(дар ҳошияи суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати 35-солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, 08.09.2026)

(Қисми 2)

16. Афзоиши маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ва даромади буҷети давлатӣ: далели пешрафти иқтисоди миллӣ

Дар суханронӣ афзоиши назарраси маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ва даромади буҷети давлатӣ ҳамчун далели пешрафти иқтисоди миллӣ нишон дода шудааст: «Маҷмуи маҳсулоти дохилии мамлакат аз 1,8 миллиард сомонии соли 2000 ба 177 миллиард сомонӣ дар соли 2025 расида, қариб 100 баробар афзоиш ёфт. Даромади буҷети давлатӣ аз 252 миллион сомонии соли 2000 ба 65 миллиард сомонӣ дар соли 2026 расида, беш аз 250 баробар зиёд гардид». Ин рақамҳо нишон медиҳанд, ки дар тӯли 25 соли охир иқтисоди Тоҷикистон ба пешравиҳои назаррас ноил гардидааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, афзоиши даромади буҷети давлатӣ имкониятҳои васеътарро барои маблағгузории соҳаҳои иҷтимоӣ ва таъмини ҳуқуқҳои иҷтимоии шаҳрвандон фароҳам меорад.

Аз нигоҳи илми молияи давлатӣ, буҷети давлатӣ ҳамчун санади ҳуқуқӣ арзёбӣ мешавад, ки дар он даромадҳо ва хароҷоти давлат барои соли молиявӣ муайян карда мешаванд. Афзоиши даромади буҷети давлатӣ имкониятҳои васеътарро барои маблағгузории соҳаҳои иҷтимоӣ, аз ҷумла маориф, тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ, фароҳам меорад. Дар заминаи Тоҷикистон, афзоиши назарраси маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ва даромади буҷети давлатӣ дар натиҷаи татбиқи барномаҳои ислоҳоти иқтисодӣ ва рушди соҳаҳои афзалиятноки иқтисодиёт таъмин гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он ин нишондиҳандаҳо ҳамчун далели пешрафти иқтисоди миллӣ арзёбӣ шудаанд.

17. Рушди сармояи инсонӣ ва маблағгузории соҳаҳои иҷтимоӣ: афзалияти сиёсати давлатӣ

Дар суханронӣ ба аҳаммияти рушди сармояи инсонӣ ва маблағгузории соҳаҳои иҷтимоӣ таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «Тайи солҳои соҳибистиқлолӣ маблағгузории соҳаҳои иҷтимоӣ аз ҳисоби буҷети давлатӣ зиёда аз 205 миллиард сомониро ташкил намуд». Аз нигоҳи илмӣ, рушди сармояи инсонӣ яке аз омилҳои асосии рушди устувори иқтисодӣ ва иҷтимоӣ мебошад. Маблағгузории соҳаҳои маориф, тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ заминаи асосии таъмини ҳуқуқҳои иҷтимоии шаҳрвандонро фароҳам меорад.

Аз нигоҳи назарияи сармояи инсонӣ, сармояи инсонӣ ҳамчун маҷмӯи дониш, малака ва қобилиятҳои инсон арзёбӣ мешавад, ки дар натиҷаи сармоягузорӣ ба соҳаҳои маориф, тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ ташаккул меёбад. Дар заминаи Тоҷикистон, рушди сармояи инсонӣ ҳамчун яке аз афзалиятҳои асосии сиёсати давлатӣ муайян карда шудааст, ки дар натиҷа ба соҳаҳои иҷтимоӣ маблағҳои зиёд равона карда мешаванд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «имкониятҳои молиявии бадастомада ба рушди неруи инсонӣ, аз ҷумла маорифу тандурустӣ, ҳифзи иҷтимоӣ ва баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардум равона карда шуданд».

18. Барномаҳои иҷтимоӣ ва беҳтар шудани сатҳи зиндагии мардум: натиҷаҳои мушаххас

Дар суханронӣ натиҷаҳои мусбии сиёсати иҷтимоии давлат бо рақамҳои дақиқ нишон дода шудаанд: «дар 25 соли охир музди миёнаи меҳнат 178 баробар ва нафақа 126 баробар зиёд гардида, имкониятҳои иқтисодии аҳолӣ ба таври назаррас беҳтар шуданд... Сатҳи камбизоатӣ аз 83 фоиз то 19 фоиз коҳиш ёфта, нишондиҳандаи дарозумрии аҳолӣ ба 77 сол расид, яъне ҳафт сол бештар гардид». Ин нишондиҳандаҳо далели он мебошанд, ки сиёсати иҷтимоии давлат натиҷаҳои назаррас додааст ва сатҳи зиндагии мардум ба таври назаррас беҳтар шудааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ин дастовардҳо натиҷаи амалишавии ҳуқуқҳои иҷтимоии шаҳрвандон мебошанд, ки дар Конститутсия ва қонунгузории ҷорӣ мустаҳкам гардидаанд.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи таъминоти иҷтимоӣ, ҳуқуқҳои иҷтимоӣ ҳамчун ҳуқуқҳое арзёбӣ мешаванд, ки ба шаҳрвандон кафолати зиндагии шоиста, ҳифзи саломатӣ, таҳсил ва дигар неъматҳои иҷтимоиро медиҳанд. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқҳои иҷтимоии шаҳрвандон, аз ҷумла ҳуқуқ ба меҳнат, ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ, ҳуқуқ ба таҳсил ва ҳуқуқ ба ҳифзи иҷтимоӣ мустаҳкам гардидаанд. Дар заминаи Тоҷикистон, беҳтар шудани сатҳи зиндагии мардум дар натиҷаи татбиқи барномаҳои иҷтимоии давлатӣ таъмин гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он натиҷаҳои мусбии сиёсати иҷтимоии давлат бо рақамҳои дақиқ нишон дода шудаанд.

