Дар шароити ташаккул ва рушди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва иҷтимоӣ баланд бардоштани сатҳи тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон яке аз омилҳои муҳимми таҳкими қонуният, тартиботи ҳуқуқӣ ва рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ба ҳисоб меравад. Тарбияи ҳуқуқӣ ҳамчун раванди мақсаднок, муназзам ва пайвастаи ташаккули донишҳои ҳуқуқӣ, шуури ҳуқуқӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва рафтори қонунии шахс дар низоми муносибатҳои ҷамъиятӣ мавқеи махсус дорад.

Дар ин раванд ҳокимияти судӣ ҳамчун яке аз шохаҳои мустақили ҳокимияти давлатӣ дорои имкониятҳои муҳими ҳуқуқӣ, ташкилӣ ва маърифатӣ мебошад. Агар вазифаи асосии судҳо амалисозии адолати судӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат ва ташкилотҳо бошад, фаъолияти онҳо ҳамзамон метавонад ба ташаккули муносибати эҳтиромона ба қонун, баланд гардидани масъулияти ҳуқуқии шаҳрвандон ва пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо мусоидат намояд.

Мутобиқи моддаи 9 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад. Моддаи 84 бошад, ҳокимияти судиро мустақил эътироф намуда, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонуният ва адолатро аз вазифаҳои он муайян кардааст.

Аз мазмуни ин муқаррарот бармеояд, ки фаъолияти ҳокимияти судӣ танҳо бо баррасӣ ва ҳал намудани парвандаҳои гражданӣ, оилавӣ, ҷиноятӣ, иқтисодӣ ва ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ маҳдуд намегардад. Натиҷаҳои фаъолияти судҳо, тарзи гузаронидани мурофиаҳои судӣ, мазмун ва асоснокии санадҳои судӣ, муносибати судяҳо бо иштирокчиёни мурофиа ва фаъолияти иттилоотию маърифатии мақомоти судӣ метавонанд ба шуур ва рафтори ҳуқуқии шаҳрвандон таъсири назаррас расонанд.

Масъалаи мазкур дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дарназардошти рушди сиёсати давлатӣ дар самти маърифати ҳуқуқӣ аҳаммияти махсус пайдо менамояд. Эълон гардидани соли 2024 ҳамчун «Соли маърифати ҳуқуқӣ» таваҷҷуҳро ба масъалаҳои баланд бардоштани донишҳои ҳуқуқии аҳолӣ, ташаккули фарҳанги риояи қонун ва таҳкими масъулияти ҳуқуқии шаҳрвандон бештар намуд.

Дар ин замина зарур аст, ки нақши ҳокимияти судӣ дар тарбияи ҳуқуқӣ на танҳо ҳамчун натиҷаи ғайримустақими амалисозии адолати судӣ, балки ҳамчун самти муҳими таъсири иҷтимоӣ ва ҳуқуқии фаъолияти судҳо мавриди омӯзиши назариявӣ ва амалӣ қарор дода шавад.

1. Мафҳум ва моҳияти тарбияи ҳуқуқӣ дар фаъолияти ҳокимияти судӣ

Тарбияи ҳуқуқӣ дар назарияи давлат ва ҳуқуқ ҳамчун фаъолияти мақсадноки субъектҳои давлатӣ ва ҷамъиятӣ оид ба ташаккули дониш, эътиқод, арзишҳо ва малакаҳои рафтори ҳуқуқии шахс баррасӣ мегардад.

Моҳияти тарбияи ҳуқуқӣ танҳо аз расонидани маълумот дар бораи қонунҳо иборат нест. Шахс метавонад аз мавҷудияти меъёрҳои ҳуқуқӣ огоҳ бошад, вале дар фаъолияти ҳаррӯзаи худ онҳоро риоя накунад. Аз ин рӯ, натиҷаи воқеии тарбияи ҳуқуқӣ бояд дар муносибати бошуурона ба қонун, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигарон ва интихоби рафтори қонунӣ зоҳир гардад.

