Дар мақола моҳияти конститутсионии баробарҳуқуқии занону мардон, ҳуқуқи духтарон ба таҳсил, ҳимояи модару кӯдак, озодии никоҳ, иштирок дар идоракунии давлатӣ ва ҳифзи ҳуқуқҳои меҳнатӣ таҳлил мегардад. Робитаи моддаҳои асосии Конститутсия бо қонунҳои соҳавӣ ва барномаҳои давлатӣ нишон дода шуда, дар заминаи маълумоти санҷидашудаи солҳои 2023–2026 ҳолати иштироки занон дар ҳаёти сиёсӣ, таҳсил, меҳнат ва соҳибкории Тоҷикистон арзёбӣ мешавад. Таъкид мегардад, ки баробарҳуқуқии ҳуқуқӣ танҳо дар сурати ба имкониятҳои воқеӣ табдил ёфтан натиҷаи устувор медиҳад.

Калидвожаҳо: Конститутсия, ҳуқуқи занон, ҳуқуқи духтарон, баробарии гендерӣ, манъи табъиз, модар ва кӯдак, қонунгузории миллӣ, маърифати ҳуқуқӣ. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқии давлат асосҳои сохтори сиёсиву ҳуқуқии ҷомеа, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин кафолатҳои ҳифзи онҳоро муқаррар менамояд. Дар ин низоми ҳуқуқӣ занон ва модарон ҳамчун шахсони дорои ҳуқуқу озодиҳои конститутсионӣ эътироф гардида, бояд аз имкониятҳои баробари ҳуқуқӣ, ҳифзи шаъну шараф, озодии андеша, ҳуқуқ ба оила, таҳсил, меҳнат ва ҳифзи иҷтимоӣ бархӯрдор бошанд.

Ҷойгоҳи зан дар ҷомеаи муосирро на танҳо нақши ӯ дар оила, балки имконияти мустақилона таҳсил кардан, касб интихоб намудан, моликият доштан, дар қабули қарорҳо иштирок кардан ва ҳимояи ҳуқуқҳои худ муайян мекунад. Равиши ҳуқуқӣ ба масъалаи занон аз ҳамин нукта оғоз меёбад: зан пеш аз ҳама инсон ва шаҳрванди дорои ҳуқуқу озодиҳои мустақил мебошад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 қабул шуда, солҳои 1999, 2003 ва 2016 тағйир ёфтааст, барои ҳифзи чунин ҳуқуқҳо заминаи олии меъёрӣ ба вуҷуд овард [1].

Муҳим аст, ки мафҳумҳои «баробарҳуқуқӣ» ва «баробарии воқеии имкониятҳо» бо ҳам омехта нашаванд. Баробарҳукукӣ маънои дар қонун баробар эътироф шудани ҳуқуқҳоро дорад. Баробарии воқеии имкониятҳо ба он вобаста аст, ки зан ё духтар дар зиндагии ҳаррӯза, дар мактаб, бозори меҳнат, оила ва мақомоти давлатӣ то чӣ андоза аз ин ҳуқуқҳо истифода карда метавонад. Ҳангоми мавҷуд будани монеаҳои иқтисодӣ, қолабҳои иҷтимоӣ ё маҳдудияти дастрасӣ ба иттилооти ҳуқуқӣ, ҳатто қонуни хуб низ метавонад натиҷаи дилхоҳ надиҳад.

Моддаи 17-и Конститутсия эълон мекунад: «Ҳама дар назди қонун ва суд баробаранд». Дар он ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои ҳар кас, аз ҷумла новобаста аз ҷинс, кафолат дода шудааст ва қисми алоҳидаи он ба таври возеҳ муқаррар менамояд: «Мардон ва занон баробарҳуқуқанд» [1]. Ин муқаррарот танҳо шиори сиёсӣ нест, балки меъёри ҳуқуқиест, ки ҳангоми таҳияи қонунҳо, қабули қарорҳои маъмурӣ ва баррасии баҳсҳо бояд ба инобат гирифта шавад.

Баробарҳуқуқӣ маънои рад кардани хусусиятҳои биологӣ ё зарурати ҳифзи махсуси модариро надорад. Баръакс, чораҳои қонунии ҳимояи ҳомиладорӣ, таваллуд ва нигоҳубини кӯдак бояд барои истифодаи воқеии ҳуқуқҳо мусоидат кунанд, на ин ки занонро аз бозори меҳнат берун созанд.

Моддаи 33-и Конститутсия оиларо асоси ҷамъият медонад ва ҳуқуқи озодона бастани ақди никоҳро барои мардону занони ба синни никоҳ расида эътироф мекунад. Ҳамчунин он баробарии зану шавҳарро ҳангоми оиладорӣ ва бекор кардани никоҳ муқаррар намуда, бисёрникоҳиро манъ менамояд [1]. Ин меъёр, аз ҷумла, ҳуқуқи духтарро ба изҳори иродаи озодона дар масъалаи издивоҷ ҳимоя мекунад.

Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ин кафолатро мушаххас месозад: тибқи моддаҳои 12 ва 13, барои никоҳ ризоияти ҳамдигар ва расидан ба синни муқарраршуда зарур буда, синни умумии никоҳ 18 солагӣ аст; қонун танҳо дар ҳолатҳои истисноӣ бо қарори суд кам кардани ин синнро то як сол иҷозат медиҳад. Моддаи 32 интихоби шуғл, таҳсил ва маҳалли истиқоматро ба иродаи ҳар яке аз ҳамсарон вобаста мекунад. Моддаи 61 бошад, ҳуқуқу уҳдадориҳои баробари волидонро нисбат ба фарзандон таъкид менамояд [4].

Моддаи 34-и Конститутсия махсус эълон мекунад: «Модару кӯдак таҳти ҳимоя ва ғамхории махсуси давлатанд» [1]. Ин принсип ба нигоҳубини тиббӣ, шароити муносиби меҳнат, дастгирии иҷтимоӣ ва муҳофизати ҳуқуқи кӯдак алоқаманд аст. Бо вуҷуди ин, ғамхорӣ дар бораи фарзанд танҳо кори модар нест: вазифаи тарбияи насли наврас ба падар низ дахл дорад. Тақсими одилонаи масъулиятҳои оилавӣ ба зан имкон медиҳад, ки таҳсил ва фаъолияти касбиашро идома диҳад.

Ҳуқуқ ба дахлнопазирии ҳаёти шахсӣ ва маҳрамияти мукотиба (моддаи 23) барои занону духтарон дар муҳити рақамӣ низ аҳаммият дорад. Паҳн кардани маълумоти хусусӣ, акс ё мукотибаи шахсӣ бе асоси қонунӣ метавонад масъалаи ҳимояи дахлнопазирии ҳаёти хусусиро ба миён орад. Ҳуқуқ ба ҳимояи судӣ ва гирифтани ёрии ҳуқуқӣ низ бояд дар чунин ҳолатҳо дастрас бошад [1].

Моддаи 41-и Конститутсия ҳуқуқи ҳар шахсро ба таҳсил эътироф менамояд ва таълими умумии асосии ҳатмии ройгонро дар муассисаҳои таълимии давлатӣ кафолат медиҳад [1]. Барои духтарон ин меъёр асоси муҳими рушди шахсӣ ва касбӣ мебошад. Давом додани таҳсил, аз худ кардани технологияҳо, касбҳои муҳандисӣ, тиб, ҳуқуқ, иқтисод ва идоракунӣ ҳам ба мустақилияти иқтисодии зан ва ҳам ба рушди мамлакат мусоидат мекунад.