19. Таъмини устувории молиявӣ ва афзоиши пасандозҳои аҳолӣ: далели эътимоди мардум

Дар суханронӣ ба таъмини устувории молиявӣ ва афзоиши пасандозҳои аҳолӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Ҳаҷми пасандозҳо дар низоми бонкӣ ба 38 миллиард сомонӣ расида, нисбат ба соли 2000-ум 410 баробар зиёд шуд». Ин нишондиҳандаҳо далели баланд шудани эътимоди мардум ба низоми молиявии кишвар ва устувории он мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, таъмини устувории низоми молиявӣ яке аз шартҳои асосии ҳифзи ҳуқуқҳои моликият ва манфиатҳои иқтисодии шаҳрвандон мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи молиявӣ, устувории низоми молиявӣ ҳамчун қобилияти низоми бонкӣ барои иҷрои уҳдадориҳои худ ва таъмини амнияти пасандозҳо арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, таъмини устувории молиявӣ дар натиҷаи татбиқи ислоҳоти молиявӣ, таҳкими назорати бонкӣ ва ҷорӣ намудани пули миллӣ – сомонӣ таъмин гардидааст. Афзоиши пасандозҳои аҳолӣ далели баланд шудани эътимоди мардум ба низоми молиявии кишвар мебошад, ки ин барои рушди иқтисоди миллӣ аҳаммияти калон дорад. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он афзоиши пасандозҳои аҳолӣ ҳамчун далели устувории низоми молиявӣ арзёбӣ шудааст.

20. Рушди саноат ва саноатикунонии босуръат: табдили Тоҷикистон ба кишвари истеҳсолкунанда

Дар суханронӣ ба натиҷаҳои татбиқи ҳадафи стратегии саноатикунонии босуръат таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «Агар соли 1991 дар кишвар ҳамагӣ 358 корхонаи саноатӣ фаъолият дошта бошад, ҳоло шумораи онҳо аз 4 ҳазор гузашта, беш аз 11 баробар зиёд гардидааст». Ин пешрафт нишон медиҳад, ки саноатикунонии босуръат яке аз омилҳои асосии рушди иқтисоди миллӣ гардидааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, рушди саноат заминаи моддии таъмини шуғл, афзоиши даромади аҳолӣ ва тақвияти иқтисоди миллиро фароҳам меорад.

Аз нигоҳи асосҳои ҳуқуқии саноатӣ, саноатикунонӣ ҳамчун раванди густариши истеҳсолоти саноатӣ дар иқтисоди миллӣ арзёбӣ мешавад, ки дар натиҷа ҳиссаи саноат дар маҷмуи маҳсулоти дохилӣ афзоиш меёбад. Дар заминаи Тоҷикистон, саноатикунонии босуръат ҳамчун яке аз ҳадафҳои стратегии миллӣ муайян карда шудааст, ки дар натиҷа шумораи корхонаҳои саноатӣ ба таври назаррас афзоиш ёфтааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «Тоҷикистон тавассути саноатикунонии босуръат ба кишвари истеҳсолкунанда ва содироткунандаи маҳсулоти саноатии рақобатнок табдил ёфта истодааст».

21. Рушди энергетика ва истиқлоли энергетикӣ: заминаи рушди устувори иқтисоди миллӣ

Дар суханронӣ ба рушди соҳаи энергетика ҳамчун яке аз афзалиятҳои стратегии давлат таваҷҷуҳ дода шудааст: «Дар даврони истиқлол барои рушди соҳаи энергетика 36 лоиҳаи сармоягузории давлатӣ ба маблағи 30 миллиард сомонӣ амалӣ гардида, ҳоло татбиқи 20 лоиҳаи дигар ба маблағи 23 миллиард сомонӣ идома дорад». Ин рақамҳо нишон медиҳанд, ки давлат ба рушди энергетика таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир мекунад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, таъмини амнияти энергетикӣ яке аз унсурҳои асосии амнияти миллӣ ва шарти рушди устувори иқтисодӣ мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи энергетикӣ, амнияти энергетикӣ ҳамчун ҳолати таъминоти боэътимоди истеъмолкунандагон бо неруи барқ ва дигар намудҳои энергия арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, рушди энергетика ҳамчун яке аз афзалиятҳои стратегии давлат муайян карда шудааст, ки дар натиҷа иқтидори умумии энергетикии мамлакат ба 6700 мегаватт расид. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «бо бунёди хатти баландшиддати «Ҷануб – Шимол» ва зеристгоҳҳои пуриқтидор тамоми қаламрави мамлакат ба як шабакаи воҳиди энергетикӣ муттаҳид карда шуд».

22. Неругоҳи барқи обии «Роғун» ҳамчун лоиҳаи калидии энергетикӣ ва рамзи истиқлоли энергетикӣ

Дар суханронӣ ба аҳаммияти неругоҳи барқи обии «Роғун» таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «Итминони комил дорам, ки бо идомаи бомароми сохтмони неругоҳ ва ба истифода додани агрегати сеюми он соли 2027 Тоҷикистон ба ҳадафи пурра бо неруи барқ таъмин кардани аҳолӣ ва иқтисоди миллӣ, яъне истиқлоли энергетикӣ ноил мегардад». Ин лоиҳа дар таърихи давлатдории навини Тоҷикистон ҷойгоҳи махсуси таърихӣ дорад ва аҳаммияти стратегии он барои рушди минбаъдаи иқтисоди миллӣ бебаҳост.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи энергетикӣ, неругоҳи барқи обии «Роғун» ҳамчун лоиҳаи калидии энергетикӣ арзёбӣ мешавад, ки дар натиҷаи татбиқи он Тоҷикистон ба истиқлоли энергетикӣ ноил мегардад. Ин лоиҳа дар асоси қарорҳои ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва бо ҷалби сармояи дохилию хориҷӣ амалӣ карда мешавад. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он неругоҳи «Роғун» ҳамчун «лоиҳаи калидии энергетикии мамлакат» арзёбӣ шудааст.

23. Амнияти озуқаворӣ ва рушди соҳаи кишоварзӣ: таъмини фаровонии дастархони мардум

Дар суханронӣ ба натиҷаҳои рушди соҳаи кишоварзӣ ва таъмини амнияти озуқаворӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Имрӯз сатҳи таъмини аҳолӣ бо маҳсулоти асосии ғизоӣ аз ҳисоби истеҳсолоти ватанӣ беш аз 85 фоизро ташкил медиҳад». Ин нишондиҳанда далели он аст, ки Тоҷикистон дар таъмини амнияти озуқавории худ ба пешравиҳои назаррас ноил гардидааст. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ яке аз унсурҳои асосии амнияти миллӣ ва шарти таъмини ҳуқуқи ҳаёт ва саломатии шаҳрвандон мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи кишоварзӣ, амнияти озуқаворӣ ҳамчун ҳолати таъминоти боэътимоди аҳолӣ бо маҳсулоти ғизоӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, таъмини амнияти озуқаворӣ дар натиҷаи татбиқи ислоҳоти аграрӣ, ҷудо кардани замин ба аҳолӣ ва дастгирии давлатии соҳаи кишоварзӣ таъмин гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «ҳоло маҳсулоти кишоварзии мо ба зиёда аз 30 кишвари ҷаҳон содирот карда мешавад».

24. Раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ: табдили Тоҷикистон ба кишвари транзитӣ

Дар суханронӣ ба натиҷаҳои раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «бо татбиқи лоиҳаҳои бузурги роҳсозӣ нахустин бор дар таърихи давлатдории тоҷикон шабакаи ягонаи нақлиётии кишвар ташаккул ёфта, Тоҷикистон, ки се минтақаи он ҳар сол зиёда аз шаш моҳ аз ҳамдигар ҷудо мемонд, яъне аз кишвари сепорча ба як қаламрави воҳид табдил дода шуд». Ин дастовард барои таҳкими тамомияти ҳудудии кишвар ва рушди иқтисоди миллӣ аҳаммияти калон дорад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи нақлиётӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ҳамчун таъмини дастрасии озод ба роҳҳои нақлиётӣ ва пайвастани минтақаҳои кишвар ба якдигар арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ҳамчун яке аз ҳадафҳои стратегии миллӣ муайян карда шудааст, ки дар натиҷа шабакаи ягонаи нақлиётии кишвар ташаккул ёфтааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «Тоҷикистон... аз кишвари сепорча ба як қаламрави воҳид табдил дода шуд».