Дар фаъолияти ҳокимияти судӣ тарбияи ҳуқуқӣ хусусияти махсус пайдо мекунад. Зеро судҳо меъёрҳои ҳуқуқиро дар муносибатҳои воқеии ҷамъиятӣ татбиқ намуда, оқибатҳои ҳуқуқии риоя ё вайрон кардани онҳоро муайян менамоянд.

Ҳангоми баррасии парвандаҳои судӣ шаҳрвандон на танҳо бо мазмуни меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки бо тартиби татбиқи онҳо, воситаҳои ҳифзи ҳуқуқ, масъулияти ҳуқуқӣ ва аҳаммияти далелҳо дар ҳалли баҳсҳо шинос мешаванд.

Аз ин нуқтаи назар, таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ дорои хусусиятҳои зерин мебошад.

Якум, он ба муносибатҳои воқеии ҳуқуқӣ асос меёбад. Дар мурофиаи судӣ шаҳрвандон натиҷаи амалии татбиқи қонунро мушоҳида мекунанд.

Дуюм, таъсири тарбиявӣ бо фаъолияти расмии мақомоти ҳокимияти давлатӣ алоқаманд мебошад. Санадҳои судӣ аз номи давлат қабул гардида, дорои оқибатҳои ҳуқуқӣ мебошанд.

Сеюм, фаъолияти судӣ метавонад ба ташаккули эътимоди шаҳрвандон ба қонун ва адолати судӣ мусоидат намояд. Вале чунин таъсир дар сурате бештар ба даст меояд, ки мурофиаи судӣ қонунӣ, беғаразона, ошкоро ва барои иштирокчиён фаҳмо баргузор гардад.

Чорум, таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ на танҳо ба иштирокчиёни бевоситаи мурофиа, балки ба дигар шаҳрвандоне низ паҳн мегардад, ки тавассути воситаҳои ахбори омма, сомонаҳои расмӣ ва чорабиниҳои маърифатӣ аз фаъолияти судҳо иттилоъ мегиранд.

Бояд таъкид намуд, ки тарбияи ҳуқуқӣ вазифаи мустақиле нест, ки барои иҷрои он суд метавонад аз талаботи қонун ё принсипҳои мурофиавӣ берун барояд. Баръакс, таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ бояд натиҷаи амалисозии қонунӣ, одилона ва беғаразонаи адолати судӣ бошад.

2. Асосҳои конститутсионӣ ва ҳуқуқии иштироки ҳокимияти судӣ дар баланд бардоштани тарбияи ҳуқуқӣ.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон асоси ҳуқуқии фаъолияти ҳокимияти судӣ ва кафолатҳои ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсонро муайян менамояд.

Моддаи 19 Конститутсия ба ҳар шахс ҳимояи судиро кафолат медиҳад. Амалишавии ин ҳуқуқ барои баланд бардоштани шуури ҳуқуқии шаҳрвандон аҳаммияти махсус дорад, зеро муроҷиат ба суд яке аз шаклҳои қонунии ҳифзи ҳуқуқ ва манфиатҳои шахс мебошад.

Шаҳрванде, ки тартиби муроҷиат ба суд, ҳуқуқу уҳдадориҳои мурофиавӣ ва воситаҳои ҳифзи ҳуқуқи худро медонад, имконияти бештар дорад, ки баҳсҳои баамаломадаро бо роҳҳои ҳуқуқӣ ҳал намояд.

Дар баробари ин, моддаҳои 87 ва 88 Конститутсия принсипҳои мустақилияти судяҳо ва асосҳои мурофиаи судиро пешбинӣ менамоянд. Риояи ин принсипҳо метавонад ба ташаккули тасаввуроти дурусти шаҳрвандон дар бораи адолат, баробарӣ дар назди қонун ва масъулияти мақомоти давлатӣ мусоидат кунад.

Асоси дигари ҳуқуқии фаъолияти судҳо Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон» мебошад, ки масъалаҳои ташкил ва фаъолияти судҳо, мақоми судяҳо ва кафолатҳои амалисозии адолати судиро танзим менамояд.

Дар ин робита, бояд байни вазифаи асосии судҳо ва таъсири иҷтимоию тарбиявии фаъолияти онҳо фарқ гузошт. Судҳо пеш аз ҳама адолати судиро амалӣ менамоянд. Тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон бошад, яке аз натиҷаҳои иҷтимоии фаъолияти қонунӣ ва босифати мақомоти судӣ буда метавонад.

3. Мурофиаи судӣ ҳамчун воситаи ташаккули шуур ва фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон.

Мурофиаи судӣ яке аз шаклҳои муҳимми таъсири амалии ҳуқуқ ба шуури шаҳрвандон мебошад. Дар ҷараёни он меъёрҳои ҳуқуқӣ аз ҳолати умумӣ ба муносибатҳои мушаххаси ҷамъиятӣ татбиқ мегарданд.

Барои шаҳрвандон иштирок дар мурофиаи судӣ метавонад таҷрибаи бевоситаи шиносоӣ бо принсипҳои қонуният, баробарии тарафҳо, мубоҳисавӣ будани мурофиа, ҳуқуқ ба ҳимоя ва масъулияти ҳуқуқӣ бошад. Масалан, ҳангоми баррасии парвандаҳои гражданӣ тарафҳо бо тартиби пешниҳоди далелҳо, асоснок намудани талабот ва эътирозҳо, оқибатҳои иҷро накардани уҳдадориҳои шартномавӣ ва роҳҳои қонунии ҳалли баҳсҳо шинос мегарданд.

Дар парвандаҳои оилавӣ таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ метавонад дар фаҳмонидани аҳаммияти ҳифзи ҳуқуқи кӯдак, иҷрои уҳдадориҳои падару модар, пардохти алимент ва масъулияти аъзои оила зоҳир гардад.

Ҳангоми баррасии парвандаҳои ҷиноятӣ бошад, риояи принсипҳои эҳтимолияти бегуноҳӣ, ҳуқуқ ба ҳимоя, баробарии иштирокчиёни мурофиа ва таъини ҷазои қонунӣ метавонад дар ташаккули муносибати дуруст ба ҷавобгарии ҷиноятӣ нақш дошта бошад.

Аммо таъсири тарбиявии мурофиаи судӣ набояд танҳо бо таъини ҷазо ё қонеъ намудани даъво алоқаманд карда шавад. Сафед намудани шахси бегуноҳ, рад намудани даъвои беасос ва барқарор намудани ҳуқуқи вайроншуда низ метавонанд намунаи амалии волоияти қонун ва адолат бошанд.

Дар ин замина, фарҳанги муоширати судя, муносибати эҳтиромона ба иштирокчиёни мурофиа, риояи ҳуқуқи тарафҳо ва фаҳмо будани санади судӣ аҳаммияти махсус доранд.

4. Нақши санадҳои судӣ дар тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон.

Санадҳои судӣ натиҷаи ҳуқуқии фаъолияти мақомоти судӣ мебошанд. Онҳо дар баробари ҳал намудани баҳсҳои мушаххас метавонанд аҳаммияти маърифатӣ ва пешгирикунанда дошта бошанд.

Ҳалнома, ҳукм, таъинот ва қарорҳои судӣ бояд ба талаботи қонуният ва асоснокӣ ҷавобгӯ бошанд. Санади судии босифат на танҳо натиҷаи баррасии парвандаро муайян мекунад, балки сабабҳои ҳуқуқии қабули қарорро низ равшан менамояд.

Маҳз қисми асосноккунии санади судӣ барои тарбияи ҳуқуқӣ аҳаммияти махсус дорад. Тавассути он иштирокчиёни мурофиа метавонанд фаҳманд, ки кадом ҳолатҳои воқеӣ муайян гардидаанд, кадом далелҳо арзёбӣ шудаанд ва барои чӣ меъёри муайяни ҳуқуқӣ татбиқ гардидааст.