Моддаи 35 ба меҳнат, интихоби касбу кор, шароити муносиби кор ва музди одилона дахл дорад. Қонунгузории меҳнат манъи табъизро пешбинӣ намуда, ҳуқуқи кормандонро ба рухсатиҳои иҷтимоӣ, аз ҷумла ҳомиладорӣ ва таваллуд, муқаррар мекунад. Аз ҷумла, моддаи 223-и Кодекси меҳнат тартиби рухсатии ҳомиладорӣ ва таваллудро муайян менамояд [5]. Ин чораҳо бояд саломатии модару кӯдакро ҳифз карда, пайвастагии занро бо фаъолияти меҳнатӣ нигоҳ доранд.

Дар баробари ин, ҳуқуқи занон ба иштирок дар интихобот, фаъолияти ҷамъиятӣ ва идоракунии давлатӣ аз маҷмӯи ҳуқуқҳои сиёсии конститутсионӣ бармеояд. Қонунгузории махсус баробарии иштирокро дар сохторҳои қонунгузорӣ, иҷроия ва судӣ мустаҳкам мекунад [2]. Меъёри ҳуқуқӣ вақте самарабахш мегардад, ки занон дар амал ҳам ба имкониятҳои омӯзиши роҳбарӣ, пешрафти касбӣ дастрасӣ дошта бошанд.

Низоми ҳифзи ҳуқуқи занону духтарон танҳо ба матни Конститутсия маҳдуд намешавад. Қонунҳои соҳавӣ роҳи амалишавии ҳуқуқҳоро муайян карда, масъулияти мақомоти давлатӣ, корфармоён ва дигар иштирокчиёни муносибатҳои ҳуқуқиро мушаххас менамоянд.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 1 марти соли 2005, № 89 «Дар бораи кафолатҳои давлатии баробарҳуқуқии мардону занон ва имкониятҳои баробари амалигардонии онҳо» (бо тағйироти соли 2022) мафҳумҳои «баробарии гендерӣ», «имконияти баробар» ва «табъизи ҷинсӣ»-ро шарҳ медиҳад. Моддаи 5 иштироки баробар дар идоракунии давлатӣ, моддаи 6 шароити баробар дар илму маориф ва моддаи 13 кафолатҳои баробарӣ дар муносибатҳои меҳнатиро пешбинӣ мекунанд [2].

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 19 июли соли 2022, № 1890 «Дар бораи баробарӣ ва барҳам додани ҳама гуна шаклҳои табъиз» доираи ҳимояро васеъ карда, табъизи бевосита ва бавоситаро аз ҳам фарқ мегузорад. Тибқи моддаи 4, шахсе, ки худро мавриди табъиз қароргирифта мешуморад, ҳуқуқ дорад ба мақомоти судӣ ва мақомоти дигари давлатӣ муроҷиат намояд. Меъёрҳои ҷуброни зарар низ дар қонун пешбинӣ шудаанд [3].

Вазифаи калидӣ на танҳо қабули санадҳои нав, балки таъмини иҷрои пайвастаи кафолатҳои мавҷуда мебошад. Барои мисол, имконияти баробари таҳсил дар сурате арзиши воқеӣ пайдо мекунад, ки духтар ба муассисаи таълимӣ дастрасӣ, амнияти зарурӣ, дастгирии оила ва шароити идомаи таҳсил дошта бошад. Баробарии меҳнатӣ бошад, бе озмунҳои шаффоф, музди одилона ва механизми самараноки баррасии шикоят пурра амалӣ намегардад.

Якум, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии занону духтарон бояд ба омӯзиши амалии тартиби муроҷиат ба суд, мақомоти ваколатдор ва дигар ниҳодҳои ҳимоя пайванд дода шавад. Дар барномаҳои омӯзишӣ ҳолатҳои воқеии муносибатҳои меҳнатӣ, бақайдгирии никоҳ, ҳуқуқҳои молумулкӣ ва ҳифзи маълумоти шахсӣ мавқеи махсус дошта бошанд.

Дуюм, барои тавсеаи имкониятҳои иқтисодӣ омӯзиши касбҳои муосир, соҳибкорӣ, малакаҳои рақамӣ ва саводи молиявӣ зарур аст. Дар арзёбии чунин чораҳо шумораи иштирокчиён кофӣ нест; нишондиҳандаҳои минбаъдаи ҷойи кор, даромад, идомаи таҳсил ва пешравии касбӣ низ аҳамият доранд.

Сеюм, сиёсати дастгирии модару кӯдак бояд бо масъулияти баробари падару модар ва имконияти муттаҳид кардани кору ҳаёти оилавӣ ҳамоҳанг бошад. Ҳимояи махсуси модарӣ набояд бо муносибати қолабӣ, ки занро аз вазифаҳои муайян дур месозад, баробар фаҳмида шавад.

Чорум, зарур аст, ки мониторинги баробарии гендерӣ ба омори муназзами ҷудошуда аз рӯйи ҷинс, синну сол, минтақа, таҳсил ва вазъи шуғл такя кунад. Ин усул имкон медиҳад, ки байни дастовардҳои ҳуқуқӣ ва мушкилоти воқеии гурӯҳҳои гуногуни занону духтарон фарқ гузошта шавад.

Панҷум, пешгирии зӯроварӣ дар оила бояд бо ҳифзи махфияти маълумот, эҳтиром ба шаъну шарафи ҷабрдида ва дастрасии ӯ ба ёрии ҳуқуқиву иҷтимоӣ амалӣ карда шавад. Муҳити бехатар шарти асосии истифодаи тамоми ҳуқуқҳои дигар аст.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон баробарҳуқуқии занону мардонро ҳамчун арзиши бунёдии низоми ҳуқуқӣ муқаррар кардааст. Моддаи 17 ҳимояи баробарро кафолат медиҳад; моддаҳои 33 ва 34 озодии никоҳ, баробарии ҳамсарон ва ғамхории махсуси давлат нисбат ба модару кӯдакро таҳким мебахшанд; моддаҳои 35 ва 41 заминаҳои ҳуқуқии мустақилияти иқтисодӣ ва рушди маърифатии занону духтарон мебошанд. Қонунҳои махсус дар бораи баробарҳуқуқӣ, манъи табъиз, оила, меҳнат ва пешгирии зӯроварӣ ин кафолатҳоро ба механизмҳои мушаххаси ҳуқуқӣ табдил медиҳанд.

Амирхониён Малика Амирхон - ходими илмии шуъбаи илмҳои ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ

Руйхати адабиёти истифодашуда

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (6 ноябри 1994, бо тағйиру иловаҳо). Сомонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (манбаи электронӣ- санаи руҷуъ:23.10.2026)

2. Қонуни ҶТ аз 01.03.2005 № 89 «Дар бораи кафолатҳои давлатии баробарҳуқуқии мардону занон ва имкониятҳои баробари амалигардонии онҳо» (бо тағйироти 24.12.2022). Маркази миллии қонунгузорӣ (манбаи электронӣ- санаи руҷуъ:23.10.2026)

3. Қонуни ҶТ аз 19.07.2022 № 1890 «Дар бораи баробарӣ ва барҳам додани ҳама гуна шаклҳои табъиз». Маркази миллии қонунгузорӣ. (манбаи электронӣ- снаи руҷуъ:23.10.2026)

4. Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон, матни амалкунанда. Маркази миллии қонунгузорӣ(манбаи электронӣ- санаи руҷуъ:23.10.2026)

5. Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон, матни амалкунанда. Маркази миллии қонунгузорӣ. (манбаи электронӣ- санаи руҷуъ:23.10.2026)

6. Қонуни ҶТ «Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила», бо тағйироти 20.06.2024 № 2064. Маркази миллии қонунгузорӣ. (манбаи электронӣ- снаи руҷуъ:23.10.2026)

7. Қарори Ҳукумати ҶТ аз 30.04.2021 № 167 «Дар бораи Стратегияи миллии фаъолгардонии нақши занон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2021–2030». (манбаи электронӣ- санаи руҷуъ:23.10.2026)