25. Рақамикунонӣ ва технологияҳои инноватсионӣ: самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ

Дар суханронӣ ба аҳаммияти рақамикунонӣ ва технологияҳои инноватсионӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Тоҷикистон истифодаи технологияҳои муосир ва зеҳни сунъиро самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ муайян намуда, рақамикунонии идоракунии давлатӣ, хизматрасониҳои иҷтимоӣ, низоми молиявӣ ва фаъолияти соҳибкориро вусъат бахшида истодааст». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки Тоҷикистон ба татбиқи технологияҳои муосир ва рақамикунонии идоракунии давлатӣ таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир мекунад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, рақамикунонии идоракунии давлатӣ зарурати таҳия ва қабули санадҳои меъёрию ҳуқуқии дахлдорро тақозо мекунад, ки дар онҳо асосҳои ҳуқуқии истифодаи технологияҳои рақамӣ мустаҳкам карда шудаанд.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи иттилоотӣ, рақамикунонии идоракунии давлатӣ ҳамчун раванди ҷорӣ намудани технологияҳои рақамӣ дар фаъолияти мақомоти давлатӣ арзёбӣ мешавад, ки дар натиҷа самаранокии идоракунӣ баланд мегардад ва хизматрасониҳои давлатӣ барои шаҳрвандон дастрастар мешаванд. Дар заминаи Тоҷикистон, рақамикунонии идоракунии давлатӣ ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ муайян карда шудааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «ҳадафи мо аз рақамикунонӣ на танҳо ҷорӣ намудани технологияҳои нав, балки ташаккули иқтисоди ба дониш асосёфта... мебошад».

26. Рушди маориф ва тарбияи кадрҳои соҳибилм: афзалияти асосии сиёсати давлатӣ

Дар суханронӣ ба рушди маориф ҳамчун яке аз афзалиятҳои асосии сиёсати давлатӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Дар маҷмуъ, тайи 35 соли соҳибистиқлолӣ барои 1,8 миллион нафар хонанда ба маблағи умумии 8,4 миллиард сомонӣ муассисаҳои таълимии замонавӣ сохта, ба истифода дода шуданд». Ин рақамҳо нишон медиҳанд, ки давлат ба рушди маориф таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир мекунад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ҳуқуқ ба таҳсил яке аз ҳуқуқҳои бунёдии инсон мебошад, ки дар Конститутсия ва қонунгузории ҷорӣ мустаҳкам гардидааст.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи таҳсилотӣ, ҳуқуқ ба таҳсил ҳамчун ҳуқуқи бунёдии инсон арзёбӣ мешавад, ки дар Эъломияи умумии ҳуқуқи башар (1948) ва Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ (1966) мустаҳкам гардидааст. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 41) ҳуқуқи ҳар як шаҳрванд ба таҳсил мустаҳкам гардидааст. Дар заминаи Тоҷикистон, рушди маориф ҳамчун яке аз афзалиятҳои асосии сиёсати давлатӣ муайян карда шудааст, ки дар натиҷа шумораи муассисаҳои таълимӣ ва хонандагон ба таври назаррас афзоиш ёфтааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «мо минбаъд низ барои рушди соҳаи илму маориф тамоми тадбирҳои заруриро меандешем».

27. Рушди тандурустӣ ва ҳифзи саломатии миллат: кафили неруи созандаи ҷомеа

Дар суханронӣ ба рушди соҳаи тандурустӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Дар зарфи 35 соли соҳибистиқлолӣ дар дохил ва хориҷи кишвар беш аз 40 ҳазор нафар табибон ва 228 ҳазор нафар кормандони миёнаи тиббӣ омода карда шуда, 3 ҳазору 111 муассисаи нави тандурустӣ бунёд гардид». Ин дастовардҳо далели таваҷҷуҳи ҷиддии давлат ба ҳифзи саломатии миллат мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ яке аз ҳуқуқҳои бунёдии инсон мебошад, ки дар Конститутсия ва қонунгузории ҷорӣ мустаҳкам гардидааст.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи тиббӣ, ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ ҳамчун ҳуқуқи бунёдии инсон арзёбӣ мешавад, ки дар санадҳои байналмилалӣ ва конститутсияҳои аксари давлатҳои ҷаҳон мустаҳкам гардидааст. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 38) ҳуқуқи ҳар як шаҳрванд ба ҳифзи саломатӣ мустаҳкам гардидааст. Дар заминаи Тоҷикистон, рушди тандурустӣ ҳамчун яке аз афзалиятҳои асосии сиёсати давлатӣ муайян карда шудааст, ки дар натиҷа шумораи муассисаҳои тандурустӣ ва кормандони тиббӣ ба таври назаррас афзоиш ёфтааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «тандурустӣ кафили солимии миллат ва неруи созандаи ҷомеа мебошад».

28. Ҳифзи фарҳанги миллӣ ва арзишҳои маънавӣ: кафили пойдории давлати тоҷикон

Дар суханронӣ ба ҳифзи фарҳанги миллӣ ва арзишҳои маънавӣ таваҷҷуҳи махсус дода шудааст: «дар шароити ҷаҳонишавӣ ҳифзи арзишҳои миллӣ, пеш аз ҳама, забону фарҳанг, расму ойинҳо ва суннату анъанаҳо кафили пойдории давлати тоҷикон ва асолати тоҷикии мо дар асри пуртазоду пурмоҷарои XXI мебошад». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки ҳифзи фарҳанги миллӣ ва арзишҳои маънавӣ яке аз вазифаҳои асосии давлат ва ҷомеа мебошад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ҳифзи фарҳанги миллӣ ва арзишҳои маънавӣ зарурати таҳия ва қабули санадҳои меъёрию ҳуқуқии дахлдорро тақозо мекунад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи фарҳангӣ, ҳифзи фарҳанги миллӣ ҳамчун ҳифзи мероси фарҳангӣ, забон, анъанаҳо ва арзишҳои маънавии миллат арзёбӣ мешавад. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 2) забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатӣ мустаҳкам гардидааст. Дар заминаи Тоҷикистон, ҳифзи фарҳанги миллӣ ва арзишҳои маънавӣ ҳамчун яке аз вазифаҳои асосии давлат муайян карда шудааст, ки дар натиҷа як қатор санадҳои меъёрию ҳуқуқӣ қабул карда шудаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «ҳифз ва рушди фарҳанги миллӣ, забони давлатӣ, мероси таърихиву маънавӣ ва арзишҳои асили тоҷикона минбаъд низ аз ҷумлаи вазифаҳои муҳимтарини давлат ва ҷомеаи мо боқӣ хоҳанд монд».

29. Нақши занон дар ҳаёти давлат ва ҷомеа: татбиқи принсипи баробарии ҳуқуқӣ

Дар суханронӣ ба нақши занон дар ҳаёти давлат ва ҷомеа таваҷҷуҳ дода шудааст: «Имрӯз бонувону занон дар соҳаҳои муҳимтарини иҷтимоӣ – маориф 73 фоиз ва тандурустӣ 72 фоизи кормандонро ташкил медиҳанд». Ин нишондиҳандаҳо далели фаъолона иштирок кардани занон дар ҳаёти давлат ва ҷомеа мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, баробарии ҳуқуқи мардон ва занон яке аз принсипҳои асосии ҳуқуқи конститутсионӣ мебошад, ки дар Конститутсия ва қонунгузории ҷорӣ мустаҳкам гардидааст.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи конститутсионӣ, принсипи баробарии ҳуқуқи мардон ва занон ҳамчун яке аз принсипҳои асосии ҳуқуқӣ арзёбӣ мешавад, ки дар Эъломияи умумии ҳуқуқи башар (1948) ва Конвенсия оид ба барҳам додани ҳамаи шаклҳои табъиз нисбати занон (1979) мустаҳкам гардидааст. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 17) баробарии ҳуқуқи мардон ва занон мустаҳкам гардидааст. Дар заминаи Тоҷикистон, фаъолона иштирок кардани занон дар ҳаёти давлат ва ҷомеа дар натиҷаи татбиқи сиёсати давлатии баробарии гендерӣ таъмин гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «мо саҳми арзишманди модарону бонувони мамлакатро дар таҳкими сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва пешрафти давлат ҳамеша қадр менамоем».

30. Сиёсати хориҷии мутавозин ва созанда: таҳкими мавқеи байналмилалии Тоҷикистон

Дар суханронӣ ба натиҷаҳои сиёсати хориҷии Тоҷикистон таваҷҷуҳ дода шудааст: «Тоҷикистон тайи 35 соли истиқлол сиёсати хориҷии мутавозин, мусолиматомез ва созандаро пеш гирифта, бар пояи усули «дарҳои кушода» соҳиби мақоми шоиста дар арсаи ҷаҳонӣ гардид. Имрӯз Тоҷикистон аз ҷониби 192 давлати ҷаҳон эътироф гардида, бо 186 кишвар робитаҳои устувори дипломатӣ дорад». Ин дастовардҳо далели муваффақияти сиёсати хориҷии Тоҷикистон мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, пешбурди сиёсати хориҷии мутавозин яке аз шартҳои таъмини амнияти миллӣ ва таҳкими мавқеи байналмилалии давлат мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи байналмилалӣ, сиёсати хориҷӣ ҳамчун фаъолияти давлат дар арсаи байналмилалӣ арзёбӣ мешавад, ки дар он манфиатҳои миллӣ ҳифз карда мешаванд. Дар заминаи Тоҷикистон, сиёсати хориҷии мутавозин ва созанда дар натиҷаи татбиқи Консепсияи сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъмин гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «мо бо аксари ин кишварҳо муносибатҳои дӯстона ва ҳамкориҳои судмандро дар ҳамаи соҳаҳои мавриди таваҷҷуҳи тарафайн пеш бурда...».

31. Ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон: эътирофи байналмилалии саҳми сулҳофарии давлати тоҷикон

Дар суханронӣ ба ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон таваҷҷуҳ дода шудааст: «Дар замони соҳибистиқлолӣ бо ташаббуси Тоҷикистон аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид 20 қатънома қабул карда шуд, ки ҳоло мавриди татбиқ қарор доранд». Ин дастовардҳо далели эътирофи ҷаҳонии ташаббусҳои Тоҷикистон дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, иштироки фаъолона дар таҳия ва қабули санадҳои байналмилалӣ яке аз шаклҳои асосии пешбурди манфиатҳои миллӣ дар арсаи байналмилалӣ мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи байналмилалӣ, ташаббусҳои ҷаҳонии давлатҳо ҳамчун пешниҳодҳои расмии онҳо оид ба масъалаҳои глобалӣ арзёбӣ мешаванд, ки дар натиҷаи қабули онҳо аз ҷониби созмонҳои байналмилалӣ эътирофи ҷаҳонӣ пайдо мекунанд. Дар заминаи Тоҷикистон, ташаббусҳои ҷаҳонии кишвар дар соҳаи обу иқлим, сулҳ ва рушди устувор аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ эътироф гардидаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «қабули ин ва дигар қатъномаҳо гувоҳи эътироф ва аҳаммияти ҷаҳонӣ касб кардани ташаббусҳои кишвари мо... мебошад».

32. Ҳамкории минтақавӣ ва ҳалли мусолиматомези масъалаҳои сарҳадӣ: дастоварди таърихӣ

Дар суханронӣ ба натиҷаҳои ҳамкории минтақавӣ ва ҳалли мусолиматомези масъалаҳои сарҳадӣ таваҷҷуҳ дода шудааст: «Моҳи марти соли гузашта ду санади таърихӣ – шартнома миёни Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷумҳурии Қирғизистон ва Ҷумҳурии Ӯзбекистон дар бораи нуқтаи пайвастшавии сарҳадҳои давлатии се кишвар ва Эъломияи Хуҷанд дар бораи дӯстии абадӣ ба имзо расиданд». Ин дастовардҳо далели муваффақияти сиёсати минтақавии Тоҷикистон мебошанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ҳалли мусолиматомези масъалаҳои сарҳадӣ яке аз шартҳои таъмини сулҳ ва субот дар минтақа мебошад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳалли мусолиматомези масъалаҳои сарҳадӣ ҳамчун ҳалли баҳсҳои сарҳадӣ дар асоси гуфтушунид ва созишномаҳои байналмилалӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Осиёи Марказӣ, ҳалли мусолиматомези масъалаҳои сарҳадӣ байни Тоҷикистон, Қирғизистон ва Ӯзбекистон ҳамчун дастоварди таърихӣ арзёбӣ мешавад. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он ин дастовардҳо ҳамчун «дастовардҳои таърихии даврони соҳибистиқлолӣ» арзёбӣ шудаанд.

33. Дурнамои стратегии рушди Тоҷикистон то соли 2040 ва 2050: ҳадафҳои дарозмуддати миллӣ

Дар суханронӣ дурнамои стратегии рушди Тоҷикистон ба таври возеҳ муайян карда шудааст: «Ҳадафи мо бунёди Тоҷикистоне мебошад, ки то соли 2040 ба кишвари дорои иқтисоди саноативу технологӣ, «энергетикаи сабз», зерсохтори муосир ва сармояи инсонии рақобатнок табдил ёбад. То соли 2050 мо бояд иқтисоди ба дониш асосёфтаро ташаккул дода, рушди фарогири технологияҳои рақамӣ ва истифодаи васеи зеҳни сунъиро таъмин намоем». Ин ҳадафҳо дар асоси таҳлили амиқи равандҳои ҷаҳонӣ ва манфиатҳои миллии Тоҷикистон муайян шудаанд. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, татбиқи ин ҳадафҳо зарурати таҳия ва қабули санадҳои меъёрию ҳуқуқии дахлдорро тақозо мекунад.

Аз нигоҳи илми ҳуқуқшиносӣ, ҳадафҳои дарозмуддат ҳамчун самтҳои асосии рушди давлат дар давраҳои тӯлонӣ арзёбӣ мешаванд, ки дар асоси таҳлили амиқи равандҳои ҷаҳонӣ ва манфиатҳои миллӣ муайян карда мешаванд. Дар заминаи Тоҷикистон, дурнамои стратегии рушд то соли 2040 ва 2050 дар асоси таҳлили амиқи тамоюлҳои ҷаҳонии рушди технологӣ ва иқтисодӣ муайян карда шудаанд. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «дар ин роҳ рушди илму маориф, махсусан илмҳои дақиқ, технологияҳои муосиру инноватсия ва тарбияи наслҳои донишманду соҳибмаърифат аҳаммияти калидӣ хоҳад дошт».