Дар баробари ин, санадҳои судӣ метавонанд дар пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо нақш дошта бошанд. Шиносоии шаҳрвандон бо оқибатҳои ҳуқуқии вайрон намудани уҳдадориҳо, суиистифода аз ҳуқуқ ё содир намудани кирдори зиддиҳуқуқӣ метавонад ба интихоби рафтори қонунӣ мусоидат намояд.

Барои баланд бардоштани таъсири маърифатии санадҳои судӣ истифодаи забони равшан, пайдарпайии мантиқии асосноккунӣ ва шарҳи дақиқи меъёрҳои ҳуқуқӣ муҳим мебошад.

Албатта, соддагии баён набояд ба кам шудани дақиқии ҳуқуқӣ ё нопурра гардидани асосноккунии санад оварда расонад.

5. Фаъолияти иттилоотӣ ва маърифатии судҳо дар баланд бардоштани тарбияи ҳуқуқӣ.

Дар шароити муосир баланд бардоштани сатҳи тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон бе истифодаи воситаҳои иттилоотӣ ва шаклҳои гуногуни маърифати ҳуқуқӣ душвор мебошад.

Мақомоти судӣ дар доираи салоҳияти худ метавонанд тавассути шарҳи масъалаҳои умумии ҳуқуқӣ, интишори иттилооти расмӣ, вохӯриҳои маърифатӣ ва ҳамкорӣ бо муассисаҳои таълимӣ ба баланд гардидани донишҳои ҳуқуқии аҳолӣ мусоидат намоянд.

Дар ин самт, махсусан, масъалаҳои тартиби муроҷиат ба суд, ҳуқуқу уҳдадориҳои иштирокчиёни мурофиа, тартиби шикоят аз санадҳои судӣ, иҷрои қарорҳои судӣ ва роҳҳои ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандон аҳаммияти амалӣ доранд.

Ҳамзамон, фаъолияти маърифатии судҳо бояд бо риояи талаботи мустақилияти судяҳо, беғаразӣ, сирри бо қонун ҳифзшаванда ва манъи изҳори мавқеи пешакӣ нисбат ба парвандаҳои баррасишаванда сурат гирад.

Барои судҳои шаҳру ноҳияҳо ташкили вохӯриҳои маърифатӣ бо ҷавонон, омӯзгорон, намояндагони мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот, инчунин шарҳи масъалаҳои маъмули ҳуқуқӣ метавонад самти муфиди фаъолияти иттилоотӣ бошад.

Дар чунин чорабиниҳо ба масъалаҳои ҳуқуқи оилавӣ, муносибатҳои меҳнатӣ, баҳсҳои замин, уҳдадориҳои шартномавӣ, пешгирии зӯроварӣ дар оила ва ҳифзи ҳуқуқи кӯдакон таваҷҷуҳи махсус додан мувофиқ аст.

6. Нақши ҳокимияти судӣ дар пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо.

Пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо яке аз натиҷаҳои муҳими иҷтимоии фаъолияти самараноки мақомоти судӣ мебошад. Таъсири пешгирикунандаи адолати судӣ дар он ифода меёбад, ки шаҳрвандон бо оқибатҳои ҳуқуқии рафтори зиддиқонунӣ шинос гардида, зарурати риояи талаботи қонунро дарк менамоянд.

Бо вуҷуди ин, пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо набояд танҳо ба тарси ҷавобгарӣ асос ёбад. Тарбияи ҳуқуқии самаранок бояд дар шаҳрвандон эҳтироми бошуурона ба қонун, масъулияти иҷтимоӣ ва эътиқод ба зарурати ҳифзи ҳуқуқи дигаронро ташаккул диҳад.

Дар ин самт, фаъолияти судҳо метавонад ба пешгирии баҳсҳои такрорӣ, баланд бардоштани интизоми шартномавӣ, иҷрои уҳдадориҳои оилавӣ ва таҳкими муносибати масъулиятнок ба ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандӣ мусоидат намояд. Махсусан, ҳангоми муайян намудани сабабу шароитҳои ба ҳуқуқвайронкунӣ мусоидаткунанда истифодаи воситаҳои мурофиавии пешбининамудаи қонун, аз ҷумла таъинот ё қарорҳои хусусӣ дар ҳолатҳои дахлдор, метавонад аҳаммияти пешгирикунанда дошта бошад.

Дар баробари ин, мақомоти судӣ бояд аз иҷрои вазифаҳои мақомоти тафтишотӣ, назоратӣ ё дигар мақомоти давлатӣ, ки ба салоҳияти онҳо мансуб нестанд, худдорӣ намоянд.

7. Самтҳои такмили нақши ҳокимияти судӣ дар тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон.

Бо мақсади баланд бардоштани таъсири ҳуқуқӣ ва маърифатии фаъолияти судҳо татбиқи чораҳои зерин мувофиқи мақсад мебошад:

1. Такмили сифати асосноккунии санадҳои судӣ ва истифодаи забони равшану фаҳмо ҳангоми баёни мавқеи ҳуқуқии суд.

2. Баланд бардоштани фарҳанги мурофиавӣ ва риояи муносибати эҳтиромона ба ҳамаи иштирокчиёни мурофиа.

3. Густариши дастрасии шаҳрвандон ба иттилооти расмӣ оид ба тартиби муроҷиат ба суд ва ҳифзи ҳуқуқҳои худ.

4. Ташкили чорабиниҳои маърифатии ҳуқуқӣ дар муассисаҳои таълимӣ ва ҷамоатҳои шаҳраку деҳот бо риояи талаботи қонунгузорӣ.

5. Таҳияи маводи фаҳмондадиҳӣ оид ба масъалаҳои ҳуқуқие, ки дар фаъолияти судҳои шаҳру ноҳияҳо бештар ба миён меоянд.

6. Такмили истифодаи технологияҳои рақамӣ барои расонидани иттилооти ҳуқуқӣ ва беҳтар намудани дастрасии аҳолӣ ба хизматрасониҳои судӣ.

7. Омӯзиши сабабҳои ҳуқуқвайронкуниҳои такроршаванда дар асоси ҷамъбасти таҷрибаи судӣ ва пешниҳоди тавсияҳои умумии пешгирикунанда дар доираи салоҳият.

8. Баланд бардоштани сатҳи донишҳои касбӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва одоби судягии кормандони мақомоти судӣ.

Амалисозии чунин тадбирҳо метавонад ба тақвияти робитаи байни фаъолияти мақомоти судӣ ва баланд гардидани шуури ҳуқуқии шаҳрвандон мусоидат намояд.

Хулоса. Ҳокимияти судӣ дар баробари амалисозии адолати судӣ ба ташаккули шуури ҳуқуқӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва рафтори қонунии шаҳрвандон таъсири муҳим мерасонад. Ин таъсир, пеш аз ҳама, тавассути баррасии одилонаи парвандаҳо, қабули санадҳои қонунӣ ва асоснок, риояи ҳуқуқи иштирокчиёни мурофиа ва дастрас намудани иттилооти ҳуқуқӣ амалӣ мегардад.

Самаранокии нақши тарбиявии судҳо аз сатҳи мустақилияти судяҳо, сифати адолати судӣ, шаффофияти фаъолияти мақомоти судӣ ва эътимоди шаҳрвандон ба қонун вобаста мебошад.

Аз ин рӯ, таҳкими таъсири тарбиявии ҳокимияти судӣ бояд бо иҷрои вазифаи асосии он - таъмини адолати судӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон - робитаи мустақим дошта бошад.

Бурҳониён Маъруфҷон – раиси Суди ноҳияи Ҷаббор Расулови вилояти Суғд,

унвонҷӯйи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.