маънавии ҷомеаро барои ташаккули инсон фаро мегирад. Натиҷаи чунин сармоягузорӣ дар дарозмуддат дар симои омӯзгори соҳибмаҳорат, олими эҷодкор, муҳандиси навовар, табиби соҳибкасб, ҳуқуқшиноси донишманд ва дигар мутахассисони баландихтисос зоҳир мегардад.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ рушди инфрасохтори соҳаи маориф яке аз самтҳои муҳимми сиёсати иҷтимоии давлат ба ҳисоб рафтааст. Бунёди муассисаҳои нави таълимӣ ва фароҳам овардани шароити муосири таҳсил барои дастрасии бештари кӯдакону наврасон ба таълим замина гузоштааст. [4]

Бо вуҷуди ин, зиёд намудани шумораи муассисаҳои таълимӣ худ ҳадафи ниҳоӣ буда наметавонад. Натиҷаи воқеии сиёсати давлатӣ дар соҳаи маориф бояд пеш аз ҳама дар сифати дониш ва сифати шахсияти тарбияшаванда таҷассум ёбад.

Аз ин рӯ, дар марҳалаи муосир масъала тадриҷан аз таъмини дастрасӣ ба таҳсил ба таъмини сифати таҳсил мегузарад. Такмили маҳорати касбии омӯзгорон, истифодаи усулҳои пешқадами таълим, таҳияи китобҳои дарсии насли нав, истифодаи технологияҳои муосир ва муҷаҳҳаз намудани синфхонаю озмоишгоҳҳо ҷузъҳои ҳамин гузариш мебошанд.

Аммо сифати таълимро танҳо бо ҳаҷми маълумоти азхудкардаи хонанда муайян намудан дуруст нест. Хонанда метавонад маълумоти зиёдро аз худ намояд, вале агар қобилияти таҳлил, муқоиса, саволгузорӣ, мустақилона фикр кардан ва истифода намудани донишро дар вазъияти нав надошта бошад, самаранокии таълим маҳдуд мемонад.

Аз ҳамин сабаб, модели муосири таълим бояд аз модели асосан иттилоотӣ ба модели ташаккулдиҳандаи қобилият гузарад. Вазифаи муассисаи таълимӣ танҳо додани ҷавоби тайёр набуда, бояд ба хонанда тарзи ҷустуҷӯи ҷавоб, таҳлили далел ва қабули қарори асоснокро омӯзонад.

Дар баробари ин, таълим аз тарбия ҷудо буда наметавонад. Дониш худ ба худ кафолати рафтори ахлоқӣ ва масъулиятноки инсон нест. Дониш метавонад барои ҳадафҳои гуногун истифода шавад ва маҳз тарбия самти иҷтимоӣ ва ахлоқии истифодаи онро муайян мекунад.

Аз ин рӯ, таълим ва тарбия ду раванди ҷудогона набуда, ҷузъҳои як низоми ташаккули инсон мебошанд. Таълим дониш ва малака медиҳад, тарбия бошад муносибати шахсро ба меҳнат, ҷомеа, давлат, дигар инсонҳо ва масъулияти шахсии ӯ ташаккул медиҳад.

Дар натиҷа, сармоягузорӣ ба таълиму тарбияро метавон ҳамчун сармоягузорӣ ба сифати инсон арзёбӣ намуд. Дар ҷомеаи муосир маҳз сифати инсон — дониш, касбият, фарҳанг, қобилияти эҷодӣ ва масъулиятшиносӣ — яке аз захираҳои асосии рушди давлат мебошад.

2. Илму маърифат ҳамчун сарчашмаи пешрафти ҷомеа ва ташаккули тафаккури созанда.

Таълиму тарбия бо рушди илм робитаи ногусастанӣ дорад. Агар маориф муҳити асосии аз худ намудани донишҳои мавҷуда бошад, илм ба тавлиди донишҳои нав, рушди тафаккури эҷодӣ ва пешниҳоди роҳҳои нави ҳалли масъалаҳои ҷомеа мусоидат менамояд.

Аз ин рӯ, маориф ва илмро метавон ду ҳалқаи пайвастаи як низоми рушди сармояи инсонӣ арзёбӣ кард. Низоми маориф инсонро ба дониш ворид менамояд ва илм имконият медиҳад, ки инсон аз истифодабарандаи дониш ба офарандаи дониш табдил ёбад.

Дар Паёмҳо ва суханрониҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дастгирии илму маориф пайваста ҳамчун самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ арзёбӣ гардидааст. [1; 2] Дар ин муносибат рушди илму маориф бо ояндаи давлат ва миллат робитаи мустақим пайдо мекунад.

Ин нуқтаи назар дорои аҳаммияти методологӣ мебошад. Агар рушди давлат аз сифати инсон вобаста бошад, пас маориф ва илм наметавонанд танҳо ҳамчун соҳаҳои хароҷотӣ арзёбӣ гарданд. Онҳо сармоягузории дарозмуддат ба неруи зеҳнӣ ва касбии ҷомеа мебошанд.

Яке аз самтҳои муҳим дар ин раванд ташаккули тафаккури илмӣ мебошад. Тафаккури илмӣ танҳо аз донистани маҷмуи маълумоти илмӣ иборат нест. Он тарзи махсуси муносибат ба воқеият мебошад, ки ба далелнокӣ, мантиқ, таҳлил, санҷиш ва омодагӣ ба таҷдиди андеша дар асоси далелҳои нав такя мекунад.

Аз ин мавқеъ, омӯзиши илмҳои табиӣ, дақиқ ва риёзӣ аҳаммияти махсус пайдо менамояд. Ҳадаф танҳо аз ёд гирифтани формулаҳо ва қоидаҳо иборат нест. Омӯзиши чунин фанҳо бояд қобилияти дарки сабабу натиҷа, ҳалли масъала, таҳлили маълумот ва ҷустуҷӯи роҳҳои нави ҳалли мушкилотро инкишоф диҳад. [1]

Ташаккули чунин тарзи тафаккур барои насли созанда аҳаммияти бунёдӣ дорад. Ҷомеаи муосир ба шахсе ниёз дорад, ки на танҳо маълумоти мавҷударо қабул мекунад, балки метавонад ба он аз назари интиқодӣ муносибат намояд, дурустии онро санҷад ва дар асоси дониш роҳи нави ҳалли масъалаҳоро пешниҳод кунад.

Дар ҳамин замина эҷодкорӣ ва навоварӣ идомаи мантиқии донишомӯзӣ мебошанд. Метавон пайванди зеринро муайян кард: донишомӯзӣ - тафаккури илмӣ - эҷодкорӣ - навоварӣ.

Дониш заминаи фаъолияти эҷодӣ мебошад. Тафаккури илмӣ имконият медиҳад, ки дониш таҳлил ва санҷида шавад. Эҷодкорӣ шахсро аз доираи маълумоти тайёр берун мебарад ва навоварӣ натиҷаи дониш ва эҷодро ба ҳалли масъалаҳои воқеии ҷомеа табдил медиҳад.

Аз ин ҷиҳат, ташаббусҳое, ки ба омӯзиши илмҳои табиӣ, дақиқ ва риёзӣ, рушди ихтироъкорӣ ва ҷалби ҷавонон ба фаъолияти илмӣ равона шудаанд, на танҳо аҳаммияти таълимӣ, балки аҳаммияти иҷтимоӣ ва стратегӣ доранд.

Вазифаи муҳими низоми маориф дар ин самт гузаронидани хонанда аз азхудкунии дониш ба истифода ва тавлиди дониш мебошад. Муассисаи таълимӣ бояд муҳите фароҳам оварад, ки дар он савол гузоштан, ҷустуҷӯ намудан, таҷриба кардан ва ҳатто иштибоҳ кардан ҳамчун ҷузъи раванди омӯзиш қабул карда шавад. [8]

Дар ин низом нақши илм низ тағйир меёбад. Арзиши фаъолияти илмиро танҳо бо шумораи мақолаҳо, рисолаҳо ва чорабиниҳои илмӣ муайян намудан кофӣ нест. Натиҷаи илм бояд дар рушди дониш, омода намудани кадрҳои нав, пешниҳоди ҳалли мушкилоти ҷомеа, такмили технология ва баланд бардоштани сатҳи фарҳанги илмӣ низ зоҳир гардад.

Олим дар чунин муҳит танҳо муҳаққиқ нест. Ӯ ҳамзамон интиқолдиҳандаи фарҳанги илмӣ ва намунаи муносибати масъулиятнок ба дониш мебошад. Аз ин рӯ, омода намудани кадрҳои илмӣ бояд бо ташаккули одоби илмӣ, эҳтиром ба ҳақиқат, дурустии натиҷаҳои таҳқиқ ва масъулияти иҷтимоии муҳаққиқ ҳамоҳанг бошад. [5; 6]

Масъалаи мазкур дар давраи густариши технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ аҳаммияти бештар касб менамояд. Дастрасии босуръат ба иттилоот ҳанӯз маънои соҳибмаърифат ё донишманд будани шахсро надорад. Баръакс, фаровонии иттилоот зарурати доштани қобилияти интихоб, санҷиш, таҳлил ва арзёбии эътимоднокии онро бештар менамояд.

Аз ин рӯ, яке аз вазифаҳои нави маориф ва илм ташаккули фарҳанги дурусти муносибат ба иттилоот мебошад. Насли созанда бояд на танҳо технологияро истифода барад, балки дарк намояд, ки кадом маълумот боэътимод аст, чӣ гуна далелро аз андеша фарқ кардан мумкин аст ва технологияро бо кадом меъёрҳои ахлоқӣ истифода бурдан зарур мебошад. [7; 9]

Дар маҷмуъ, таҳаввули сиёсати давлатӣ дар соҳаи маориф ва илм нишон медиҳад, ки масъала тадриҷан аз таъмини дастрасӣ ба дониш ба ташаккули сармояи инсонӣ, тафаккури илмӣ, қобилияти эҷодӣ ва навоварӣ мегузарад.

Дар ҳамин маъно маориф ва илм ҳамчун ду соҳаи ҷудогона не, балки ҳамчун қисмҳои пайвастаи низоми ташаккули насли созанда баромад мекунанд. Мактаб заминаи донишро мегузорад, муассисаи таҳсилоти касбӣ ва олӣ онро ба салоҳияти касбӣ табдил медиҳад, илм донишҳои нав ба вуҷуд меорад ва тарбия самти иҷтимоию ахлоқии истифодаи ҳамаи онҳоро муайян менамояд.

Таҳлили масъала нишон медиҳад, ки таълиму тарбия ва илму маърифат дар шароити Тоҷикистони соҳибистиқлол мазмуни фаротар аз фаъолияти анъанавии муассисаҳои таълимӣ пайдо намудаанд. Онҳо ба омилҳои стратегии рушди сармояи инсонӣ ва таъмини ояндаи давлат табдил ёфтаанд.

Якум, таълиму тарбияро бояд ҳамчун сармоягузории дарозмуддат ба сифати инсон арзёбӣ намуд. Натиҷаи ниҳоии сиёсати маориф на танҳо дар шумораи муассисаҳои таълимӣ ё хатмкунандагон, балки дар сатҳи дониш, тафаккур, касбият, фарҳанг ва масъулиятшиносии шахс зоҳир мегардад.

Дуюм, таълим ва тарбия бояд ҳамчун раванди ягона баррасӣ шаванд. Дониш бе тарбия метавонад аз самти иҷтимоию ахлоқӣ маҳрум гардад, дар ҳоле ки тарбияи босифат бе дониш ва тафаккури мустақил наметавонад шахсияти ҷавобгӯ ба талаботи ҷомеаи муосирро ташаккул диҳад.

Сеюм, рушди илм яке аз шартҳои асосии гузариш аз ҷомеаи истеъмолкунандаи дониш ба ҷомеаи офарандаи дониш мебошад. Аз ин рӯ, ташаккули тафаккури илмӣ, эҷодкорӣ, ихтироъкорӣ ва навоварӣ бояд яке аз самтҳои афзалиятноки таълиму тарбияи насли ҷавон бошад.

Чорум, дар шароити рушди технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ аҳаммияти тафаккури мустақил ва фарҳанги муносибат ба иттилоот бештар мегардад. Вазифаи маориф танҳо таъмин намудани дастрасӣ ба иттилоот нест, балки омӯзонидани тарзи санҷиш, таҳлил ва истифодаи масъулиятноки он мебошад.

Панҷум, мафҳуми «насли созанда» дар ин замина бояд ҳамчун мафҳуми фарогир фаҳмида шавад. Насли созанда на танҳо насли дорои маълумоти расмӣ, балки насли донишманд, соҳибмаърифат, дорои тафаккури илмӣ, қобилияти эҷодӣ, омодагӣ ба навоварӣ ва масъулияти иҷтимоӣ мебошад.

Ҳамин тариқ, метавон чунин пайванди консептуалиро пешниҳод намуд: таълим-дониш; тарбия-арзиш ва масъулият; илм-донишҳои нав; тафаккури илмӣ-таҳлил ва ҷустуҷӯ; эҷодкорӣ-ғояи нав; навоварӣ-татбиқи дониш; ҳамгироии онҳо-насли созанда.

Маҳз ҳамгироии таълим, тарбия, илм ва маърифат метавонад барои ташаккули неруи инсонӣ ва зеҳние замина гузорад, ки на танҳо ба талаботи ҷомеаи муосир мутобиқ гардад, балки худ дар пешрафти илму техника, иқтисодиёт, фарҳанг ва давлатдории миллӣ саҳми созанда гузорад.

БОБОҶОНЗОДА ИСРОФИЛ ҲУСЕЙН — Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, Институти давлат ва ҳуқуқ, мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосир, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Сулҳ ҳамчун арзиши умумибашарӣ ва шарти асосии рушди устувори ҷомеа, дар тӯли таърихи башарият мавзӯи омӯзиши амиқи фалсафӣ, сиёсӣ ва ҳуқуқӣ мебошад. Замони муосир давраи озмоишҳои сахт барои инсоният аст. Имрӯз мо шоҳиди он ҳастем, ки дар гӯшаву канори сайёра беш аз 120 низоъи мусаллаҳонаи харобиовар мавҷуд аст ва арзишҳои сулҳи устувор коста мегарданд. Дар чунин шароит ҷустуҷӯи роҳҳои нави таъмини сулҳи байналмилалӣ ба масъалаи марказии илми ҳуқуқ табдил ёфтааст.

Дар ин замина, таҷрибаи беназири Тоҷикистон дар ҳалли низои дохилии солҳои 1992-1997, ки бо роҳҳои сиёсӣ ва музокирот ва бидуни дахолати низомии берунӣ ба даст омад, ҳамчун яке аз моделҳои муваффақи дипломатияи пешгирикунанда ва сулҳофарини муосир шинохта шудааст. Дар маркази ин раванди таърихӣ шахсияти Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қарор дорад, ки бо иродаи қавӣ ва хиради сиёсии худ тавонист қувваҳои мутақобиларо гирди мизи музокирот ҷамъ оварда, роҳи созиш ва ваҳдати миллӣро ҳамоҳанг созад. Феномени сиёсӣ ва ҳуқуқии "Мактаби сулҳофарии Пешвои миллат" на танҳо барои илми ҳуқуқи дохилӣ, балки ҳуқуқи байналмилалӣ ва барои тамоми ҷомеаи илмии ҷаҳон аҳаммияти назариявӣ ва амалии бузург дорад.

Мактаби сулҳофарии Пешвои миллат на танҳо як маҷмӯи усулҳои дипломатӣ, балки як консепсияи мукаммали ҳуқуқӣ мебошад, ки дар асоси омезиши анъанаҳои сулҳдӯстии халқи тоҷик ва механизмҳои муосири ҳуқуқи байналмилалӣ ташаккул ёфтааст. Дар ин мактаб сулҳ ҳамчун мақсади олӣ ва воситаи асосии нигоҳдории давлатдорӣ ва ягонагии миллӣ мавриди баррасӣ қарор мегирад.

Хусусиятҳои асосии консептуалии ин мактабро метавон ба таври зерин муайян кард.

1. Аввалиятнокии музокирот нисбат ба амалиёти низомӣ. Дар шароите, ки бисёр низоъҳо бо роҳи низомӣ ҳал карда мешаванд, модели тоҷикӣ нишон дод, ки музокирот ва созиш метавонанд ба натиҷаҳои устувортар оварда расонанд.

2. Ҷалби ҳамаи ҷонибҳои даргир. Яке аз омилҳои муваффақияти раванди сулҳ дар Тоҷикистон ҷалби ҳамаи қувваҳои сиёсӣ, аз ҷумла мухолифини мусаллаҳ ба гирди мизи музокирот буд. Гурӯҳҳои гуногун дар раванди сулҳ ширкат доштанд .

3. Таъмини кафолатҳои байналмилалӣ. Нақши созмонҳои байналмилалӣ, аз ҷумла СММ, САҲА ва кишварҳои минтақа ҳамчун нозирон ва миёнарав дар татбиқи Созишномаи умумии сулҳ нақши муҳим бозид. Протоколи кафолатҳои татбиқи Созишномаи умумии сулҳ 28 майи 1997 дар Теҳрон ба имзо расидааст.

4. Татбиқи механизмҳои ҳуқуқӣ. Авф, ҳамгироии собиқ мухолифон ба сохторҳои давлатӣ ва таъсиси Комиссияи оштии миллӣ ҳамчун воситаи асосии таҳкими сулҳ хидмат карданд. Низомномаи Комиссияи оштии миллӣ 21 феврали 1997 дар Машҳад тасдиқ шудааст.

5. Ташаккули фарҳанги сулҳ. Идеяи сулҳ ҳамчун арзиши олӣ ба руҳияи ҷомеа ворид карда шуд, ки он ба тарбияи насли ҷавон дар руҳияи ватандӯстӣ ва сулҳпарварӣ мусоидат намуд.

Раванди сулҳ дар Тоҷикистон, ки то 1997-ум идома ёфт, иборат аз як қатор марҳилаҳои мураккаб ва пуршиддат буд. Дар солҳои 90-уми қарни гузашта ҷанги шаҳрвандӣ тибқи арзёбии коршиносон кишварро ба вартаи парокандагӣ ва ҳазорҳо нафарро ба коми марг кашид. Аммо маҳз тавассути машварати ниҳоди оштии миллӣ, ки дар Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олӣ ба он асос гузошта шуд, намунаи беназири идоракунии баъдинизоъӣ ташаккул ёфт.

Дар ин давра, ҳашт даври музокирот дар шаҳрҳои гуногун, аз ҷумла Москва, Теҳрон, Бишкек, Исломобод, Машҳад ва Алмато доир гардид. Ҳамчунин шаш вохӯрии байни Президенти Тоҷикистон ва Роҳбари мухолифини тоҷик баргузор шуд . Ҳарчанд ин музокирот аксар вақт бенатиҷа мемонданд, сабру таҳаммули ҷонибҳо ва роҳбарии хирадмандонаи Пешвои миллат имкон дод, ки то охири соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расонида шавад.

Дастовардҳои асосии ин таҷриба аз ҳифзи истиқлолият ва тамомияти арзии Тоҷикистон, бозгашти гурезагон ба ватан, таъсиси сулҳи тӯлонӣ ва устувор, эҷоди модели беназири ҳалли низоъ иборат мебошанд. Таҷрибаи Тоҷикистон дар таҳқиқоти байналмилалӣ ҳамчун "сиёсати созиш" шинохта шуда, барои дигар кишварҳо ҳамчун намуна хидмат мекунад. Мактаби сулҳофарии Пешвои миллат ва модели сулҳи тоҷикон аз ҷониби созмонҳо ва институтҳои бонуфузи ҷаҳонӣ эътироф ва мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Ин эътироф на танҳо ифтихори миллист, балки нишондиҳандаи аҳаммияти умумибашарии ин таҷриба мебошад.

Қабули қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид аз 25 июни соли 2026 "Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда" ифодагари гардиши сифатан нави мубрам дар фаҳмиши худи мафҳуми сулҳ мебошад. Ин санад сулҳро на танҳо ҳамчун "набудани ҷанг", балки ҳамчун раванди ниҳодии фароҳам овардани шароити зиндагии арзанда барои наслҳои оянда тафсир менамояд. Қатъномаи мазкур, ки тибқи муқаррароти он солҳои 2027-2036 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ эълон гардидааст, дар низоми ҳуқуқи байналмилалӣ дорои хусусияти "ҳуқуқи нарм" мебошад. Таҳлили назариявӣ нишон медиҳад, ки асноди дорои чунин хусусият дар шароити муосир вазифаи муҳимми ташаккулдиҳандаи афкори ҳуқуқии байналмилалиро иҷро мекунанд ва замина барои бавуҷудоии меъёрҳои умумиҳатмӣ фароҳам меоранд.

Дар муқаддимаи қатънома даъвати таърихии Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид "наҷоти наслҳои оянда аз офати ҷанг" бозтоб ёфтааст. Ин муроҷиати меъёрӣ ба оянда як навъ "шарти боздоранда" мебошад, ки давлатҳои муосирро водор месозад сиёсати худро бо манфиатҳои наслҳои оянда мувофиқ созанд. Ин маънои онро дорад, ки соҳибихтиёрии давлатӣ дар партави ҳуқуқи наслҳои оянда маҳдудияти назарраси моҳиятӣ пайдо мекунад. Ҷузъи муҳимми илмии ин санад эътирофи таҷрибаи сулҳофарии Тоҷикистон мебошад. Дар илми муосири ҳуқуқ пайванди воқеияти таҷрибавӣ (таҷрибаи миллӣ) ва меъёри байналмилалӣ яке аз масоили баҳснок аст. Қатъномаи мазкур як намунаи муҳимро тасдиқ мекунад, ки таҷрибаи миллии сулҳи Тоҷикистон, ки баъди ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ ташаккул ёфт, ҳамчун як "намунаи сулҳофарӣ" дар сатҳи байналмилалӣ тасдиқ гардид.

Хусусан, қатънома талошҳои Тоҷикистон, Қирғизистон ва Узбекистонро дар ҳалли масъалаҳои сарҳадӣ тавассути роҳҳои дипломатӣ истиқбол мекунад. Ин як ишораи муҳимми ҳуқуқӣ ба таҷрибаи муваффақи дипломатияи пешгирикунанда дар Осиёи Марказӣ мебошад, ки метавонад барои дигар низоъҳои марзӣ дар ҷаҳон як намунаи амалӣ гардад .

Модели сулҳи тоҷикон ва мактаби сулҳофарии Пешвои миллат дар сатҳи созмонҳои бонуфузи байналмилалӣ низ эътирофи васеъ пайдо карда, мавриди таҳлил ва омӯзиш қарор гирифтааст. Дар ин замина, Созмони Милали Муттаҳид (СММ) мақоми махсусро ишғол менамояд, зеро ин созмон тавассути Миссияи нозирони худ (UNMOT) ва Департаменти корҳои сиёсӣ ва бунёди сулҳ (DPPA) таҷрибаи сулҳи Тоҷикистонро ҳамчун "намунаи беназири дипломатияи пешгирикунанда" эътироф карда, онро дар санадҳо ва гузоришҳои расмии худ зикр намудааст. Ин эътироф бо он ифодаи воқеӣ ёфтааст, ки Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон дар Маҷмааи Умумии СММ ва Шӯрои Амният ҳамчун ҳуҷҷати расмӣ (A/52/219 - S/1997/510) сабт гардида, ба ин васила ба арзиши байналмилалӣ ва меъёрии он иқрор шудааст .

Аз дигар созмонҳои байналмилалӣ, Созмони Амният ва Ҳамкорӣ дар Аврупо (САҲА) низ дар таҳлили раванди сулҳи Тоҷикистон нақши муассир доштааст. Ин созмон дар доираи марказҳои худ, раванди гузариш аз низоъ ба сулҳ ва нақши институтҳои ҳуқуқӣ-сиёсии Тоҷикистонро мавриди таҳлили амиқ қарор дода, усулҳои дипломатияи пешгирикунанда ва механизмҳои барқарорсозии сулҳро дар заминаи таҷрибаи тоҷик пажӯҳиш намудааст.

Ҳамзамон, Созмони Ҳамкории Шанхай (СҲШ) ва Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил (ИДМ) низ бо таваҷҷӯҳ ба таҷрибаи Тоҷикистон, усулҳои таъмини субот ва муқовимат бо таҳдидҳои нави минтақавиро дар асоси ин модели муваффақ омӯхта, онро ба сиёсати амниятии худ ворид менамоянд. Ин созмонҳо, ки бештар ба масъалаҳои амнияти дастҷамъӣ ва ҳамкории минтақавӣ аҳамият медиҳанд, модели сулҳи тоҷиконро ҳамчун як воситаи муассири пешгирии низоъҳо ва таҳкими субот дар фазои пасошӯравӣ эътироф кардаанд.

Модели сулҳи тоҷикон ва мактаби сулҳофарии Пешвои миллат на танҳо дар сатҳи созмонҳои байналмилалӣ, балки дар марказҳои пешрафтаи илмӣ-таҳлилӣ ва доираҳои академикии ҷаҳонӣ низ мавриди омӯзиш ва таҳлили амиқ қарор гирифтааст. Ин марказҳо бо баррасии ҷанбаҳои гуногуни раванди сулҳи Тоҷикистон, ба ташаккули назарияи муосири ҳалли низоъҳо ва сулҳсозӣ саҳми назаррас мегузоранд.

Дар ин замина, Институти сулҳи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико (USIP) дар гузориши махсуси худ (Special Report 518, 2023) раванди сулҳи Тоҷикистонро ҳамчун намунаи муваффақи ҳалли низоъ таҳлил карда, омилҳои муваффақияти онро ба таври муфассал баррасӣ намудааст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки модели тоҷик дар марказҳои таҳлилии ИМА ҳамчун як намунаи омӯзишӣ барои ҳалли низоъҳои дохилӣ шинохта шудааст.

Ҳамзамон, Маркази пажӯҳишҳои амниятии ба номи Ҷорҷ Си Маршалл (Олмон/ИМА) модели сулҳофарии Тоҷикистонро дар барномаҳои таълимии худ барои коршиносони амният истифода мебарад, ки ин нишондиҳандаи аҳаммияти амалии ин таҷриба дар омодасозии мутахассисони соҳаи амният мебошад.

Институти байналмилалии пажӯҳишҳои сулҳи Стокҳолм (SIPRI) низ дар доираи барномаҳои худ, масъалаҳои амниятӣ ва сулҳсозиро дар Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, мавриди таҳлили доимӣ қарор медиҳад ва бо нашри гузоришҳои солонаи худ ба рушди дониш дар ин соҳа мусоидат менамояд.

Институти Макс Планк оид ба ҳуқуқи умумии муқоисавӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ (MPIL) дар Гейделберг (Олмон) ҳамчун яке аз нуфузортарин институтҳои ҳуқуқшиносии ҷаҳон, таҷрибаи сулҳи Тоҷикистонро дар чорчӯбаи лоиҳаҳои бузурги илмии худ, аз қабили "Max Planck Encyclopedia of Public International Law" мавриди таҳлили муқоисавӣ қарор дода, онро ҳамчун як модели ҳуқуқии ҳалли низоъҳо ба доираи васеи олимон муаррифӣ мекунад.

Институти байналмилалии якхеласозии ҳуқуқи хусусӣ (UNIDROIT) дар Рим низ ба таҷрибаи Тоҷикистон таваҷҷӯҳи хос зоҳир кардааст. Дар соли 2025, UNIDROIT барномаи махсуси IPLD BEPCAC-ро барои кишварҳои Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, роҳандозӣ кард, ки ҳадафи он тақвияти иқтидори ҳуқуқӣ ва мусоидат ба ҳамгироии минтақавӣ мебошад . Ин барнома нишон медиҳад, ки ҳамкории Тоҷикистон бо институтҳои байналмилалӣ дар самти такмили қонунгузорӣ ва таҳкими пояҳои ҳуқуқии сулҳ идома дорад.

Дар соҳаи нашрияҳои илмӣ, лоиҳаи «Accord» (Conciliation Resources, Бритониё) дар нашрияи махсуси худ (Accord Issue 10, "Politics of Compromise: The Tajikistan Peace Process", 2001) ба раванди сулҳи Тоҷикистон бахши махсус бахшида, онро барои мутахассисони сулҳофарини ҷаҳон нашр кардааст. Ин нашрия, ки бо ҳамкории олимони тоҷик ва хориҷӣ таҳия шудааст, ҳамчун яке аз манбаъҳои муътамари таҳқиқии раванди сулҳи Тоҷикистон дар доираҳои академикии ҷаҳон шинохта мешавад.

Қобили зикр аст, ки барои хидматҳои олии сулҳофаринӣ, Пешвои миллат бо як қатор ҷоизаҳо ва мукофотҳои бонуфуз сарфароз гардидаанд, аз ҷумла:

- Дипломи сулҳ аз Донишгоҳи СММ ва Ассотсиатсияи байналмилалии ректорони донишгоҳҳо (IAUP);

- Медали тиллоии «Барои мустаҳкам намудани сулҳ ва фарҳанги ҳамдигарфаҳмии байни халқҳо» аз Федератсияи байналмилалии сулҳ ва мусолиҳат (Москва);

- Медали тиллоии ЮНЕСКО ба номи Абӯалӣ ибни Сино барои саҳми арзанда дар ҳифзи мероси фарҳангӣ, сулҳ ва гуфтугӯи тамаддунҳо;

- Медали тиллоии «Сулҳ»-и Ассамблеяи халқҳои Авруосиё барои мустаҳкам намудани дӯстӣ, сулҳ ва ҳамкории байни мулкҳову халқҳои қитъаи Евразия;

- Ҷоизаи байналмилалии ба номи Петри Кабир (Ордени Петри Кабир) аз Академияи масъалаҳои бехатарӣ, мудофиа ва тартиботи ҳуқуқии Федератсияи Русия;

- Медали тиллоии ба номи Лев Толстой аз Фонди байналмилалии барои фаъолияти башардӯстона дар шароити пас аз низоъ;

- Ордени «Ситораи Иттиҳод» аз Фонди байналмилалии ҳамкории гуманитарии давлатҳои аъзои ИДМ сарфароз гардидааст.

Инчунин, Пешвои миллат бо орденҳо ва нишонҳои олии давлатии беш аз 30 кишвари ҷаҳон, аз ҷумла.

- Ордени «Барои хидматҳо дар назди Ватан»-и Русия;

- Ордени «Нишони Покистон»;

- Ордени «Ал-Истиқлол»-и Қатар;

- Ордени «Зарринҷом»-и Қазоқистон;

- ва дигар мукофотҳои олӣ сазовор гардидаанд, ки ин нишондиҳандаи эътирофи сатҳи баланди саҳми он дар таъмини сулҳ ва суботи ҷаҳонӣ мебошад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ муҳимтарин навоварии қатъномаи "Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда" дар он аст, ки принсипи "масъулияти байнинаслӣ"-ро аз як консепсияи ахлоқӣ ба як уҳдадории ҳуқуқӣ табдил медиҳад. Дар илми ҳуқуқи байналмилалӣ ҳанӯз аз замони Эъломияи Стокголм (1972) мафҳуми масъулият дар назди наслҳои оянда асосан дар заминаи ҳуқуқи муҳити зист мавриди баррасӣ қарор дошт. Қатъномаи мазкур ин мафҳумро ба соҳаи ҳуқуқи байналмилалии сулҳ ворид менамояд.

Дар асоси таҳлили илмӣ, метавон се унсури таркибии масъулияти байнинаслӣ дар соҳаи сулҳро муқаррар намуд.

1. Масъулияти мусбат. Давлатҳо на танҳо бояд аз ҷанг худдорӣ кунанд, балки бояд фаъолона барои бунёди фарҳанги сулҳ талош варзанд.

2. Масъулияти равандӣ. Фарогир будани равандҳои қабули қарорҳо бо иштироки ҷавонон, кӯдакон ва пиронсолон, ки кафолати ба назар гирифтани манфиатҳои гуногуни наслҳо мебошад.

3. Масъулияти натиҷавӣ. Таъмини некӯаҳволии наслҳои оянда ҳамчун ҳадафи ниҳоии сиёсати давлатӣ.

Дар ин раванд, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар паёми табрикии худ таъкид намуданд, ки "сулҳ фарҳанг аст, сулҳ масъулият аст..." . Ин муносибати арзишӣ нишон медиҳад, ки сулҳ на як ҳолати беҷунбиш, балки як раванди пӯёи доимо такмилёбанда мебошад, ки ба тарбия ва маърифати наслҳои ҷавон алоқаманд аст. Аз ин лиҳоз, тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон дар рӯҳияи эҳтиром ба арзишҳои сулҳ ба як ҷузъи муҳимми уҳдадориҳои байналмилалии давлат табдил меёбад.

Дар айни ҳол беш аз 5000 ҳазор институт ва марказҳои илмии ҳуқуқшиносӣ, аз ҷумла нисфи он дар назди донишгоҳҳо ба таҳқиқоти ҳуқуқи сулҳ машӯул мебошанд. Ин институтҳо ба се гурӯҳи асосӣ тақсим мешаванд.

1. Институтҳои миллии академивӣ ва давлатӣ.

- Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ (Тоҷикистон)

- Институти давлат ва ҳуқуқи АИР (Русия)

- Институти қонунгузорӣ ва ҳуқуқи қиёсӣ дар назди Ҳукумати РФ

- Институти таҳқиқоти ҳуқуқии Академияи илмҳои Чин (CASS)

2. Институтҳо ва марказҳои таҳқиқотии донишгоҳӣ.

- Институти ҳуқуқи Амрико ва марказҳои таҳқиқотии Ҳарвард, Йел, Колумбия (ИМА)

- Институти Макс Планк (Ҷомеаи Макс Планк дар Олмон)

- Институти таҳқиқоти пешрафтаи ҳуқуқ (IALS) (Бритониё, Донишгоҳи Лондон)

3. Институтҳо ва марказҳои байналмилалӣ.

- Институти ҳуқуқи байналмилалӣ (Institut de Droit International) — созмони бонуфузи барандаи Ҷоизаи Нобел

- Институти байналмилалии якхеласозии ҳуқуқи хусусӣ дар Рим (UNIDROIT)

- Институти ҳуқуқи инсон (IHRB) ва сохторҳои таҳқиқотии зери сарпарастии СММ ва Иттиҳоди Аврупо

Дар ҳар се гурӯҳ ташаббусҳои сулҳофарии Пешвои миллатро мавриди таҳлил ва эътироф қарор додаанд. Дар илми ҳуқуқшиносии муосир ва ҳуқуқи байналмилалӣ соҳа ва самти махсусе бо номи «Ҳуқуқи сулҳ» (Law of) вуҷуд дорад. Дар илми ҳуқуқшиносӣ «Ҳуқуқи сулҳ» ҳам ҳамчун як бахши муҳими ҳуқуқи байналмилалии оммавӣ ва ҳам ҳамчун самти мустақили таҳқиқоти илмӣ эътироф мешавад. Ҳуқуқи сулҳ ҳамчун бахши ҳуқуқи байналмилалӣ - маҷмӯи принсипҳо ва меъёрҳои ҳуқуқие мебошад, ки муносибатҳои мусолиҳатомез ва осоиштаи байни давлатҳоро танзим мекунанд. Он бар зидди «ҳуқуқи ҷанг» гузошта шуда, мақсади аслии он пешгирии низоъҳои мусаллаҳона, манъи таҷовуз ва ҳалли осоиштаи низоъҳо мебошад.

Принсипҳои аслии ҳуқуқи сулҳ, ки ба онҳо Принсипи манъи таҳдид ва истифодаи қувва (банди 4 моддаи 2 Оинномаи СММ), Принсипи ҳалли осоиштаи баҳсҳо тавассути воситаҳои дипломатӣ ва судӣ, инчунин Принсипи амнияти дастҷамъӣ тавассути механизмҳои СММ ва САҲА дохил мешаванд, дар якҷоягӣ пояҳои назариявӣ ва амалии низоми ҳуқуқии байналмилалиро ташкил медиҳанд, ки дар асоси онҳо моделҳои муваффақи ҳалли низоъ, аз ҷумла таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон, ташаккул ёфтаанд.

Дар даҳсолаҳои охир сулҳ ҳамчун яке аз ҳуқуқҳои асосии инсон (ҳуқуқи насли сеюм) эътироф гардид. Созмони Милали Муттаҳид ва ЮНЕСКО бо қабули Эъломия дар бораи ҳуқуқи халқҳо ба сулҳ (1984) ва Эъломия дар бораи ҳуқуқ ба сулҳ (2016) таъкид намуданд, ки ҳар як инсон ва ҳамаи халқҳо ҳуқуқи табиӣ ва ҷудонашаванда ба сулҳу амният доранд.

Ҳуқуқи сулҳ бо ду соҳаи муҳими дигар — Ҳуқуқи гуманитарӣ ва Ҳуқуқи пас аз низоъ ва сулҳофаринӣ — пайванди устувор ва амалӣ дорад. Ҳуқуқи гуманитарӣ ҳангоми низоъ барои ҳифзи қурбониён амал мекунад ва ҳадафи он зудтар барқарор кардани шароити сулҳ мебошад. Дар навбати худ, Ҳуқуқи пас аз низоъ ва сулҳофаринӣ раванди гузариш аз ҷанг ба сулҳро тавассути созишномаҳои сулҳ, адолати гузариш (Transitional Justice) ва афв танзим менамояд.

Модели сулҳофарии Тоҷикистон, ки дар Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва созгории миллӣ (1997) таҷассум ёфтааст, намунаи амалии ҳамоҳангсозии ин се соҳа мебошад ва нишон медиҳад, ки сулҳи устувор бе пайванди ҳуқуқӣ дар тамоми марҳилаҳо — пеш, ҳангом ва пас аз низоъ — ғайриимкон аст.

Модели сулҳофаринии Тоҷикистон ва Созишномаи умумии бадастовардани сулҳ ва созиши миллӣ (1997) дар ҳуқуқи муосир ва таҳқиқоти байналмилалии «Ҳуқуқи сулҳ» ҳамчун намунаи муваффақи танзими ҳуқуқии хатми низоъҳои дохилӣ эътироф мегардад. Эътирофи модели сулҳи тоҷикон дар сатҳи байналмилалӣ бар он асос аст, ки ин модель принсипҳои асосии ҳуқуқи сулҳро дар амал татбиқ намуда, механизмҳои ҳуқуқии сулҳофаринро дар як санади ягона муҷассад кардааст. Ҳамзамон, он нақши кафолатҳои байналмилалиро тавассути протоколҳои СММ ва САҲА дар сатҳи амалӣ санҷида, барои дигар кишварҳои дучори низоъ ҳамчун модели омӯзишӣ хизмат менамояд. Ин вижагиҳо модели тоҷикоро ба яке аз намунаҳои барҷастаи ҳуқуқи сулҳ дар ҷаҳони муосир табдил додаанд.

Аз нуқтаи назари илмӣ ва амалӣ, мактаби сулҳофарии Пешвои миллат барои рушди илми ҳуқуқшиносӣ аҳаммияти зерин дорад.

- Такмили назарияи ҳалли низоъҳо. Ин мактаб як модели нави ҳалли низоъҳои дохилиро пешниҳод мекунад, ки дар он ба музокирот, созиш ва гузаштҳои дуҷониба нисбат ба тақозо ва амалиёти низомӣ бартарӣ дода мешавад.

- Рушди механизмҳои ҳуқуқии сулҳофарӣ. Ин таҷриба ба илми ҳуқуқии байналмилалӣ мафҳумҳои нав, аз қабили механизмҳои авфи миллӣ, ҳамгироии собиқ мухолифон ба сохторҳои давлатӣ ва нақши кафолатҳои байналмилалӣ дар татбиқи созишномаҳои сулҳро ворид кард.

- Ташаккули мактаби миллии дипломатия. Таҷрибаи мо нишон дод, ки кишварҳои хурд бо истифода аз дипломатияи фаъол ва хиради сиёсӣ метавонанд низоъҳои мураккабро ҳал намуда, ба яке аз содиркунандагони таҷрибаи сулҳ дар ҷаҳон табдил ёбанд.

- Тарбияи насли наврас дар руҳияи сулҳ. Омӯзиши ин мактаб ба мустаҳкам намудани асосҳои идеологии суботи дохилӣ ва ваҳдати миллӣ, инчунин тарбияи насли ҷавон дар руҳияи ватандорӣ ва масъулиятшиносӣ мусоидат мекунад.

- Ташаккули назарияи "масъулияти байнинаслӣ" дар ҳуқуқи сулҳ. Қатъномаи "Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда" заминаи илмӣ барои рушди ин самт фароҳам оварда, масъулиятро дар назди наслҳои оянда ҳамчун уҳдадории ҳуқуқӣ муқаррар мекунад .

Дар асоси таҳлили илмӣ ва амалии мактаби сулҳофарии Пешвои миллат ва ташаббусҳои байналмилалии он, чунин пешниҳодҳо манзур карда мешаванд:

1. Консепсияи миллии татбиқи Даҳсолаи сулҳ таҳия карда шавад, ки дар он ҷанбаҳои ҳуқуқӣ, маърифатӣ ва иҷтимоии масъулияти байнинаслӣ инъикос ёбанд.

2. Таҷрибаи Тоҷикистон дар ҳалли осоиштаи баҳсҳои сарҳадӣ ҳамчун як модели омӯзишӣ барои кишварҳои рӯ ба рушд тавассути ташкили Маркази минтақавии омӯзиши фарҳанги сулҳ дар Душанбе мавриди омӯзиш қарор дода шавад.

3. Дар доираи конфронси байналмилалии сатҳи баланд, ки дар соли 2027 дар Душанбе баргузор мешавад, "Эъломияи Душанбе оид ба ҳуқуқи наслҳои оянда ба сулҳ" таҳия гардида, он ҳамчун марҳилаи нав дар рушди илми ҳуқуқи байналмилалии сулҳ муаррифӣ шавад.

4. Бо мақсади ташаккули шуури ҳуқуқӣ ва сулҳпарварии насли ҷавон, дар факултетҳои ҳуқуқшиносии тамоми донишгоҳҳои кишвар барои донишҷӯёни курси 3 фанни «Ҳуқуқи сулҳ» ҳамчун фанни алоҳида ва ҳатмӣ ҷорӣ карда шавад. Дар ин фанн, модели сулҳи тоҷикон, мактаби сулҳофарии Пешвои миллат, принсипҳои ҳуқуқи байналмилалии сулҳ, механизмҳои ҳалли осоиштаи низоъҳо, инчунин ҳуқуқи инсон ба сулҳ ва масъулияти байнинаслӣ ҳамчун мавзӯъҳои асосӣ ба таври амиқ омӯхта шаванд. Ин тадбир ба тайёр намудани мутахассисони ҳуқуқшинос, ки дар руҳияи сулҳдӯстӣ, таҳаммулгароӣ ва эҳтиром ба арзишҳои байналмилалии ҳуқуқӣ тарбия ёфтаанд, мусоидат намуда, заминаи амалӣ барои татбиқи Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ (2027-2036) дар сатҳи миллӣ фароҳам меоварад.

Хулоса, мактаби сулҳофарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон як падидаи беназири сиёсӣ ва ҳуқуқӣ дар таърихи муосири ҷаҳон мебошад. Таҷрибаи сулҳи тоҷикон, ки дар натиҷаи музокироти дарозмуддат ва созишҳои дуҷониба ба даст омадааст, нишон дод, ки ҳатто дар мураккабтарин шароит, сулҳ ва ваҳдати миллӣ арзишҳои олӣ буда, барои нигоҳдории онҳо бояд ҳамаи имкониятҳои сиёсӣ ва ҳуқуқӣ сафарбар карда шаванд.

Эътирофи ин мактаб аз ҷониби созмонҳои бонуфузи байналмилалӣ, аз ҷумла СММ, САҲА, СҲШ, ИДМ, инчунин марказҳои пешрафтаи илмӣ-таҳлилӣ ба монанди Институти сулҳи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Институти Макс Планк оид ба ҳуқуқи умумии муқоисавӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ, Институти байналмилалии ягонанамоии ҳуқуқи хусусӣ ва дигар институтҳои ҳуқуқшиносии ҷаҳонӣ, далели аҳаммияти назариявӣ ва амалии он мебошад.

Қабули қатъномаи "Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда" (2027-2036) дар Созмони Милали Муттаҳид, ки бо ташаббуси Тоҷикистон қабул гардид, гувоҳи эътирофи сатҳи баланди саҳми Пешвои миллат дар таъмини сулҳу суботи ҷаҳонӣ мебошад. Дар ин қатънома, таҷрибаи сулҳи тоҷикон ҳамчун намунаи барҷастаи дипломатияи пешгирикунанда ва ҳалли осоиштаи низоъҳо эътироф шудааст.

Ҳамчунин, сарфарозии Пешвои миллат бо орденҳо ва нишонҳои олии давлатии беш аз 30 кишвари ҷаҳон, аз ҷумла Ордени «Барои хидматҳо дар назди Ватан»-и Русия, Ордени «Нишони Покистон», Ордени «Ал-Истиқлол»-и Қатар ва Ордени «Зарринҷом»-и Қазоқистон ифодагари эътирофи ҷаҳонии хидматҳои ӯ дар роҳи сулҳофарӣ мебошад.

Модели сулҳофаринии Тоҷикистон дар ҳуқуқи муосир ва таҳқиқоти байналмилалии «Ҳуқуқи сулҳ» ҳамчун намунаи муваффақи танзими ҳуқуқии хатми низоъҳои дохилӣ эътироф мегардад. Ин намуна барои дигар кишварҳои дучори низоъ, олимон ва коршиносони соҳаи ҳуқуқи байналмилалӣ метавонад ҳамчун модели омӯзишӣ ва илҳомбахш хизмат намояд.

Омӯзиши амиқи ин таҷриба барои пешгирии низоъҳо дар дигар минтақаҳои ҷаҳон, таҳкими амнияти минтақавӣ ва ҷаҳонӣ, инчунин барои рушди илми ҳуқуқшиносӣ саҳми назаррас дорад.

ДОНИЁР САНГИНЗОДА- муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

31 августи соли 2026 дар таърихи дипломатияи Тоҷикистон ва рушди қонунгузории байналмилалӣ дар соҳаи технологияҳои рақамӣ як саҳифаи нав кушода шуд. Дар ин рӯз, Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон қатъномаеро қабул намуд, ки тибқи он, аз соли 2027 ба баъд, ҳар сол 31 август ҳамчун Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод таҷлил карда мешавад.

Ин воқеа на танҳо як дастоварди дигари сиёсати хориҷии кишвар ва идомаи мантиқии ташаббусҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар арсаи ҷаҳонӣ мебошад, балки дар сатҳи илмию ҳуқуқӣ ҳодисаест, ки метавонад ҳамчун нуқтаи оғози ташаккули чаҳорчӯбаи нави ҳуқуқии байналмилалӣ дар танзими зеҳни сунъӣ амал намояд.

Яке аз ҷанбаҳои ҷолиби қатънома, интихоби бисёр бомаънии сана — 31 август мебошад. Тибқи маълумоти расмии нашршуда, ин сана тасодуфӣ интихоб нашудааст; он алоқамандии амиқи таърихӣ дорад. Маҳз дар ҳамин рӯз, соли 1955, лоиҳаи таҳқиқотии Донишгоҳи Дартмут пешниҳод карда шуд, ки он дар ҷаҳони илм ҳамчун таваллуди расмии зеҳни сунъӣ ҳамчун як самти мустақили илмӣ ва пайдоиши худи истилоҳи "зиҳни сунъӣ" эътироф карда мешавад.

Аз нигоҳи ҳуқуқи байналмилалӣ, муайян намудани чунин рӯз барои баланд бардоштани мақоми ин масъала дар рӯзномаи ҷаҳонӣ ва ҷалби таваҷҷӯҳи ҷомеаи байналмилалӣ ба масъалаҳои идоракунии зеҳни сунъӣ, ки имрӯз яке аз авлавиятҳои стратегии аксари давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ мебошад, аҳамияти калон дорад. Эълон гардидани чунин рӯз, тибқи амалияи СММ воситаи муҳими ташаккули афкори умумӣ ва ташвиқи ҳамкориҳои байналмилалӣ ба шумор меравад.

Қабули ин қатънома нахустин ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи зеҳни сунъӣ нест. Он идомаи мантиқии сиёсати пайгиронаи кишвар дар самти тарғиби технологияҳои навин ва истифодаи масъулонаи онҳо мебошад. Пеш аз ин, 25 июли соли 2025, Маҷмаи Умумии СММ бо ташаббуси Тоҷикистон қатъномаеро оид ба «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имкониятҳои нав барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ» қабул карда буд. Ин ду қатънома як силсилаи мантиқиро ташкил медиҳанд, ки мавқеи фаъоли Тоҷикистонро ҳамчун як субъекти масъули муносибатҳои байналмилалӣ ва пешвои минтақа дар баррасии масъалаҳои рақамисозӣ ва бехатарии технологӣ тасдиқ менамояд.

Ташаббусҳои мазкур бевосита ба Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040, ки бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 30 сентябри соли 2022 тасдиқ шудааст, пайванд мехӯранд. Ҳадафи ин стратегия саноатикунонии босуръати кишвар тавассути ҷорӣ намудани технологияҳои пешрафта мебошад, ки он дар сатҳи байналмилалӣ бо ташаббусҳои ҷаҳонии сулҳ ва рушди устувор, аз қабили Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда (2027-2036), ҳамоҳанг аст.

Аз нигоҳи назарияи ҳуқуқи байналмилалӣ, қатъномаҳои Маҷмаи Умумии СММ сарфи назар аз он ки мавзӯи табиати машваратӣ доранд ва санадҳои ҳатмии ҳуқуқӣ нестанд, вале дорои қурби калони сиёсӣ ва ахлоқӣ мебошанд. Онҳо ба ташаккули қонунҳои нарми байналмилалӣ мусоидат менамоянд, ки минбаъд метавонад ба таҳияи конвенсияҳои умумӣ ва санадҳои ҳатмӣ замина гузорад .

Дар ин замина, қатъномаи мазкур якчанд вазифаҳои муҳимро иҷро мекунад:

1. Эътирофи расмии масъала, яъне он ба ташаккули эътирофи умумиҷаҳонии зарурати рушди зеҳни сунъӣ дар чаҳорчӯбаи бехатарӣ ва эътимод мусоидат мекунад.

2. Фароҳам овардани платформа, яъне эълони Рӯзи байналмилалӣ як платформаи солонаи ҷаҳониро барои мубодилаи таҷриба, ҳамкории байни давлатҳо ва ҷалби тамоми ҷонибҳои манфиатдор (сохторҳои давлатӣ, бахши хусусӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ) фароҳам меорад.

3. Даъват ба амал, яъне қатънома аз институтҳои махсуси СММ (Иттиҳоди байналмилалии телекоммуникатсия, ЮНЕСКО, Бонки технологияҳо барои кишварҳои рӯ ба тараққӣ ва ғ.) даъват менамояд, ки дар таҳияи барномаҳои тақвияти иқтидор дар соҳаи зеҳни сунъӣ ба давлатҳои аъзо кумак расонанд. Ин барои Тоҷикистон ва дигар кишварҳои рӯ ба тараққӣ, ки ба технологияҳои пешрафта дастрасии маҳдуд доранд, имконияти калон фароҳам меорад.

Санаи 31 август на танҳо як санаи таърихӣ, балки оғози марҳилаи нав дар танзими ҳуқуқии зеҳни сунъӣ мебошад. Дар шароите ки аксари давлатҳо барои таҳияи қонунгузории дохилӣ ва меъёрҳои ахлоқӣ дар ин соҳа кӯшиш менамоянд, мавҷудияти чунин рӯз метавонад ба як муҳарик барои муттаҳидсозии кӯшишҳо ва эҷоди стандартҳои умумӣ табдил шавад.

Ба ибораи дигар, ин ташаббус метавонад ба омили муҳими ҷалби сармоягузориҳои хориҷӣ, интиқоли технология ва рушди кадрҳо дар соҳаи зеҳни сунъӣ барои худи Тоҷикистон ва тамоми минтақаи Осиёи Марказӣ табдил ёбад.

Муваффақияти Тоҷикистон дар ин самт аз омилҳои гуногун, аз ҷумла шаффофият, ҳамкории байнисоҳавӣ ва татбиқи самараноки қонунгузории дохилӣ вобаста хоҳад буд.

Қабули қатънома оид ба Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъӣ натиҷаи мақсадноки сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ифодаи дастгирии ҷаҳонӣ аз ташаббусҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад. Ин воқеа аз мавқеи фаъоли кишвар дар ташаккули рӯзномаи байналмилалӣ дар соҳаи технологияҳои инноватсионӣ шаҳодат медиҳад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ эълони ин рӯз қадами муҳим дар самти эҷоди як низоми ҳуқуқӣ ва ахлоқии ягона барои рушди зеҳни сунъӣ ба шумор меравад. Он ба манфиати рушди устувор ва некӯаҳволии тамоми инсоният равона шудааст. Ҳоло вазифаи муҳим пеш назари Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар кишварҳои пешсаф дар ин раванд, истода, ки ин ташаббуси бузургро ба амалҳои воқеӣ ва санадҳои ҳатмии ҳуқуқӣ табдил диҳанд, то ки зеҳни сунъӣ дар хидмати сулҳ, субот ва пешрафти ҷомеаи ҷаҳонӣ қарор гирад.

Дар робита ба таҷлили Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод, ки 31 август бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон гардидааст, тавсияҳои назариявӣ ва амалиро барои сатҳи ҷаҳонӣ ва миллӣ пешниҳод менамоем:

I. Тавсияҳои назариявӣ (барои фаҳмиши ҳуқуқӣ)

1. Дар сатҳи ҷаҳонӣ зарурати такмили "Ҳуқуқи нарм" ва гузариш ба стандартҳои ҳатмӣ пеш омадааст. Барои пешрафти самаранок кишварҳо бояд ба самти табдили ин принсипҳо ба санадҳои ҳатмӣ, ба монанди конвенсияҳои байналмилалӣ ҳаракат кунанд. Ҳамкории байналмилалӣ дар ин самт метавонад ба муттаҳидсозии стандартҳо ва коҳиши парокандагии қонунгузорӣ дар кишварҳои гуногун мусоидат намояд.

2. Дар сатҳи миллӣ эҷоди низоми ҳуқуқӣ дар асоси принсипҳои байналмилалӣ зарур аст. Тоҷикистон бо қабули "Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040" ва нақшаи чорабиниҳои он, заминаи муҳими ҳуқуқиро фароҳам овардааст . Ҳоло зарур аст, ки ин стратегия ба сатҳи қонунгузорӣ, аз ҷумла таҳия ва қабули санади махсус "Дар бораи зеҳни сунъӣ" табдил дода шавад. Ин қонун бояд ба принсипҳои асосии байналмилалӣ, аз қабили шаффофият, ҳисоботдиҳӣ ва ҳифзи ҳуқуқи инсон, ки дар асноди пешқадами ҷаҳонӣ дарҷ шудааст, асос ёбад.

3. Яке аз нуктаҳои муҳим дар сиёсати зеҳни сунъӣ чаҳорчӯбаи ҳуқуқи инсон мебошад. Конститутисияи Тоҷикистон низ эътироф мекунад, ки инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошад. Ҳангоми татбиқи зеҳни сунъӣ пешгирӣ аз табъиз, ҳифзи махфияти маълумот ва таъмини имкони назорати инсонӣ бояд дар маркази таваҷҷӯҳ қарор гирад.

II. Тавсияҳои амалӣ (барои таҷлил ва татбиқ)

1. Дар сатҳи ҷаҳонӣ таъсиси платформаи солона ва барномаҳои тақвияти иқтидор ба мақсад мувофиқ аст. Эълони ин рӯз як платформаи солонаи ҷаҳониро барои мубодилаи таҷриба ва ҳамкорӣ фароҳам меорад. Барои пурра амалӣ шудани он, пешниҳод карда мешавад, ки ҳамоишҳои илмӣ-амалӣ - конфронсҳо, семинарҳо ва мизи мудаввар бо иштироки ҳуқуқшиносон, муҳандисон, сиёсатмадорон ва намояндагони ҷомеаи шаҳрвандӣ баргузор гардад; ба барномаҳои муштараки тақвияти иқтидор, мисли барномаи муштараки ITU-UNESCO, ки ба баланд бардоштани дониш ва малакаи кормандони давлатӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ равона шудааст, сармоягузорӣ шавад.

2. Дар сатҳи миллӣ қабули Барномаҳои амалӣ барои солҳои 2027-2029 зарур аст. Бо назардошти ин, ки аввалин таҷлили ин рӯз дар соли 2027 баргузор мешавад, бояд нақшаи амал барои се соли аввал таҳия карда шавад:

- таҳия ва ҷорӣ намудани реестри давлатии низомҳои зеҳни сунъӣ. Шаффофият дар истифодаи зеҳни сунъӣ дар бахши давлатӣ бояд тавассути эҷоди реестри оммавӣ, ки дар он ном, мақсад ва таъсири ҳар як низоми истифодашаванда сабт мегардад, таъмин карда шавад.

- таъсиси Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ дар Душанбе. Ин ташаббус, ки аз ҷониби Тоҷикистон пешниҳод шудааст, бояд ҳамчун як маркази координатсионӣ барои ҳамкориҳои минтақавӣ дар соҳаи тадқиқот, табодули таҷриба ва таҳияи барномаҳои таълимӣ ба кор оғоз намояд.

- Ташкили маъракаи "Маърифати рақамӣ барои ҳама". Барои таҷлили самараноки ин рӯз, дар мактабҳо, донишгоҳҳо ва байни кормандони давлатӣ барномаҳои баланд бардоштани маърифати рақамӣ ва маърифати ҳуқуқӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ ташкил карда шаванд.

3. Дар Тоҷикистон аллакай "Боғи технологияи иттилотӣ" (IT Park) ҳамчун маркази рушди стартапҳо ва ширкатҳои технологӣ фаъолият мекунад. Ин рӯз метавонад ҳамчун платформае барои ҷоизасупорӣ ба беҳтарин стартапҳо дар соҳаи зеҳни сунъӣ, ки стандартҳои бехатарӣ ва ахлоқро риоя кардаанд, табдил ёбад. Ҳукумат бояд бо фароҳам овардани имтиёзҳои андозӣ ва дастгирии ҳуқуқӣ, ширкатҳоро ба рушди маҳсулоти хиёнатнопазир ва инклюзивӣ ҳавасманд гардонад.

4. Таҷлили чунин рӯз набояд танҳо ба чорабиниҳои расмӣ маҳдуд гардад. Баргузории музокироти оммавӣ, пурсишҳои афкори умумӣ ва ҳамкорӣ бо муассисаҳои илмӣ ва донишгоҳҳо барои гузаронидани тадқиқот дар бораи таъсири зеҳни сунъӣ ба ҷомеа, метавонад эътимоди мардумро ба ин технология афзоиш диҳад ва дар қонунгузорӣ ба назар гирифтани ниёзҳои воқеии ҷомеаро таъмин намояд.

Хулоса, ташаббуси муваффақи Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид метавонад ба нуқтаи оғози ҳаракати нав дар танзими байналмилалӣ ва миллӣ табдил ёбад. Вале ин ташаббус танҳо вақте самараи дилхоҳ хоҳад дод, ки он бо амалҳои мушаххас, қонунгузории мукаммал ва ҳамкории васеи ҳамаи ҷонибҳои манфиатдор татбиқ карда шавад. Тоҷикистон метавонад бо таҷрибаи худ дар таъсиси Маркази минтақавӣ, рушди стратегияҳои миллӣ ва ҳамкории фаъол бо созмонҳои байналмилалӣ, нақши пешбарандаро дар рушди зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод иҷро намояд.

Сангинзода Дониёр — ходими пешбари илмии шуъбаи илмҳои ҳуқуқи хусусии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Матробиён Матроб - ходими калони илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ.

Калонзода Фатҳиддин - ходими калони илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ.

«Ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсонро танҳо суде таъмин карда метавонад, ки нерӯманд ва дахлнопазир бошад».

Эмомалӣ Раҳмон

Истиқлолият, яке аз пурарзиштарин дастоварди давлату миллати тоҷик, ҳастии давлат, комилҳуқуқ ва соҳибихтиёрӣ, низоми давлатдорӣ ва бузургии миллат аст, ки сиёсати дохилию хориҷӣ, иқтисодӣ, вазъияти иҷтимоиву фарҳангии миллатро густариш медиҳад. Истиқлолият падидаи муҳими ҳуқуқӣ буда, маҳз ба туфайли он соҳибихтиёрии миллӣ, эълон гашта, шакли идораи давлатӣ, сохторҳои давлатӣ ва ҷамъиятӣ тачзияи ҳокимияти давлатӣ ҳуқуқу озодихои шаҳрвандон ва дигар масъалаҳои муҳими давлатдорӣ муайян карда мешавад.Истиқлоляти давлатӣ, ки Тоҷикистон 9-сентябри соли 1991 онро ба даст овард, давраи нави ташккули низоми ҳуқуқӣ ва қонунгузории миллиро асос бахшид.Ин давраи сифатан нави рушди қонунгузории ватанӣ буда, аз ҷумла бо пойдор намудани падидаҳои нави судии кишвар, ки дар заминаи ҳокимияти судӣ адолатварзиро касб карданд, тобиши фарқкунанда дорад. Давлатсозии муосири тоҷик дар асоси хусусиятҳои миллӣ ва принсипҳои башарӣ бо мақсади таъмини адолати судӣ ислоҳоти куллиро дар низоми судӣ ба миён овард. Ислоҳоти конститутсионӣ такмили идоракунии давлат татбиқи принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатиро ба се шоха- иҷроия, қонунгузор ва судӣ, ҷудо намуд, аз он ҷумла ҳокимияти суди, ки барои такмили низоми судӣ татбиқи принсипҳои адолати судӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овард.Дар асоси таѓйиротҳо ба Конститутсия ҳокимияти судӣ комилан мустақил шуда, барои татбиқи принсипи адолати судӣ, фаъолияти мустақили судҳо имконияти воқеии ҳуқуқӣ таъмин карда шуд.Ҳокимияти судӣ вазифаи ҳифз намудани ин ҳуқуқҳоро тавассути назорат бурдан, ҷорӣ намудани қонуният ҳал намудани баҳсҳо ва ба амал баровардани адолати судӣ иҷро менамояд. Боби ҳаштуми Конститутсия иборат аз нӯҳ модда пурра ба ин шохаи ҳокимият, пеш аз ҳама ба принсипҳои асосии ташкилию ҳуқуқии он, хусусан салоҳият ва сохтори судҳо, интихобу таъин кардан ба вазифа ва озоду бозхонди судяҳо, инчунин тарзи амалӣ намудани адолати судӣ бахшида шудааст.

Муҳимтарин дастоварди давлатӣ дар замони истиқлолият, бешубҳа ба роҳ мондани низоми ягонаи ҳуқуқӣ ва судӣ дар мамлакат ба шумор меравад, зеро маҳз тавассути сиёсати давлат дар самти низоми ҳуқуқӣ фаъолияти ҷомеа танзим мешавад.Дар Паёми навбатии Асосгузори Сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомали Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои соли 2021 омадааст, ки таъмини қонуният ва адолати судӣ вазифаи асосии судяҳо аст. [1] Дар ин раванд, мақомоти судӣ бояд вазифаҳои хизматиашонро бо маъсулияти баланди касбӣ иҷро карда, баррасии саривақтӣ, ҳамаҷониба, пурра ва холисона парвандаҳои судиро ба роҳ монда, қарорҳои қонуниву асоснок қабул намояд ва ба ин васила ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсону шаҳрванд, манфиатҳои давлат ва ташкилоту муассисаҳоро таъмин созанд.Пешвои миллат дар вохӯрӣ бо судяҳо моҳи ноябри соли 2019 вобаста ба масъалаҳои таъмини қонуният ва адолати судӣ тарбияи кадрҳои кордону поквиҷдон ва дорои сатҳи баланди касбият, роҳ надодан ба кирдорҳои коррупсионӣ ва бартарафсозии баъзе камбудиҳои дар фаъолияти мақомоти судӣ ҷойдошта ибрози андеша намуданд.

Яке аз дастовардҳои бузурги замони истиқлолият ин таъмин намудани шароити қонунӣ барои фаъолияти судҳо гардид, ки дар натиҷаи он судяҳо дар фаъолияти худ мустақил шуданд ва аз фишори ҳизбҳо ва ҳаракатҳои сиёсӣ озод гардиданд. Мустақилияти судяҳо тавассути дахлнопазирии онҳо, манъи ҳама гуна дахолат ба фаъолитяти онҳо ва ҷорӣ намудани ҷавобгарӣ барои беэҳтиромӣ нисбати судҳо таъмин гардид. Судяҳо ҳуқуқи ба истеъфо баромадан, бо хоҳиши худ ба кори дигар гузаштан, аз вазифа озод шудан ба нафақа баромаданро соҳиб шуда, дар баробари ҳамин амнияти онҳо ҳамчун вазифаи давлат дар сатҳи қонун муқаррар карда шуд. Яъне моҳияти ҳокимияти судӣ ва мақсаду вазифаҳои он дар сатҳи конститутсионӣ дақиқ муайян карда шуданд,ки «Ҳокимияти судӣ мустақил буда, аз номи давлат ва аз тарафи судяҳо амалӣ мегардад. Ҳокимияти судӣ ҳуқуқ, озодидиҳои инсону шаҳрванд, манфиати давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонунияту адолатро ҳифз менамояд», яъне судяҳо ҳангоми ба амал баровардани адолати судӣ мустақил буда, фаъолияти ҳудро аз номи давлат амалӣ менамоянд ва танҳо ба қонун итоат мекунанд. [2.30]

Давлат дар ҷомеаи муосир нақши ҳалкунанда дорад, зеро таъмини волоияти қонун, ҳуқуқҳои инсон ва пойдории сохти ҳуқуқии ҷомеа маҳз аз фаъолияти давлат сарчашма мегирад. Ҳуқуқҳои инсон ва талаби риояи онҳо дар санадҳои ҳуқуқи байналхалқӣ, ки нисбат ба ҳуқуқи дохилидавлатӣ афзалият доранд, мустаҳкам шуда, барои давдатҳои ҷаҳон ҳатмӣ гардиданд.Ҳамчунин таъмини ҳукуқҳои шаҳрвандон дар асоси волоияти ҳуқуқ ба роҳ монда шуда, барои шароити арзандаи зиндагӣ аз тарафи давлат амалӣ мегардад. [7.201]

Дар баробари эълон шудани Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991- ум, кишвари мо ба марҳилаи нави таърих ворид гардид. Вобаста ба ин дар ҷумҳурӣ дигаргунии ислоҳотҳои куллӣ оѓоз гардиданд, ки соҳаҳои мухталифи ҳаёти ҷамъиятӣ ва давлатро фаро гирифтанд. [5.156] Дар ҷумҳурӣ низоми мукаммали қонунгузории судӣ таъсис дода шуд, ки бо таъсири омилҳои нави ҷаҳонишавии фазои ҳуқуқӣ мунтазам рушд менамояд. Барои бартараф кардани камбудиҳои низоми судӣ давлат амалинамоии адолати судиро доимо такмил медиҳад. Моҳияти асоии фаъолияти судиро шарҳ дода, олимон вазифаи судро ҳамчун таҳқиқ кардани парвандаи ҷиноятӣ ва муқаррар намудани ҷазоро мефаҳмонад. Яке аз муҳимтарин вазифаҳои давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон дар самти илми ҳуқуқ ин таъмини фаъолияти ниҳодҳои судӣ мебошад.Фаъолияти судҳо дорои як қатор хусусиятҳои хос мебошад ва танҳо дар доираи қонун бо тартиби низоми қонунгузории мурофиавӣ ва аз номи давлат амалӣ мегардад. [4.34]

Мақомоти судӣ пеш аз ҳама бояд ба манфиати мардум ва ҳимояи ҳифзи ҳуқуқи ҳар як инсон дар самти озодиҳо ва манфиатҳои инсон амал менамояд.Аз ин лиҳоз мукаммалнамоӣ ва таҳким бахшидани ҳокимияти судӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифаи асосии ниҳодҳои судӣ минбаъд ва дар оянда хоҳад шуд. [6.32]

Таҷрибаи воқеаҳои солҳои 90-уми асри XX дар Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ҳамкории институтҳои ҳуқуқӣ ва ниҳодҳои судӣ бо оммаи мардум барои таъмини фаъолияти муътадили ҷомеа омили муҳим мебошад.Бинобар ҳамин дар дурнамо давлат нахустин вазифаро ҳамчун тарбияи ҳуқуқии ҷомеа мегузорад, зеро ин имкон медиҳад, то ки ҷомеаро ба ҳолати муътадили ҳуқуқӣ баргардонад. [3.56]

Натиҷаи тадқиқот нишон дод, ки бо барҳам хурдани сохти ҳуқуқи Шуравӣ, ки характери прогрессивӣ дошт, Ҷумҳурии Тоҷикистон аз ин низоми ҳуқуқӣ берун нашуд ва ин интихоб пеши роҳи фасодшавии низоми ҳуқуқӣ ва бунёдгароиро дар ин соҳа пешгирӣ кард. Аз ин ру роҳбарияти Суди Олӣ ва Суди Олии иқтисодӣ бояд ба масалаҳои баланд бардоштани малакаи касбии судяҳо, тайёр намудан ва интихобу ҷобаҷобаҷогузории дурусти кадрҳо эътибори ҷиддӣ диҳанд.Бинобар ҳамин вазифаи ҳокимияти судӣ иҷро кардани меъёрҳои констититутсионӣ мебошад ва судяҳои судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар фаъолияти худ бояд мутобиқи ин ҳуҷҷати таърихӣ амал намояд. Дар ин самт вазифаи суд аз ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон, корхонаву муассиса ва ташкилотҳо иборат мебошад ва судҳо ҳамчун кафили ҳуқуқдории шаҳрвандон, корхонаву муассиса фаъолият мекунанд.

Бояд гуфт, ки дар доираи сиёсати дохилӣ, дониш ва фарҳанги ҳуқуқӣ ҳамчун институти муҳимтарини таълимӣ дар ҷомеа дониста мешавад. Тавассути фарҳанги ҳуқуқӣ таъмини ягонагӣ ва устувории ҷомеа, танзими муносибатҳои иштирокчиёни сиёсати давлатӣ, ҳалли оқилонаи зиддият ва муқовиматҳо,таъмини муколамаи мутамаддини шаҳрвандон ва давлат амалӣ карда мешавад.Шаҳрванд ҳамчун субъекти комилҳуқуқ, танҳо дар сурати доштани донишҳои кофӣ ва маданияти ҳуқуқӣ метавонад дар ҷомеа мавқеи худро дошта бошад. Ин танҳо аз заминаҳои иқтисодӣ ба мананди кори муътадили корхонаҳои саноатӣ, афзоиши ҳаҷми маъсулот, низоми устувории пулӣ ва дигар омилҳо вобастагӣ надошта, балки фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандонро низ дар бар мегирад. Аз ҳамин ҷиҳат дар тамоми зинаҳои иштирок дар мурофиаи судӣ шаҳрвандон бояд бо маҷмуи қоидаҳо ва қонунҳои ниҳодҳои судӣ шинос бошад, ки онҳо қисми фарҳанги ҳуқуқиро ташкил медиҳад.

Ҳамин тавр, мо гуфта метавонем, ки бо шарофати Истиқлолият, Ҷумҳурии Тоҷиқистон тавонист фаъолияти ниҳодҳои судиро дар ҳамаи зинаҳо ба роҳ монад, ки ин омили муҳими афзоиши фаъолнокии ҳуқуқии шаҳрвандон барои татбиқи адолати ҳуқуқӣ мебошад.Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун кишвари соҳибистиқлол имрӯз расман ва воқеан аз ҷониби аксари кишварҳои пешрафтаи ҷаҳон шинохта шудааст. Ҳадафу орзуи халқи мамлакат барпо намудани давлати демократӣ, дунявӣ ва ҳуқуқбунёд, ташкили ҷомеаи озоди шҳрвандӣ таъмини зиндагии орому осуда ва ҳамбастагӣ бо ҷомеаи мутамаддини олам мебошад.Истиқлолият, ҳадяи бебаҳои таърих буда, устувору пойдор нигоҳ доштани он аз ҳар як шаҳрванди кишвар, аз ҷумла кормандони мақомоти судӣ ва прокуратура ҳисси масъулият ва фидокориро тақозо менамояд. Гуфта метавонем, ки дар низоми ҳокимияти судӣ ҳамчун ӯҳдадории асосии ҳифзкунандаи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат ва дигар субъектон, инчунин таҳкими ҳамаҷонибаи қонуният ва таъмини адолати иҷтимоӣ ҷойгоҳи хоса дошта, тавваҷӯҳ ба самаранокии фаъоли он ба мақсад мувофиқ мебошад.Суд ягона мақомот ва шохаи ҳокимият аст, ки кафолатҳои додаи Конститутсияро оиди ҳифзи ҳуқуқ ва озодхои инсон ва шаҳрванд дар амал ҳамарӯза таъмин менамояд.Гузашта аз он вобаста ба оне, ки масъалаи ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, дар меҳвари сиёсати эътирофгардидаи субъектони ҷаҳони муосир ҷойгоҳ пазируфта, ҳаёти инсониро маъно мебахшад, ки дар ин рисолати суд онро ҳамчун ниҳоди зарурӣ ва фаъол дар ин ҷода зарур мешуморад.

Адабиёт

1. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат, мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. 22-юми декабри соли 2021. -20 с.

2. Шоназаров С.А. «Таърихи пайдоиш ва ташаккули ҳокимияти судӣ дар Тоҷикистон».-Душанбе «Эрграф», 252с.

3. Иброҳимов С.И., Н.А.Табаров Ҳуқуқи мурофиавии судии иқтисодӣ Комплекси (маҷмӯаи) таълимӣ- методӣ. - Душанбе, 2009. - 390 с.

4. Махмудзода М.А. Худоёрзода Б.Т. Мақомоти ҳифзи ҳуқуқи Тоҷикистон, - Душанбе «Эр- граф», -2019.- 304 с.

5. Маҳмудов М.А Устувории низоми судии Тоҷикистон; проблема ва мулоҳиза.- Душанбе; Матбуот,2002. - 267 с.

6. Сангов Т. Ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд - вазифаи конститутсионии ҳокимияти судӣ // Маҷаллаи академии ҳуқуқ. - Душанбе, 2018. №1(25). - С. 32-38

7. Сотволдиен Р.Ш. Назарияи умумии ҳуқуқ ва давлат. Китоби дарсӣ барои донишҷӯёни факултаи ҳуқуқшиносӣ. - Душанбе, 2003 С. 552 .

Алиназарова К.Ғ - ходими пешбари илмии шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ

Коллективи меҳнатии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Шуморо ба муносибати 75-солагии умри пурнишот самимона табрик намуда, бароятон пеш аз ҳама саломатии бардавом, умри пурбаракат, хушбахтии оилавӣ, саодатмандӣ ва дар фаъолияти илмӣ-касбиатон комёбиҳои нав ба нав орзу менамояд.

Шумо ҳамчун доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, мудири шуъбаи илмҳои ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, дар рушди илми ҳуқуқшиносии миллӣ ва таҳқиқи масъалаҳои муҳими ҳуқуқи байналмилалӣ саҳми арзанда гузоштаед. Солҳои тӯлонии фаъолияти илмӣ ва омӯзгории Шумо намунаи садоқат ба илм, масъулияти баланди касбӣ, меҳнатдӯстӣ ва пайгирии ҳадафҳои илмӣ мебошад.

Осори илмӣ, таҳқиқоти бунёдӣ ва фаъолияти пурсамари Шумо барои рушди илми ҳуқуқшиносӣ, тарбияи кадрҳои илмӣ ва баланд бардоштани сатҳи таҳқиқоти ҳуқуқӣ аҳамияти муҳим доранд.

Шумо бо таҷрибаи ғании касбӣ, дониши амиқи ҳуқуқӣ ва мавқеи созандаи худ дар байни ҳамкорон ва муҳаққиқон соҳиби эҳтироми хосса мебошед.

Дар ин рӯзи фархунда ба Шумо ва аҳли оилаатон фазои гарму самимии хонаводагӣ, рӯзгори обод, хотири ҷамъ ва саодати рӯзгорро таманно дорем.

Бигзор таҷрибаи ғанӣ ва донишу маърифати Шумо минбаъд низ дар хидмати илми ҳуқуқшиносӣ ва рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёди Тоҷикистон қарор дошта бошад.

Зодрӯз муборак, устоди гиромӣ!

Бо эҳтиром ва беҳтарин орзуҳо, колективи кормандони Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