34. Истиқлол ҳамчун масъулияти пайвастаи наслҳо: зарурати ҳифзи дастовардҳои давлатдорӣ

Дар суханронӣ ин нуктаи муҳим таъкид мешавад, ки «истиқлол масъулияти пайвастаи наслҳост. Насли имрӯз бояд истиқлолро на танҳо ҳифз кунад, балки онро барои наслҳои оянда боз ҳам устувору неруманд ва пурмаъно ба мерос гузорад». Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки ҳифзи истиқлол на танҳо вазифаи насли имрӯз, балки масъулияти пайвастаи ҳамаи наслҳо мебошад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, ин муқаррарот зарурати таҳкими ҳуқуқии давлатдорӣ ва таъмини давомнокии онро дар ҳамаи давраҳои таърихӣ тақозо мекунад.

Аз нигоҳи фалсафаи ҳуқуқ, масъулияти наслҳо ҳамчун уҳдадории ҳар як насл барои ҳифз ва таҳкими дастовардҳои давлатдорӣ арзёбӣ мешавад. Ин муқаррарот бо принсипи рушди устувор, ки дар он манфиатҳои наслҳои оянда ба назар гирифта мешаванд, робитаи зич дорад. Дар заминаи Тоҷикистон, ҳифзи истиқлол ҳамчун масъулияти пайвастаи наслҳо дар Конститутсия ва қонунгузории ҷорӣ мустаҳкам гардидааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «ин аст, ба андешаи мо, маънои аслии 35 соли истиқлоли Тоҷикистон ва моҳияти масири давлатсозии миллии тоҷикон».

35. Рисолати таърихии миллати тоҷик ва дурнамои давлатдории миллӣ: ҳадафи олии давлатдорӣ

Дар хотимаи суханронӣ рисолати таърихии миллати тоҷик ва дурнамои давлатдории миллӣ ба таври возеҳ ифода ёфтааст: «Ҳадафи олӣ ва вазифаи асосии мо аз он иборат аст, ки Тоҷикистони соҳибистиқлолро ба давлати пешрафта, неруманд ва соҳибэътибори асри XXI табдил диҳем». Ин муқаррарот самтҳои асосии рушди минбаъдаи давлатдории миллиро муайян мекунад. Аз нигоҳи ҳуқуқӣ, татбиқи ин ҳадаф зарурати таҳкими ҳамаҷонибаи асосҳои ҳуқуқии давлатдорӣ, рушди низоми ҳуқуқӣ ва таъмини волоияти қонунро тақозо мекунад.

Аз нигоҳи илми назарияи давлат ва ҳуқуқ, рисолати таърихии миллат ҳамчун вазифаи асосии таърихии миллат дар рушди давлатдорӣ арзёбӣ мешавад. Дар заминаи Тоҷикистон, рисолати таърихии миллати тоҷик дар бунёди давлати пешрафта, неруманд ва соҳибэътибори асри XXI ифода ёфтааст. Ин муқаррарот дар суханронии Пешвои миллат ба таври возеҳ инъикос ёфтааст, ки дар он таъкид шудааст, ки «мо ворисони Куруши Кабир, Дориюш, Исмоили Сомонӣ, Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, ибни Сино, Мавлонои Балхӣ ва ҳазорон нафар фарзандони таърихсозу фарзонаи миллат ҳастем».

Хулоса, суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати 35-солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади барномавии дорои арзиши баланди илмӣ, сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва таърихӣ арзёбӣ мешавад. Дар ин суханронӣ натиҷаҳои 35 соли рушди давлатдории миллӣ ҷамъбаст гардида, дурнамои стратегии минбаъдаи давлату ҷомеа дар асоси таҳлили амиқи равандҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ муайян карда шудаанд.

Аз таҳлили анҷомдодашуда хулосаҳои зерин бармеоянд:

Якум, истиқлоли давлатӣ ҳамчун арзиши олии миллӣ ва рукни бунёдии давлатдории муосири тоҷикон муаррифӣ шуда, моҳияти он ҳамчун рамзи озодӣ, соҳибихтиёрӣ ва ҳастии миллат ифода ёфтааст. Ин муқаррарот дар заминаи ҳуқуқи байналмилалӣ ва конститутсионӣ асоснокии худро дорад.

Дуюм, давраи ибтидои соҳибистиқлолӣ бо душвориҳои зиёд мувоҷеҳ гардид, ки аз ҷумлаи онҳо ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ, фалаҷ шудани сохторҳои давлатӣ ва хатари нобудии давлат ва пароканда шудани миллат буданд. Ин давра ҳамчун давраи поинравӣ ба ҳуқуқҳои бунёдии инсон ва вайронкунии дағалонаи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалии гуманитарӣ арзёбӣ мешавад.

Сеюм, Иҷлосияи 16-уми Шурои Олӣ ҳамчун нуқтаи гардиши сарнавишт ва оғози бунёди давлати нави миллӣ арзёбӣ шуда, дар он модели давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ муайян гардид. Ин модел баъдан дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 мустаҳкам карда шуд.

