«Ин санади муқаддасу тақдирсоз ва ифодагари азму иродаи мардум роҳи минбаъдаи рушду такомули ҷомеаи моро муайян намуд.»

Эмомалӣ Раҳмон

Дар сарнавишти ҳар миллат лаҳзаҳое ҳастанд, ки роҳи ояндаи давлатро муайян мекунанд. Барои Тоҷикистони соҳибистиқлол қабули Конститутсия аз чунин рӯйдодҳои таърихӣ буд: он на танҳо сохтори ҳокимият, балки арзишҳо, ҳадафҳо ва масъулияти давлатро дар назди инсон муқаррар намуд.

Ибораи «бахтномаи миллат» тавсифи рамзии ҳамин ҷойгоҳ мебошад. Он ба қонун истилоҳи алоҳидаи ҳуқуқӣ намедиҳад, балки ормони зиндагии шоиста, амният, адолат ва имконияти рушди озоди ҳар инсонро ифода мекунад. Бахт дар ин маъно ҳадяи худкори матни қонун нест: он вақте дастрас мешавад, ки кафолатҳои Конститутсия дар қонунгузорӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ, қарорҳои судӣ ва муносибатҳои ҳаррӯза эҳтиром карда шаванд.

Дар назарияи муосири ҳуқуқ конститутсионализм танҳо доштани Конститутсияро ифода намекунад. Он ҳамчунин волоияти ҳуқуқ, маҳдуд будани ҳокимият бо қонун, тақсимоти салоҳият ва мавҷудияти роҳҳои воқеии ҳифзи ҳуқуқҳоро дар бар мегирад. Профессор Маҳкам Маҳмудзода рушди конститутсионализмро бо волоияти қонун, тақсимоти ҳокимият ва афзалияти ҳуқуқу озодиҳои шахс мепайвандад. Ҳуқуқшинос Шокир Хакимов бошад, дар таҳлили конститутсионализми Тоҷикистон зарурати муқоисаи меъёрҳои конститутсионӣ бо амалияи татбиқи онҳоро таъкид мекунад. Ин равиш ёдрас менамояд, ки арзиши Қонуни асосӣ ҳам аз матни он ва ҳам аз иҷрои босамари он вобаста аст.

Таърихи конститутсионии Тоҷикистон дар давраи навини давлатдорӣ аз ташаккули мақоми ҷумҳуриявии тоҷикон дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ оғоз мегирад. Нахустин Конститутсияи Тоҷикистон соли 1929, дар давраи мақоми Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон, қабул шуд. Баъдан Конститутсияҳои солҳои 1931, 1937 ва 1978 қабул гардиданд. Ҳамин пайдарпайиро Суди конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ ҳамчун чор марҳилаи асосии конститутсионии давраи шӯравӣ номбар мекунад. Таҳқиқоти А. А. Класс оид ба Конститутсияи соли 1929 зарурати омӯзиши ин санадро дар робита ба ташаккули давлатдории тоҷикон нишон медиҳад. А. Имомов низ ин Конститутсияро қадами нахустини ҳуқуқӣ дар роҳи ташаккули давлатдории миллии тоҷикон арзёбӣ мекунад.

Ин ҳуҷҷатҳо барои ба расмият даровардани сохтори мақомоти ҷумҳуриявӣ ва марҳилаҳои ташаккули воҳидҳои маъмурию ҳудудӣ аҳаммият доштанд. Бо вуҷуди ин, онҳо дар доираи низоми конститутсионии Иттиҳоди Шӯравӣ амал мекарданд. Идеологияи ягонаи давлатӣ ва ҳокимияти яккаҳизбӣ муҳити сиёсиву ҳуқуқии онҳоро муайян менамуд; бинобар ин, мафҳуми ҳуқуқу озодиҳо дар ин санадҳо бо фаҳмиши имрӯзаи гуногунандешӣ, назорати мустақили конститутсионӣ ва ҳимояи судии муассир яксон набуд. Омӯзиши таърихии онҳо на барои ҳамсон донистани ду низоми гуногун, балки барои дарки пайдарҳамӣ ва тағйири моҳияти давлатдорӣ муҳим аст.

Бо ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ дар соли 1991, Тоҷикистон ба зарурати муайян кардани асосҳои ҳуқуқии давлати мустақил рӯ ба рӯ шуд. Конститутсияи соли 1994 дар шароити мураккаби сиёсӣ таҳия ва 6 ноябр тариқи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Қабули он худ аз худ ҳамаи мушкилоти ҷомеаро ҳал накард, вале барои фаъолияти мақомоти давлатӣ, ташкили низоми қонунгузорӣ ва муайян кардани мақоми ҳуқуқии инсон заминаи ягонаи конститутсионӣ фароҳам овард. Дар адабиёти ҳуқуқии Тоҷикистон ин марҳила ҳамчун оғози давраи нави рушди давлатдорӣ ва низоми мустақили ҳуқуқӣ баррасӣ мешавад.

Моддаи 1 Ҷумҳурии Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муқаррар мекунад ва ҳамзамон онро давлати иҷтимоӣ мешуморад, ки бояд барои ҳар инсон шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро фароҳам орад. Ин таъриф танҳо тавсифи шакли давлат нест. Он меъёри арзёбии қонунҳо ва фаъолияти ниҳодҳои давлатиро пешниҳод мекунад: соҳибихтиёрӣ бояд бо мустақилияти ҳуқуқӣ пайваст бошад, демократия бо иштироки шаҳрвандон ва ҳисоботдиҳии ҳокимият, ҳуқуқбунёдӣ бо тобеияти ҳамаи субъектҳо ба қонун ва давлати иҷтимоӣ бо фароҳам овардани шароити муносиб барои ҳаёти инсон.

Моддаи 5 инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф мекунад. Моддаи 6 халқро баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ медонад. Моддаҳои 8 ва 9 мутаносибан гуногунандешии сиёсиву мафкуравӣ ва таҷзияи ҳокимиятро муқаррар мекунанд. Дар якҷоягӣ ин меъёрҳо муносибати давлат ва шахсро дигар мекунанд: мақомоти давлатӣ соҳиби бемаҳдуди ҳокимият нестанд, балки ваколати худро дар доираи Конститутсия ва ба манфиати ҷомеа амалӣ мекунанд.

Моддаи 10 ба Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ медиҳад ва мустақиман амал кардани меъёрҳои онро муқаррар менамояд. Қонунҳо ва санадҳои дигари ҳуқуқие, ки ба он мухолифанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд. Ин принсип талаб мекунад, ки қонунгузорӣ мувофиқи Қонуни асосӣ таҳия ва татбиқ шавад. Моддаи 14 бошад, мегӯяд, ки ҳуқуқу озодиҳо бевосита амалӣ мешаванд ва мазмуну татбиқи қонунҳо ва фаъолияти мақомоти давлатиро муайян мекунанд; маҳдуд кардани онҳо танҳо бо мақсадҳои дар худи Конститутсия зикршуда мумкин аст.

Кафолатҳои мазкур дар ҳуқуқҳои мушаххас низ ифода меёбанд. Ҳуқуқ ба ҳифзи судӣ ва баррасии парванда аз ҷониби суди босалоҳият, мустақил ва беғараз дар моддаи 19 пешбинӣ шудааст. Ҳуқуқ ба моликият ва мерос дар моддаи 32 мустаҳкам гардидааст. Ин меъёрҳо барои муносибатҳои гуногуни ҳаррӯза, аз ҷумла меҳнат, соҳибкорӣ, оила ва моликият аҳаммияти амалӣ доранд. Вақте шаҳрванд метавонад ҳуқуқи худро дар асоси меъёри муайян талаб кунад ва мақоми дахлдор вазифадор аст онро баррасӣ намояд, Конститутсия аз санади рамзӣ ба кафолати ҳуқуқӣ табдил меёбад.

Ба Конститутсияи соли 1994 солҳои 1999, 2003 ва 2016 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд. Тағйироти соли 1999, ки дар заминаи раванди сулҳи миллӣ сурат гирифтанд, аз ҷумла, гузариш ба парламенти дупалатагӣ — Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагонро пешбинӣ намуданд. Дар солҳои минбаъда низ меъёрҳои вобаста ба сохтори мақомоти давлатӣ ва баъзе масъалаҳои сиёсиву ҳуқуқӣ ислоҳ гардиданд. Тибқи моддаи 98, тағйиру иловаҳо ба Конститутсия бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ сурат мегиранд.

Ҳар ислоҳоти конститутсионӣ бояд на танҳо аз рӯи шакли ҳуқуқии қабул, балки аз рӯи мувофиқати он ба принсипҳои асосии Конститутсия ва натиҷаи амалии он арзёбӣ шавад. Саволҳои муҳими илмӣ инҳоянд: оё ислоҳот кафолати ҳуқуқҳоро равшантар мекунад, тавозуни ваколатҳои давлатӣ ва масъулияти ниҳодҳоро беҳтар менамояд, ё барои ҳифзи ҳуқуқҳо механизмҳои муассиртар фароҳам месозад? Чунин таҳлил маънои рад кардани тағйиротро надорад; он роҳи таъмини мутобиқати пайвастаи қонунгузорӣ ба арзишҳои конститутсионӣ мебошад.

Аз ин ҷо аҳаммияти маърифати ҳуқуқӣ низ бармеояд. Шаҳрванд бояд на танҳо ном ва санаи қабули Конститутсияро донад, балки тавонад ҳуқуқи худро дарк кунад, уҳдадориҳои худро иҷро намояд ва ҳангоми поймол шудани ҳуқуқ аз роҳҳои қонунии ҳифзи он истифода барад. Мақомоти давлатӣ низ бояд муқаррароти Конститутсияро дар фаъолияти ҳаррӯза ҳамчун меъёри мустақими роҳнамо қабул кунанд. Ин талаб бо андешаи олимони тоҷик дар бораи вобастагии рушди давлати ҳуқуқбунёд аз татбиқи воқеии Конститутсия созгор аст.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон пайванди таърихи давлатдорӣ, интихоби ҳуқуқии ҷомеа ва масъулияти наслҳои имрӯз барои ояндаро ифода мекунад. Конститутсияҳои давраи шӯравӣ марҳилаҳои ташаккули мақомоти ҷумҳуриявӣ ва сохти давлатии тоҷиконро сабт карданд; Конститутсияи соли 1994 бошад, асосҳои ҳуқуқии давлати соҳибистиқлолро муайян намуд. Ин ду давраро бояд дар пайдарҳамии таърихӣ омӯзид ва фарқияти мазмуни сиёсиву ҳуқуқии онҳоро низ ба назар гирифт.

Номи рамзии «бахтномаи миллат» мазмун пайдо мекунад, вақте волоияти Конститутсия эҳтиром мешавад, ҳуқуқу озодиҳои инсон дар амал ҳифз мегарданд ва ҳокимият дар доираи ваколати қонунӣ амал мекунад. Аз ин рӯ, Конститутсия танҳо хотираи санаи таърихӣ нест. Он ҳам ваъдаи давлат ба шаҳрванд ва ҳам уҳдадории шаҳрванду ниҳодҳо дар назди давлат ва ҷомеа мебошад. Омӯзиши мунтазами таърихи конститутсионӣ дар муассисаҳои таълимӣ, нашри матнҳои шарҳдодашуда ва дастрас, инчунин шинос намудани ҷавонон бо нусхаҳои санадҳои таърихӣ метавонад эҳтиром ба Қонуни асосӣ ва масъулияти шаҳрвандиро тақвият диҳад.

Эҳтиром ба Конститутсия аз донистани он оғоз шуда, бо риоя, иҷро ва ҳифзи ҳаррӯзаи меъёрҳои он идома меёбад. Танҳо дар чунин сурат Қонуни асосӣ метавонад воқеан кафили озодӣ, адолат, ваҳдат ва зиндагии шоистаи мардум бошад.

Соҳиб Ҳамдамов - магистранти курси 2-юми

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон