Мақомоти қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дар асоси Конститутсияҳо ба вуҷуд омада, инкишоф ёфтааст. Давраҳои ташаккулёбии мақомоти қонунгузор гуногун буда, дар давраи гузариш қарор доштани Тоҷикистон ташкил медиҳад. Вобаста ба ин заминаҳои асосии ташаккулёбии мақомоти қонунгузорро ба се давраи калон ҷудо намудан мумкин аст:

– Давраи аввали ташаккулёбии мақомоти намояндагӣ ва қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистонро қабул гардидани Конститутсияи соли 1929 ҶМШС Тоҷикистон ташкил медиҳад, ки он то соли 1931 амал кард. Конститутсияи соли 1929 бори аввал дар таърихи Тоҷикистон низоми мақомоти намояндагӣ ва қонунгузоро муқаррар намуд. Дар асоси моддаи 21 Конститутсияи мазкур мақомоти олии намояндагӣ ва қонунгузорро анҷумани Шӯрои умумитоҷикон ташкил медод. Шӯрои умумитоҷикон дар ҳудуди ҶМШС Тоҷикистон ҳокимияти олӣ буда, намояндагони ВМКБ, вилоятҳо, ноҳияҳо ва шаҳрҳо, ки дар анҷумани Шӯроҳо интихоб карда мешуданд, таъсис меёфт.

– Давраи дуюми ташаккулёбии мақомоти намояндагӣ ва қонунгузории Тоҷикистон ба таъсис ёфтани ҶШС Тоҷикистон ва қабули Конститутсияи соли 1931 рост меояд, ки ин давра то ба даст оварда шудани истиқлолияти давлатӣ, яъне то соли 1991 идома ёфта, тағйироти куллиро аз сар гузаронидааст. Гарчанде, дар ин давра дигаргуниҳои зиёде ба вуҷуд омада буд, лекин он натавонист дар таҷрибаи мақомоти намояндагӣ ва қонунгузории Тоҷикистон дигаргуниҳои назаррасе ворид намояд.

– Давраи сеюми ташаккулёбии мақомоти намояндагӣ ва қонунгузории Тоҷикистон давраи соҳибихтиёрии Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар бар мегирад, ки дар ин давра ҳокимияти қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон ба дигаргуниҳо ва ислоҳоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ гардида, тағйири мазмун намуда, роҳ ба сӯи ҷомеаи озоди шаҳрванди гирифт. Ин давра дар ташқкулёбии мақомоти намояндагӣ ва қонунгузор давраи тамоман нав буда, гузариши мақомоти намояндагиро аз ҷомеаи Шӯроҳо ба ҷомеаи либерал-демократӣ таъмин намуд.

2. Мутобиқи талаботи моддаи 48 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Маҷлиси Олӣ – парламенти Ҷумҳурии Тоҷикистон – мақомоти олии намояндагӣ ва қонунгузори ҶТ мебошад, ки он аз ду Маҷлис – Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон иборат аст. Аз ин рӯ, Маҷлиси Олӣ дорои ҳокимияти олӣ ва мақомоти ягонаи қонунгузор буда, онро дар шаклу ҳудуде, ки Конститутсия, қонунҳои конститутсионӣ ва дигар қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар кардааст, ба амал мебарорад.

Дар асоси гуфтаҳои боло халқи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо мақсади ба амал баровардани ҳокимияти худ мақомоти намояндагии интихобӣ - парламентро таъсис медиҳад, ки мазмун ва моҳияти асосии фаъолияти онро қабули қонунҳое ташкил медиҳад, ки онҳо барои ба манфиати тамоми интихобкунандагон ҳал карда шудани масоили мавҷуда равона карда шудааст. Аз ин ҷо аст, ки таъйиноти асосии парламентро ба ҳам пайваст намудани волоияти ҳокимияти халқ ва ҳокимияти давлатӣ ташкил медиҳад.

Маҳз парламент ном гирифтани мақомоти олии намояндагӣ ва қонунгузории ҳокимияти давлатӣ вазифаи асосии он - намояндагии манфиати халқро ба вуҷуд меорад, ки бо воситаи он халқ намояндагии худро ба амал мебарорад. Ин гуфтаҳо маънои онро надорад, ки мо дар ин ҷо хусусияти намояндагии мақомоти олии намояндагӣ ва қонунгузории ҳокимияти давлатиро мавриди муҳокима қарор медода бошем. Аз ин ҷо он чиз қобили қабул аст, ки мақомоти олии намояндагии ҳокимияти давлатӣ инчунин вазифаи дигари муҳим - вазифаи қонунгузориро низ иҷро менамояд, ки ин маъно ба таври истисноӣ аз тарафи он қабул карда шудани санади меъёрии ҳуқуқиро дорад. Аз тарафи парламент қабул карда шудани санади меъёрии ҳуқуқӣ (қонун) ҳадди охирони ваколати мақомоти ҳокимияти қонунгузор набуда, ҳамчунин он ваколати назоратиро низ ба амал мебарорад, ки моҳияти асосии ваколати назоратии мақомоти ҳокимияти қонунгузорро таҳти назорат қарор додани фаъолияти тамоми сохторҳое ташкил медиҳад, ки онҳо салоҳияти худро аз мақомоти ҳокимияти қонунгузор гирифтаанд. Мутобиқи ин гуфтаҳо хусусиятҳои зерини парламентро ошкор намудан мумкин аст, ки онро ҳамчун мақомоти қонунгузор хусусиятнок менамоянд: а) он танҳо дар низоми таҷзияи ҳокимияти давлатӣ арзӣ ҳастӣ карда метавонад; б) мақомоти доимоамалкунанда ва касбӣ ба шумор меравад; в) ба он тартиботи хоси парламентӣ тааллуқ дорад.

Мавқеи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун мақомоти ҳокимияти қонунгузор дар низоми мақомоти ҳокимияти давлатӣ бо Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ муқаррар карда мешавад, ки мутобиқ ба талаботи қисми 4, моддаи 48 Конститутсия тартиби ташкил ва фаъолияти Маҷлиси Олиро қонуни конститутсионӣ танзим менамояд, ки дар заминаи фаъолияти Маҷлиси Олӣ усули бисёрҳизбӣ вогузор карда шудааст (дар ин ҷо асосан Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олӣ дар назар дошта шудааст). Гуфтаҳои мазкур ишора ба он менамоянд, ки парламент ҳамчун унсури асосии демократияи намояндагӣ ба таври демократӣ интихоб шуда эътироф намегаштад, ба шарте, ки агар дар он муборизаи ҳизбҳои сиёсӣ ва рақибии сиёсии онҳо барои соҳиб шудан ба мандатҳои вакилӣ дар парламент мушоҳида карда нашавад.

Тибқи муқаррароти қисми 3, моддаи 48 Конститутсия ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон мӯҳлати ваколати панҷсола муқаррар карда шудааст, ки мӯҳлати мазкури ваколат аз нуқтаи назари намояндагони илми ҳуқуқи конститутсионӣ қобили қабул буда, дар шароити Тоҷикистон боиси дастгирист, ки ин бо омилҳои зерин асоснок карда мешавад: аввало, мӯҳлати мазкур ба парламент имкон медиҳад дар муддати муайян ба таври мӯътадил фаъолият намояд, ки муқаррар карда шудани мӯҳлати аз ин зиёд ба фаъолияти парламент бе таъсир монда наметавонад. Зеро муқаррар карда шудани мӯҳлати нисбатан бештар ба касодии фаъолияти парламент асос мегаштад, мӯҳлати аз ин камтар бошад ба он сабаб мегаштад, ки ҳизбҳои сиёсӣ ба ҷои машғул шудан ба фаъолияти қонунгузорӣ ба тарғибу ташвиқоти сиёсӣ машғул шаванд; сониян, мӯҳлати панҷсола ба вакилон имкон медиҳад таҷрибаи дуруст андӯхта, онро дар муддати нисбатан дуру дароз истифода намоянд; солисан, мӯҳлати панҷсола барои мутобиқ гардидани Маҷлиси Олӣ ба дигаргуниҳои куллӣ дар ҷомеа ба вуҷудоянда заминаи муосид фароҳам меорад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон баъди гузаронидани ислоҳоти конститутсионии 26 сентябри соли 1999 парламенти дупалатадор таъсис дода шуд. Аксари олимон ба он ақидаанд, ки парламенти дупалатадор ҳамчун қоида хоси давлатҳои федеративӣ буда, дар онҳо давлатҳо яке аз палатаҳо (одатан палатаи поёнӣ) аз тарафи хаҷк бевосита интихоб карда шуда манфиати халқро дар маҷмӯъ ифода месозад; палатаи дуюм бошад (одатан палатаи болоӣ) манфиати минтақаҳо, субъектҳои федерацияро ифода намуда аз тарафи онҳо таъсис дода мешавад. Дар баробари ин худи онҳо эътироф ба он мекунанд, ки дар шароити ҳозира раванди паҳншавии васеи парламенти дупалатадор, аз ҷумла дар давлатҳои унитарӣ низ дида мешавад. Аз ин бармеояд, ки ақидаи танҳо хоси давлатҳои федеративӣ будани парламенти дупалатадор ақидаи нисбӣ мебошад. Вобаста ба ин дар аксарияти давлатҳои тараққикарда парламенти дупалатадор нисбати парламенти якпалатадор бартарият дорад, ки фаъолияти он боз ҳам мутташаккил ва касбӣ гашта, ҳаёти ҷомеа ва давлат мӯътадил мегаштад, ки дар фарқият аз парламенти якпалатадор парламенти дупалатадор дорои ҷиҳатҳои зерини мусбӣ мебошад: а) ҷамъият дар ҳаҷми пурра намояндагӣ мегардад; б) одатан ба номзадҳои палатаи болоӣ, нисбати вакилони палатаи поёнӣ талаботи бештар пешниҳод мегардад, Аз ин рӯ, бештар вақт ба палатаи болоӣ одамони ботаҷриба, соҳибэҳтиром ва калонсол интихоб мешаванд; в) мӯҳлати ваколати палатаи болоӣ дарозтар буда, қисм-қисм барқарор карда мешавад, ки ин барои бо тезӣ иваз шудани раванди сиёсӣ монеъ мегаштад; г) палатаи болоӣ санадҳои палатаи поёниро назорат намуда, барои мавқеъи радикалиро интихоб намудани палатаи поёнӣ имкон намедиҳад; д) одатан палатаи болоӣ пароканда карда намешавад ва дар ҳолати пароканда шудани палатаи поёнӣ фаъолияти худро идома медиҳад. Дар ин ҷо муқаррароти моддаи 63 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷолиби диққат менамояд, ки он дар фаъолияти парламенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун мақомоти ҳокимияти қонунгузор паҳлӯҳои дигари норавшанро ба вуҷуд меорад. Мутобиқи муқаррароти моддаи мазкур Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон метавонанд пеш аз мӯҳлат дар ҷаласаҳои якҷояи худ бо тарафдории на камтар аз се ду ҳиссаи аъзои Маҷлиси миллӣ ва вакилони Маҷлиси намояндагон ихтиёран пароканда шаванд. Таҳлили моддаи мазкур ва қонуни конститутсионӣ «Дар бораи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон» нишон дод, ки на дар Конститутсия ва на дар қонуни конститутсионӣ асосҳои пароканда шудани Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон пешбинӣ карда нашудааст (ба истиснои бе ягон асос, ихтиёран пароканда шудан). Дар натиҷаи таҳлили мантиқии муқаррароти моддаи 63 Конститутсия ва қонуни конститутсионӣ ба хулосае омадан мумкин аст, ки палатаҳои Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон наметавонанд дар алоҳидагӣ, новобаста аз ҳамдигар пароканда шаванд.

Талаботи мазкури Конститутсия ва қонуни конститутсионӣ фаъолияти Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро маҳдуд намуда, Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагонро дар вобастагии ҳамдигар қарор медиҳад. Зеро нақшаи ихтиёран пароканда шудани Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон, ки дар Конститутсия ва қонуни конститутсионӣ мустаҳкам карда шудааст, дорои як қатор муаммоҳо мебошад. Аввал, Маҷлиси намояндагон мутобиқи муқаррароти Конститутсия ва қонуни конститутсионӣ дар асоси низоми бисёрҳизбӣ таъсис дода мешавад. Бинобар ин эҳтимол аст, ки Маҷлиси намояндагон аксар вақт ба майдони бӯҳрони сиёсӣ, ки асоси онро бархӯрди манфиатҳои ҳизбҳои сиёсӣ ташкил медиҳад, табдил ёбад. Дар ин маврид фаъолияти муътадили қонунгузорӣ зери хатар гузошта шуда, дар навбати аввал манфиатҳои сиёсии тарафҳои муқобил гузошта мешавад, ки ин ба натиҷаи фаъолияти парламент ва двлат бе таъсир монда наметавонад.

Вобаста ба ин дар баъзе ҳолатҳо роҳи асосии баромадан аз бӯҳрони сиёсӣ пароканда карда шудани парламент ба шумор меравад. Лекин барои пароканда карда шудани парламент бошад тарафдории аз се ду ҳиссаи шумораи умумии аъзо ва вакили Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон талаб карда мешавад. Ин маънои онро дорад, ки бе тарафдории аз се ду ҳиссаи тарафи дигар пароканда шудани палатаи дигар аз эҳтимол ниҳоят дур аст. Сониян, дар як вақт пароканда карда шудани палатаҳои Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон хоҳу нахоҳ барои боз дошта шудани фаъолияти қонунгузорӣ оварда мерасонад, ки ин боиси оқибатҳои номатлуби сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ гашта метавонад.

Дар асоси гуфтаҳои боло аз нуқтаи назари мо он чиз қобили қабул аст, ки ҳар яке аз палатаҳои Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи пароканда карда шудани худро ба таври мустақилона, новобаста аз палатаи дигар мавриди баррасӣ қарор диҳад. Лекин дар ин ҷо муқаррароти моддаҳои 57, 58, 59 қонуни конститутсионӣ «Дар бораи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон»-ро аз мадди назар дур кардан лозим нест, ки онҳо ҳуқуқи қабул намудани қонунро танҳо ба Маҷлиси намояндагон додаанд. Маҷлиси миллӣ бошад қонунҳои қабулнамудаи Маҷлиси намояндагонро танҳо ҷонибдорӣ менамояду халос, ки ин масъала ҳангоми пароканда шудани палатаи поёнӣ аҳамияти назаррас дорад.

Ҳамин тавр, дар низоми асосҳои ҳуқуқии ташкил ва фаъолияти ҳокимияти қонунгузор мавқеи асосиро Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қонуни конститутсионии «Дар бораи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон», Дастури ҷаласаи якҷояи Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Дастури Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Дастури Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва амсоли инҳо мавқеи муҳимро ишғол менамоянд, ки дар онҳо вазъи ҳуқуқии ҳокимияти қонунгузор мустаҳкам карда шуда, тартиби ташкил ва фаъолияти онҳо пешбинӣ карда шудааст.

Давлатзода Манзура Мирзоназар - унвонҷӯи Phd- Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Адабиёт:

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. - Душанбе, 2003

2. Конституционное право Республики Казахстан // под редакцией Ащеулова А.Т. - Алматы, 2001. - С. 248

3. Қонуни конститутсионии «Дар бораи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 19-уми апрели соли 2000 // АМО ҶТ, соли 2000, №4, мод.108; соли 2004, № 5, мод.351; соли 2007, №5, мод.351; соли 2008, №10, мод.796.

4. Ализода, З. Становление института парламента в республике Таджикистан: проблемы теории и практики Душанбе: ТНУ, 2011. — 264 с.

5. Безуглов А.А., Солдатов С.А. Конституционное право России. - М., 2003. - С. 546

6. Диноршоев А.М. Конституционные основы разделения властей в Республики Таджикистан. - Д., 2007. - С. 124

7. З.Ҷ. Маҷидзода, А.Г. Холиқзода, Р.С. Одиназода. Права человека и конституционне- правовое развитие Таджикистана. – Душанбе, «Меҳрона- 2017» . 2019. – 279 с.

8. Степанова И.М Парламентское право России // под редакцией. - М., 2000. - С. 33.