Чорум, барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллӣ ҳамчун дастоварди бузурги таърихӣ арзёбӣ шуда, ин таҷриба аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ҳамчун падидаи нодири сулҳофарӣ эътироф гардидааст. Ин дастовард заминаи асосии рушди минбаъдаи давлатдорӣ гардид.

Панҷум, дар даврони соҳибистиқлолӣ дар ҳамаи соҳаҳои ҳаёти давлат ва ҷомеа пешравиҳои назаррас ба даст оварда шуданд, ки аз ҷумлаи онҳо рушди иқтисоди миллӣ, саноатикунонии босуръат, таъмини истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ, рушди маориф ва тандурустӣ, ҳифзи фарҳанги миллӣ ва таҳкими мавқеи байналмилалии Тоҷикистон мебошанд.

Шашум, дурнамои стратегии рушди Тоҷикистон то соли 2040 ва 2050 дар асоси ҳадафҳои бунёди иқтисоди саноативу технологӣ, «энергетикаи сабз», зерсохтори муосир, сармояи инсонии рақобатнок ва иқтисоди ба дониш асосёфта муайян карда шуданд. Ин ҳадафҳо барои таъмини рушди устувори давлатдорӣ аҳаммияти калон доранд.

Ҳафтум, истиқлол ҳамчун масъулияти пайвастаи наслҳо арзёбӣ шуда, вазифаи асосии насли имрӯз аз ҳифз ва таҳкими истиқлол барои наслҳои оянда иборат мебошад. Ин муқаррарот зарурати таҳкими ҳуқуқии давлатдорӣ ва таъмини давомнокии онро тақозо мекунад.

Ҳаштум, консепсияи давлатдории миллӣ дар таҷрибаи 35 соли истиқлоли Тоҷикистон ҳамчун низоми мукаммали ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва институтсионалӣ ташаккул ёфта, аз марҳалаи буҳрони амиқи сиёсиву иқтисодӣ ба марҳалаи рушди устувор гузариш намуд. Ин консепсия дар асоси принсипҳои давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ бунёд гардида, тавонист истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръатро ҳамчун ҳадафҳои стратегии миллӣ амалӣ намояд. Рушди миёнаи солонаи иқтисоди миллӣ беш аз 7,7 фоиз, афзоиши маҷмуи маҳсулоти дохилӣ қариб 100 баробар ва даромади буҷети давлатӣ беш аз 250 баробар далели самаранокии ин консепсия мебошанд. Дар натиҷа, Тоҷикистон аз кишвари сепорча ба як қаламрави воҳид табдил ёфта, низоми ҳуқуқии муосир ташаккул ёфт ва мавқеи шоистаи худро дар арсаи байналмилалӣ пайдо намуд.

Нуҳум, нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ташаккул ва таҳкими давлатдории муосир ҳамчун омили ҳалкунандаи рушди давлатдорӣ арзёбӣ мешавад. Дар давраи ҳассоси таърихӣ, ки давлати тозаистиқлоли тоҷикон дар вартаи нобудӣ қарор дошт, маҳз талошҳои пайгирона ва хиради сиёсии Пешвои миллат имкон доданд, ки ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ хотима ёфта, сулҳу ваҳдати миллӣ барқарор гардад. Ташаббуси интихоби модели давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ, қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ, татбиқи ҳадафҳои стратегии миллӣ ва пешбурди сиёсати хориҷии мутавозин – ҳамаи ин дастовардҳо натиҷаи бевоситаи роҳбарии хирадмандонаи Пешвои миллат мебошанд. Дар тӯли 35 соли истиқлол, Пешвои миллат ҳамчун меъмори асосии давлатдории навин консепсияи давлатдории миллиро дар асоси арзишҳои миллӣ ва меъёрҳои байналмилалӣ ташаккул дода, барои рушди устувори кишвар заминаи мустаҳкам гузоштанд.

Дар маҷмуъ, суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун санади барномавии дорои арзиши баланди илмӣ ва амалӣ барои таҳлили равандҳои давлатсозӣ ва муайян намудани самтҳои асосии рушди минбаъдаи Ҷумҳурии Тоҷикистон хизмат мекунад. Ин суханронӣ заминаи мустаҳками ҳуқуқиро барои татбиқи ҳадафҳои стратегии давлат ва ҷомеа фароҳам меорад ва барои наслҳои имрӯз ва оянда ҳамчун роҳнамои ҳуқуқӣ ва маънавӣ хизмат хоҳад кард. Дар сатҳи илми ҳуқуқшиносӣ ин суханронӣ ҳамчун маводи арзишманд барои таҳлили консептуалӣ ва амалии консепсияи давлатдории миллӣ, таҳкими асосҳои конститутсионӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таъмини амният давлат ва пешбурди сиёсати ҳуқуқии давлат арзёбӣ мешавад.

Сангинзода Дониёр Шомаҳмад,

муовини директор оид ба корҳои илмӣ ва таълимии

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор