15 октябри соли 2026 Ҳамоиши ҳафтуми Машварати ҳамкорӣ ва тадбирҳои боварӣ дар Осиё (МҲТБО) дар пойтахти Ҷумҳурии Озарбойҷон – шаҳри Боку баргузор гардид. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Ҳамоиш суханронӣ намуданд. Ҳамоиши мазкур «Эъломияи Боку» ва изҳороти ҷудогона оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи бехатарии касбӣ ва тандурустиро қабул намуда, Ҷумҳурии Мардумии Демократии Лаосро ҳамчун аъзои расмӣ пазируфт ва тибқи маълумоти расмӣ, ваколати раисии Озарбойҷонро то соли 2028 тамдид кард.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ МҲТБО ҳамчун яке аз васеътарин механизмҳои муколамаи бисёрҷонибаи амниятӣ дар қитъаи Осиё, таҳаввулоти институтсионалии худ ва мавқеъгирии кишварҳои аъзо дар доираи он барои фаҳмидани тағйирёбии сохтори амнияти минтақавии Осиё аҳамияти муҳим дорад. Суханронии Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷанбаҳои гуногуни тасаввурот дар бораи низоми байналмилалӣ, муқовимат ба таҳдидҳои амниятӣ, ҳамкории иқтисодӣ ва ташаббусҳои идоракунии ҷаҳониро дар бар гирифта, самтҳои афзалиятноки сиёсати хориҷии Тоҷикистонро ҳамчун давлати мурафии Осиёи Марказӣ дар шароити кунунии геополитикӣ ба таври бонизом инъикос менамояд.

МҲТБО аз соли 1992 бо ташаббуси Президенти аввалини Қазоқистон Нурсултон Назарбоев таъсис ёфта, то имрӯз ба платформаи муколамаи амнияти минтақавӣ бо 29 кишвари аъзо табдил ёфтааст. Вазифаи асосии он тавассути ҷамъоварии тадриҷии «тадбирҳои боварӣ» кам кардани муаммои амниятӣ байни кишварҳои аъзо ва таҳкими сулҳу субот дар минтақаи Осиё мебошад. Баръакси Созмони Ҳамкории Шанхай, МҲТБО механизми ҳатмии маҳдудкунанда надорад, балки ба принсипҳои мувофиқаи умумӣ ва иштироки ихтиёрӣ асос ёфтааст, ки ин ба кишварҳои аъзо имкон медиҳад дар доираи нисбатан чандири институтсионалӣ нигарониҳои амниятии худро баён намоянд.

Тоҷикистон ҳамчун яке аз кишварҳои асосгузори МҲТБО ба таври доимӣ дар фаъолиятҳои ин механизм иштирок менамояд. Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ, гарчанде МҲТБО шахси ҳуқуқиро надорад, аммо низоми «ҳуқуқи нарм»-е, ки тавассути эъломияҳо ва феҳристи тадбирҳои боварӣ ташаккул ёфтааст, ба шаклгирии меъёрҳои амнияти минтақавӣ таъсири назаррас дорад. Суханронии Президенти кишвар дар ин Ҳамоишро метавон ҳамчун тасдиқи сиёсии сармоягузории доимии Тоҷикистон ба ин низоми ҳуқуқи нарм арзёбӣ кард.

«Эъломияи Боку»-и Ҳамоиши ҳафтум масъалаҳои пешбурди низоми байналмилалӣ, муқовимат ба хатарҳои ҳарбӣ-сиёсӣ ва иқтисодӣ-экология, таҳкими муколама ва таҳаммул байни тамаддунҳо ва васеъ намудани татбиқи технологияҳои инноватсиониро дар бар мегирад. Алалхусус, Эъломия мустақиман имкониятҳо ва хатарҳои рушди зеҳни сунъиро зикр мекунад, ки ин аз васеъ шудани доираи мавзӯъҳои МҲТБО аз соҳаи амнияти анъанавӣ ба соҳаҳои нави идоракунӣ, аз қабили идоракунии технологӣ шаҳодат медиҳад.

Аз нуқтаи назари таҳаввулоти институтсионалӣ, Конвенсияи имтиёзҳо ва мусоидатҳои Котиботи МҲТБО бо тасдиқи Камбоҷа ба марҳилаи эътибор пайваст ва узвияти расмии Лаос нишон медиҳад, ки дараҷаи институтсионалии ин механизм мунтазам баланд мешавад. Иштироки фаъоли Тоҷикистон дар ин раванд бо ҳадафҳои стратегии худ оид ба баланд бардоштани нуфузи байналмилалии худ дар доираи бисёрҷониба мувофиқат мекунад.

Президенти кившар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ таъкид намуданд, ки вазъи кунунии байналмилалӣ печида ва осебпазир буда, рақобатҳои геополитикӣ шиддат мегиранд ва низоъҳои мусаллаҳона ва таҳдидҳои амниятӣ давом доранд. Дар ин замина, Президенти кишвар принсипҳои «волоияти ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳалли осоиштаи баҳсу ихтилофот, таъмини сулҳи пойдор дар асоси ҳамдигарфаҳмӣ ва эътимод»-ро тасдиқ намуданд. Ин ибора бо уҳдадории «ҳалли осоиштаи баҳсу ихтилофот» дар ҳуқуқи байналмилалӣ ва принсипҳои банди сеюм ва банди чоруми моддаи дуюми Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид ҳамоҳангӣ дорад.

Аз нуқтаи назари илмии ҳуқуқи байналмилалӣ, Тоҷикистон ҳамчун давлати рӯ ба рушд, кафолати аввалини амният ва рушди худро дар низоми ҳуқуқии байналмилалии пешгӯишаванда мебинад. Тасдиқи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ аз ҷониби Президенти кишвар ҳам баёни мавқеи меъёрӣ ва ҳам инъикоси талаботи сохтории давлатҳои хурду миёна дар низоми байналмилалӣ мебошад.

Ташаббуси аз ҳама муҳими меъёрӣ дар суханронӣ ин пешниҳоди Тоҷикистон барои тасвиби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба эълони «Даҳсолаи байналмилалии сулҳ ба хотири наслҳои оянда барои солҳои 2027–2036» мебошад. Ин ташаббус нигоҳдории сулҳро аз ҷанбаи муносибатҳои байни давлатҳои муосир ба сатҳи адолати байни наслҳо васеъ менамояд, ки дар назарияи ҳуқуқи байналмилалӣ бо принсипи «рушди устувор» ва идеяи адолати байни наслҳо ҳамоҳангӣ дорад.

Президенти кишвар эълон намуданд, ки Тоҷикистон якҷо бо Созмони Милали Муттаҳид ва дигар шарикони байналмилалӣ моҳи майи соли 2027 дар шаҳри Душанбе Конфронси байналмилалии сатҳи баландро барои оғози ин даҳсола баргузор менамояд. Аз нуқтаи назари дипломатияи конфронсҳои байналмилалӣ, мизбонии чунин ҳамоишҳои ҷаҳонӣ ба Тоҷикистон имконияти ташаккули ҳуқуқи дастурҳоро фароҳам меорад, ки ба он кӯмак мекунад аз қабулкунандаи қоидаҳо ба ташаббускори қоидаҳо табдил ёбад.

Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба таври возеҳ изҳор намуданд, ки Тоҷикистон ба пешбурди «Раванди Душанбе» — яъне механизми муколамаи сатҳи баланд оид ба мубориза бо терроризм ва маблағгузории он — ҳамчун воситаи муассири таҳкими ҳамкории байналмилалӣ ва минтақавӣ идома хоҳад дод. Намояндаи махсуси Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид Қаҳрамон Имназаров низ дар ҷараёни Ҳамоиш ба ин раванд баҳои баланд доданд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ пешниҳод намуданд, ки дар шаҳри Душанбе Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ таъсис дода шавад ва аз МҲТБО даъват карданд, ки қатънома оид ба зеҳни сунъӣ барои рушди устувор қабул намояд. Ин пешниҳод бо мавқеи пешинаи Тоҷикистон дар доираи «C5+1» ва нишасти вазирони рушди рақамӣ ва Созмони Ҳамкории Шанхай ҳамоҳангӣ дорад.

Аз нуқтаи назари идоракунии байналмилалии технологияҳои нав, дар ҳоли ҳозир барои танзими фаромиллии зеҳни сунъӣ чаҳорчӯбаи умумии байналмилалӣ вуҷуд надорад. Тасаввуроти маркази минтақавии зеҳни сунъии Тоҷикистон дар асл кӯшиши эҷоди як навъ созишномаи институтсионалии «пешрав» дар минтақаи Осиёи Марказӣ мебошад, ки тавассути ҳамкории минтақавӣ таҷрибаи идоракуниро ҷамъоварӣ намуда, ба раванди васеътари ташаккули қоидаҳои байналмилалӣ таъсир расонад.

Пешвои миллат дар суханронии худ зикр намуданд, ки Тоҷикистон дар соли 2028 Конфронси оби Созмони Милали Муттаҳидро баргузор менамояд. Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон қаблан тасаввуроти «Чаҳорчӯбаи оби Душанбе»-ро ба таври бонизом баён намуда буд, ки ҳадафи он таъмини пайванди байни се конфронси оби Созмони Милали Муттаҳид дар солҳои 2023, 2026 ва 2028 ва ташаккули рӯзномаи идоракунии оби ҷаҳонӣ баъд аз соли 2030 мебошад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ аҳамияти «Чаҳорчӯбаи оби Душанбе» дар он аст, ки он кӯшиш мекунад аз модели ҳуҷҷатҳои натиҷавии конфронси ягона гузашта, чаҳорчӯбаи институтсионалии доимиро таъсис диҳад. Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид «Чаҳорчӯбаи оби Душанбе»-ро ҳамчун асоси чаҳорчӯбаи ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи об расман эътироф намуд, ки ин дар таърихи конфронсҳои оби Созмони Милали Муттаҳид бори аввал рух медиҳад. Барои Тоҷикистон, дипломатияи об ба соҳаи фарқкунандатарини иштироки он дар идоракунии ҷаҳонӣ табдил ёфтааст.

Суханронии Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Ҳамоиши ҳафтуми МҲТБО як амали дипломатияи бисёрҷонибаи ҳамзамон баёни меъёрӣ ва ташаббуси институтсионалиро дар бар мегирад. Мазмуни он аз тасдиқи принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалӣ то пешбурди механизмҳои мушаххаси ҳамкорӣ, аз мавзӯъҳои амнияти анъанавӣ то соҳаҳои нави идоракунӣ, аз қабили зеҳни сунъӣ, фарогир буда, тафаккури бонизоми дипломатияи Тоҷикистонро ҳамчун давлати Осиёи Марказӣ дар муҳити мураккаби геополитикӣ барои ҳифзи амният ва манфиатҳои рушди худ нишон медиҳад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Бо мақсади таблиғу ташвиқи дастовардҳои 35 соли Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, таҳкими робитаи доимӣ бо сокинон, баррасии масъалаҳои мубрами ҷомеа ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон дар Муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №93-и ноҳияи Синои шаҳри Душанбе вохӯрӣ баргузор гардид.

Дар ин вохурӣ муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Сангинзода Дониёр Шомаҳмад иштирок ва суханронӣ намуд.

• Профессор Сангинзода Д.Ш. доир ба нақши соҳибистиқлолӣ дар таҳкими заминаҳои ҳуқуқии давлатдорӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон ва масъалаҳои мубрами иҷтимоиву сиёсии ҷомеа андешаронӣ намуд.

• Дар баромад аҳаммияти ташаббусҳои глобалии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар даврони истиқлолият барои таҳкими сулҳу субот ва густариши ҳамкориҳои байнидавлатӣ махсус таъкид карда шуд.

• Қабули қатъномаи Созмони Милали Муттаҳид таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027–2036» ҳамчун далели равшани эътирофи саҳми Тоҷикистон ва ташаббусҳои сулҳҷӯёнаи Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар сатҳи ҷаҳонӣ арзёбӣ гардид.

Дар фарҷоми вохӯрӣ сокинони маҳалла доир ба масъалаҳои ободониву созандагӣ ба ифтихори 35-солагии Истиқлоли давлатӣ ва ҳалли мушкилоти мавҷудаи маҳалла саволу пешниҳодҳои худро иброз дошта, ба онҳо посухҳои мушаххаси илмию ҳуқуқӣ дода шуданд.

Таъкид гардид, ки чунин силсиламулоқотҳои «маҳал ба маҳал» барои таблиғи дастовардҳои соҳибистиқлолӣ, фаҳмондадиҳии меъёрҳои ҳуқуқӣ ва фароҳам овардани шароити беҳтари зиндагии сокинон нақши муҳим мебозанд.

Дар марҳилаи муосири рушди давлатдории навини Ҷумҳурии Тоҷикистон соҳаи соҳибкорӣ ва сармоягузорӣ ҳамчун муҳаррики асосии иқтисоди миллӣ, омили таъминкунандаи шуғли аҳолӣ ва воситаи устувори рақобатпазирии бозор эътироф гардидааст. Ҳукумати кишвар аз рӯзҳои аввали гузариш ба муносибатҳои бозоргонӣ ҳифзи моликияти хусусӣ, озодии фаъолияти соҳибкорӣ ва таъмини рақобати солимро ҳамчун пояҳои асосии сиёсати иқтисодӣ муайян намудаанд.

Мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо соҳибкорону сармоягузорони кишвар, ки санаи 14 октябри соли 2026 дар Кохи Ваҳдат баргузор гардид, паҳлуҳои ҳуқуқии дастгирии давлатии бахши хусусӣ, аз ҷумла тамдиди моратория ба санҷишҳо, таҳкими рақамикунонии соҳа ва роҳандозии механизмҳои нави ҷалби сармояро фарогир буд.

Конститутсия ва қонунгузории амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон кафолатҳои мукаммали ҳуқуқии фаъолияти соҳибкориро муқаррар намудаанд. Аз ҷумла, мувофиқи моддаҳои 12 ва 32-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва муқаррароти Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳимоя ва дастгирии давлатии соҳибкорӣ», ҳуқуқу озодиҳои соҳибмулкон ва субъектҳои хоҷагидор таҳти ҳимояи қатъии давлат қарор доранд.

Мулоқоти навбатии Сарвари давлат бо соҳибкорон нишон дод, ки сиёсати пешгирифтаи Ҳукумати кишвар ба фароҳам овардани муҳити мусоиди сармоягузорӣ ва ҳимояи ҳуқуқӣ равона шудааст. Натиҷаи ҳамин сиёсати пайгирона аст, ки имрӯз ҳиссаи бахши хусусӣ ҳам дар маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ ва ҳам дар таъмини шуғли аҳолӣ ба 70 фоиз расида, беш аз 80 фоизи даромадҳои андозӣ ба буҷети давлат низ аз ҳисоби ин бахш таъмин карда мешавад.

Дар айни замон, шумораи субъектҳои соҳибкорӣ дар кишвар ба 395 ҳазор расида, нишондиҳандаи мазкур нисбат ба соли қаблӣ 20 ҳазор адад зиёд гардидааст, ки ин шаҳодати эътимоди қавии шаҳрвандон ба низоми ҳуқуқии давлат мебошад.

Яке аз самтҳои муҳими таҳлили ҳуқуқии фаъолияти соҳибкорӣ ин иштироки бевоситаи онҳо дар рушди инфрасохтори иҷтимоӣ ва бунёдкориҳо ба ифтихори ҷашни умумимиллӣ — 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Татбиқи принсипи масъулияти иҷтимоии соҳибкорӣ дар ҷамъият яке аз нишондиҳандаҳои асосии устувории институсионалӣ ба ҳисоб меравад.

Тавре дар мулоқот таъкид гардид, соҳибкорон дар бунёду навсозии зиёда аз 36 ҳазор иншооти истеҳсоливу иҷтимоӣ ва инфрасохторӣ, аз ҷумла ҳазорҳо километр роҳҳо фаъолона саҳм гузоштаанд. Дар замони соҳибистиқлолӣ бо саҳми соҳибкорон ва сарпарастон зиёда аз 3300 корхонаву коргоҳи саноатӣ, беш аз 4300 иншооти соҳаи маориф ва 2200 иншооти тандурустӣ ва 2080 майдончаи варзиш ва 5100 иншооти хизматрасонӣ сохта ва навсозӣ шудаанд.

Илова бар ин, бо саҳми онҳо 15 ҳазор километр роҳҳои маҳаллӣ навсозӣ гардида, 734 пул бунёд ёфтааст ва дар 25 соли охир зиёда аз 4 миллион ҷойи корӣ таъсис дода шудааст. Ин рақамҳо аз ташаккули маърифати баланди ҳуқуқӣ, ҳисси ватандӯстӣ ва масъулияти шаҳрвандии соҳибкорони ватанӣ дарак медиҳанд.

Барои таъмини фазои боэътимоди ҳуқуқӣ ва рушди соҳибкории хурду миёна, дар мулоқоти мазкур тадбирҳои муҳими институсионалӣ ва меъёрии ҳуқуқии нав эълон карда шуданд. Аз ҷумла, бо мақсади дастгирии минбаъдаи субъектҳои соҳибкорӣ мораторий барои санҷиши фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ (ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз) барои ду соли дигар — то 1 январи соли 2029 тамдид карда мешавад.

Дар робита ба ин, мақомоти давлатии назоратӣ ва тафтишотӣ вазифадор карда шуданд, ки аз 1 январи соли 2027 санҷишҳоро танҳо дар асоси қонун ва низоми арзёбии хавф, бо риояи қатъии салоҳиятҳо, шаффофият ва асоснокии ҳуқуқӣ ба роҳ монда мешавад.

Ҳамчун омили муҳими содда намудани расмиёти иҷозатдиҳӣ, Ҳукумати кишвар вазифадор гардид, ки то охири соли 2027 пурра ба шакли электронӣ гузаронидани ҳамаи хизматрасониҳои асосии бақайдгирӣ, иҷозатдиҳӣ ва иҷозатномадиҳиро таъмин намояд, ки ин барои коҳиши омилҳои субъективӣ ва коррупсионӣ заминаи устувор мегузорад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва гузариш ба иқтисоди рақамӣ, Сарвари давлат масъалаҳои зеринро ҳамчун вазифаҳои стратегии соҳа пешниҳод намуданд:

-афзоиши содирот, яъне то соли 2030 ду баробар зиёд кардани содироти маҳсулоти коркардшуда;

-сиёсати қарзӣ, яъне расонидани ҳиссаи қарзҳои ба истеҳсолот равонагардида дар сандуқи қарзии низоми бонкӣ ба беш аз 40 фоиз;

-рақамикунонӣ ва зеҳни сунъӣ, яъне таҳия ва амалисозии нақшаи мукаммали ташаккули соҳибкории рақамӣ аз соли 2027 ва истифодаи фаъолонаи зеҳни сунъӣ дар баҳисобгирӣ, фурӯш ва идоракунии истеҳсолот;

-сармоягузории мақсаднок, яъне иҷрои пӯрраи талаботи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сармоягузорӣ ва ҳавасмандгардонии фаъолияти сармоягузорӣ» (2025) ва Стратегияи ҷалби сармоя то соли 2040, ки ба ташкили иқтидорҳои нави истеҳсолӣ ва таъмини шуғли пурмаҳсул равона гардидаанд.

Мулоқоти 14 октябри соли 2026 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо соҳибкорону сармоягузорон бори дигар собит намуд, ки давлат ва бахши хусусӣ шарикони боэътимоди стратегӣ дар рушди устувори иқтисодиёти кишвар мебошанд. Ташаббусҳои эълонгашта — аз қабили тамдиди мораторий ба санҷишҳо то 1 январи соли 2029, гузариши пӯрра ба хизматрасониҳои рақамиву электронӣ то охири соли 2027 ва истифодаи фаъоли зеҳни сунъӣ — марҳалаи наверо дар муносибатҳои мутақобилаи давлат ва соҳибкорӣ оғоз мебахшанд.

Аз нуқтаи назари илми ҳуқуқшиносӣ амалӣ намудани супоришҳо ва вазифаҳои стратегие, ки Сарвари давлат дар суханронии худ гузоштанд (афзоиши содирот, рақамикунонии соҳа, танзими занҷираи иловашудаи арзиш ва гузариш ба арзёбии хавфҳо ҳангоми санҷишҳо), банизомдарорӣ ва кодификатсияи мукаммали қонунгузории соҳибкориро тақозо мекунад. Имрӯз меъёрҳои танзимкунандаи фаъолияти соҳибкорӣ дар даҳҳо санадҳои меъёрии ҳуқуқии гуногун соҳавӣ пароканда мебошанд, ки ин баъзан ба такрори меъёрҳо (коллизияи ҳуқуқӣ) ва монеаҳои бюрократӣ оварда мерасонад.

Дар робита ба ин, зарурати қабули Кодекси соҳибкории Ҷумҳурии Тоҷикистон ба миён меояд. Кодекси соҳибкорӣ ба сифати як санади ягона, мутамарказ ва фарогири қонунгузорӣ метавонад механизмҳои зеринро таъмин созад:

1. Ягонагии низоми ҳуқуқӣ ва банизомдарорӣ, яъне муттаҳид ва кодификатсия намудани ҳамаи меъёрҳои парокандаи танзими соҳибкорӣ, иҷозатдиҳӣ, сармоягузорӣ, шарикии давлат ва бахши хусусӣ ва кафолатҳои давлатӣ дар як санади мукаммал;

2. Таҳкими кафолатҳои ҳуқуқӣ ва коҳиши дахолати давлатӣ, яъне муайян кардани мақом ва ҳуқуқҳои субъектҳои соҳибкорӣ ва аниқ сохтани ҳудуди салоҳияти мақомоти назоратӣ, ки иҷрои бевоситаи супориши Пешвои миллатро дар самти гузариш ба низоми арзёбии хавфҳо ва заминасозӣ барои қатъи санҷишҳои беасос таъмин менамояд;

3. Танзими ҳуқуқии соҳибкории рақамӣ ва зеҳни сунъӣ, яъне муайян намудани заминаҳои ҳуқуқии истифодаи зеҳни сунъӣ дар идоракунӣ ва баҳисобгирии истеҳсолот, тиҷорати электронӣ ва шартномаҳои рақамӣ (смарт-контрактҳо), ки Сарвари давлат онҳоро ҳамчун вазифаи стратегии давраи нав пешниҳод намуданд.

Ба ин тартиб, қабули Кодекси соҳибкории Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад кафолати ҳуқуқии татбиқи пурраи ҳидоятҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон гардида, кишварро ба марҳалаи нави рушди саноатӣ, инноватсионӣ ва рақобатпазирии иқтисодӣ ворид созад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Санаи 14 октябри соли 2026 Конфронси байналмилалии илмӣ-амалӣ дар мавзӯи «Танзими ҳуқуқӣ ва идоракунии сайёҳӣ: ҳамкории фаромарзӣ ва ҳифзи мероси фарҳангӣ» дар Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон баргузор гардид, ки дар кори он роҳбарият ва олимони Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон фаъолона иштирок намуданд.

Дар ин конфронс директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Мирзозода Парвон Зайнолобуддин сухани ифтитоҳи намуда, такид карданд, ки сайёҳии муосир хусусияти ҷаҳониро дорад. Махсусан дар минтақаи Осиёи Марказӣ, ки кишварҳоро роҳҳои бузурги таърихӣ, аз ҷумла «Шоҳроҳи Абрешим», риштаҳои фарҳангиву тамаддунӣ ва пайвандҳои муштараки таърихӣ ба ҳам мепайванданд, рушди сайёҳии фаромарзӣ ва ҳамкории бисёрҷонибаи ҳуқуқӣ аҳамияти бағоят муҳим пайдо мекунад.

Ҳамкории фаромарзӣ дар соҳаи сайёҳӣ ҳалли як силсила масъалаҳои муҳими ҳуқуқиро талаб менамояд:

• Таҳия ва амалӣ намудани созишномаҳои дуҷониба ва бисёрҷониба барои содда кардани раванди сафар ва ҳаракати сайёҳон дар байни кишварҳои минтақа;

• Пайванд сохтани ёдгориҳои таърихиву фарҳангии кишварҳои ҳамсоя дар чаҳорчӯби лоиҳаҳои минтақавӣ ва байналмилалӣ;

• Мутобиқ сохтани меъёрҳои миллии танзими сайёҳӣ ва стандартҳои хизматрасонӣ ба талаботи Созмони Умиҷаҳонии Сайёҳӣ (UNWTO);

• Таҳкими танзими ҳуқуқии мубодилаи иттилоот ва кафолати бехатарии сайёҳон дар минтақаҳои сарҳадӣ.

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҳамчун маркази пешбарандаи илми ҳуқуқшиносии кишвар омодагии худро барои таҳлили амиқ, экспертизаи илмию ҳуқуқӣ ва таҳияи тавсияҳо оид ба такомули қонунгузории сайёҳӣ ва шартномаҳои байналмилалии ин соҳа иброз медорад.

Дар идомаи конфронс муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ оид ба илм ва таълим, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Сангинзода Дониёр Шомаҳмад дар мавзӯи «Ташаккул ва рушди илми ҳуқуқи сайёҳӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» маърӯзаи муфассали илмӣ намуд. Дар маърӯза раванди ташаккули заминаҳои ҳуқуқии соҳаи сайёҳӣ, дурнамои рушди қонунгузории сайёҳӣ ва нақши илми ҳуқуқшиносӣ дар такомули ин соҳаи муҳими иқтисодӣ ва фарҳангии мамлакат мавриди таҳлили амиқ қарор гирифтанд.

Кори конфронс дар рӯҳияи мубоҳисаҳои созандаи илмӣ ва табодули таҷрибаи байналмилалӣ сурат гирифта, ба рушди муносибатҳои илмӣ ва ҳуқуқии соҳа такони ҷиддӣ бахшид.

Аҳли коллективи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Шуморо бо камоли эҳтиром ва самимияти бепоён ба муносибати ҷашни зодрӯзатон табрику муборакбод мегӯянд.

Шумо ҳамчун доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ ва яке аз симоҳои намоёни ҷомеаи илмии мамлакат бо дониши амиқ, таҷрибаи ғанӣ ва масъулияти баланди касбиатон ҳамеша сазовори эҳтироми хоссаи ҳамкорон, шогирдон ва аҳли илми кишвар гардидаед. Осор ва таҳқиқоти бунёдии Шумо дар соҳаи ҳуқуқи ҷиноятӣ ва қонунгузорӣ барои рушди фазои ҳуқуқии мамлакат аҳамияти беназири илмиву амалӣ доранд.

Ба Шумо, устоди азиз, пеш аз ҳама тансиҳатии бардавом, умри дароз, хотири ҷамъ, саодати рӯзгор ва дар фаъолияти илмиву эҷодиатон зафарҳои нав ба нав таманно дорем. Бигзор донишу таҷрибаи Шумо ҳамеша чароғафрӯзи роҳи шогирдон ва машъалафзи сӯи адолату илм бошад!

Бо эҳтиром ва таманниёти беандоза,

аҳли коллективи Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ

Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил (ИДМ) ҳамчун яке аз суъекти ҳуқуқи байналмилалӣ дар фазои пасошӯравӣ, дар давоми 35 соли фаъолияти худ тавонист мақоми худро ҳамчун майдони муколамаи сиёсӣ, ҳамкории иқтисодӣ ва ҳамоҳангсозии амниятӣ таҳким бахшад. Ҷаласаи Шурои сарони давлатҳои ИДМ, ки 9 октябри соли 2026 дар минтақаи сайёҳии миллии «Аваза»-и Ҷумҳурии Туркманистон баргузор гардид, на танҳо ба муносибати 35-умин солгарди таъсисёбии Иттиҳод, балки ҳамчун оғози марҳилаи нави рушди муносибатҳои бисёрҷониба дар доираи ин созмон аҳаммияти хоса дорад. Дар ин саммит Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок ва суханронӣ намуданд, ки дар он масъалаҳои калидии рушди ИДМ, аз ҷумла ҳамкории технологӣ, рақамикунонӣ, иқтисоди «сабз», амнияти минтақавӣ ва ташаббусҳои сулҳҷӯёнаи Тоҷикистон матраҳ гардиданд.

Шурои сарони давлатҳои ИДМ мақоми олии байнидавлатии машваратӣ ва қабули қарорҳои асосии Иттиҳод ба шумор меравад. Ин ниҳод соли 1991 созмон ёфта, то имрӯз самтҳои асосии ҳамкории давлатҳои иштироккунандаро муайян мекунад. Тибқи тартиби муқарраршуда, Шурои сарони давлатҳо на камтар аз ду маротиба дар як сол даъват мешавад ва дар ҳолатҳои зарурӣ ҷаласаҳои ғайринавбатӣ низ баргузор мегарданд.

Аз 1 январи соли 2026 раёсат дар ИДМ ба Туркманистон интиқол ёфта, вазифаи раисии Иттиҳодро дар Шурои сарони давлатҳо, Шурои сарони ҳукуматҳо ва дигар ниҳодҳои ИДМ ба уҳда гирифтааст. Қарор дар бораи интиқоли раёсат 10 октябри соли 2025 дар шаҳри Душанбе аз ҷониби сарони кишварҳои иштироккунандаи Иттиҳод қабул шуда буд. Ин амал ҳамчун нишонаи эътимоди кишварҳои аъзо ба Туркманистон ва идомаи суннати гардиши раёсат дар байни давлатҳои узв арзёбӣ мегардад.

Аҳамияти ҳуқуқии саммити Аваза дар он зоҳир мегардад, ки он дар партави 35-умин солгарди таъсисёбии ИДМ баргузор шуда, ба гуфтаи Президенти Тоҷикистон, «басо рамзӣ» арзёбӣ гардид. Дар ин ҷаласа на танҳо натиҷаҳои фаъолияти Иттиҳод дар соли 2026 ҷамъбаст гардиданд, балки масъалаи интиқоли раёсати ИДМ дар соли 2027 ба Ӯзбекистон низ баррасӣ шуд. Ин раванд нишон медиҳад, ки ИДМ ҳамчун суъбекти ҳуқуқи байналмилалӣ ба принсипҳои гардиши роҳбарӣ ва идомаи ҳамкории бисёрҷониба уҳдадор аст.

Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҷаласаи Шурои сарони давлатҳои ИДМ дорои як қатор нуқтаҳои калидӣ мебошад, ки метавон онҳоро ба чанд самти асосӣ тақсим намуд:

1. Сарвари давлат дар оғози сухан ба ҷониби Туркманистон барои сатҳи баланди ташкили нишаст ва меҳмоннавозии анъанавӣ арзи сипос намуда, дӯстони туркманро бо анҷоми бомуваффақияти раёсат дар ИДМ табрик гуфтанд ва ба талошҳои онҳо дар ин мақом баҳои баланд доданд. Ин изҳорот аз эҳтироми мутақобила ва руҳияи ҳамкории созанда дар байни кишварҳои аъзо шаҳодат медиҳад.

2. Раҳбари давлат ҷаласаи кунуниро дар партави 35-умин солгарди таъсисёбии ИДМ басо рамзӣ номида, таъкид доштанд, ки роҳи тайшуда дар ин солҳо аҳаммияти Иттиҳодро ҳамчун майдони муколамаи сиёсӣ, рушди робитаҳои иқтисодиву гуманитарӣ ва вокуниши муштарак ба хатарҳо ва таҳдидҳои амниятӣ таъкид намуд. Ин нукта ба он ишора мекунад, ки ИДМ на танҳо ҳамчун сохтори машваратӣ, балки ҳамчун воситаи амалии ҳамоҳангсозии сиёсатҳо дар соҳаҳои мухталиф амал мекунад.

3. Пешвои миллат аз заминаи боэътимоди ҳуқуқие, ки барои густариши рӯзномаи ҳамкории бисёрҷониба гузошта шудааст, ёдрас шуда, бо қаноатмандӣ таъкид доштанд, ки ИДМ ба шароити тағйирёбанда мутобиқ мешавад ва ҳамкорӣ дар доираи он бо назардошти воқеиятҳои нав таҳким меёбад. Ин изҳорот нишон медиҳад, ки ИДМ ҳамчун сохтори воқеӣ ва мутобиқшаванда амал мекунад ва ба тағйироти геополитикӣ вокуниши муносиб нишон медиҳад.

4. Дар суханронӣ аҳамияти рушди ҳамкории технологӣ, навовариҳо, рақамикунонӣ, зеҳни сунъӣ, иқтисоди «сабз» ва татбиқи лоиҳаҳои мушаххас дар соҳаи неруи барқароршаванда таъкид гардид. Ин самтҳо ба рушди иқтисоди рақамӣ ва устувори кишварҳои ИДМ нигаронида шудаанд ва метавонанд ҳамчун платформаи нави ҳамкорӣ хидмат намоянд.

5. Рушди пайвастаи робитаҳои нақлиётӣ, таваҷҷуҳи доимӣ ба ҳамкории тиҷоратӣ, иқтисодӣ, сармоягузорӣ, саноатӣ ва ҳамчунин тақвияти ҳамёрии амниятӣ муҳим дониста шуд. Ин нукта ба он ишора дорад, ки ИДМ бояд ҳамчун фазои ягонаи иқтисодӣ ва амниятӣ ташаккул ёбад.

Яке аз нуқтаҳои марказии суханронии Пешвои миллат дар саммити Аваза ташаббуси эълон намудани солҳои 2027–2036 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда буд. Ин ташаббус аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ дастгирӣ ёфта, 25 июни соли 2026 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қатъномаи махсусро таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027–2036» қабул намуд. Қатъномаи мазкур уҳдадории муштараки давлатҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳидро ҷиҳати таҳкими сулҳ, рушди муколама, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамбастагӣ миёни наслҳо ҳамчун заминаҳои асосии таъмини некӯаҳволии наслҳои оянда тасдиқ менамояд. Дар он ҳадафҳо ва принсипҳои Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид, аз ҷумла иродаи «наҷот додани наслҳои оянда аз офати ҷанг» ва уҳдадории ҳалли мусолиматомези баҳсҳо таъкид гардидааст.

Дар саммити Аваза Сарвари давлат изҳор доштанд, ки Тоҷикистон якҷоя бо СММ ва дигар шарикони байналмилалӣ нақша дорад моҳи июни соли 2027 дар Душанбе конфронси байналмилалии сатҳи баландро барои оғози расмии Даҳсола баргузор намояд. Дар ин робита Пешвои миллат таъкид доштанд, ки иштироки фаъоли кишварҳои ИДМ дар ин чорабинӣ ва дар татбиқи ҳадафҳои Даҳсола, бешубҳа, боз як нишонаи ҳамбастагии муштараки кишварҳои иштирокдори Иттиҳод хоҳад буд.

Ин ташаббус аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ аҳаммияти хоса дорад, зеро он на танҳо ба таҳкими сулҳ дар сатҳи ҷаҳонӣ нигаронида шудааст, балки механизмҳои ҳамкории байни наслҳоро дар доираи ИДМ ва дигар сохторҳои байналмилалӣ муайян мекунад. Даҳсола ҳамчун чаҳорчӯбаи ҳуқуқӣ метавонад ба рушди фарҳанги сулҳ, пешгирии низоъҳо ва таҳкими эътимод дар байни давлатҳо мусоидат намояд.

Ҳамкории иқтисодӣ яке аз самтҳои афзалиятноки ИДМ ба шумор меравад. Тибқи маълумоти Агентии омори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар нӯҳ моҳи соли 2025 саҳми кишварҳои ИДМ дар гардиши тиҷорати хориҷии Тоҷикистон 43,4%-ро ташкил дода, муомилоти мол бо аъзои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил ба 3,4 миллиард доллар расидааст. Тоҷикистон бо 113 кишвари ҷаҳон, аз ҷумла 10 кишвари ИДМ ва 103 кишвари ғайри ИДМ равобити тиҷоратии хориҷӣ дорад. Ин нишондиҳандаҳо аз он шаҳодат медиҳанд, ки ИДМ ҳамчун шарики асосии тиҷоратии Тоҷикистон мақоми муҳимро ишғол мекунад. Табодули молӣ миёни Русия ва Тоҷикистон дар ҳашт моҳи соли 2025 беш аз 1,4 млрд долларро ташкил дода, дар муқоиса бо ҳамин давраи соли 2024 13% афзоиш ёфтааст.

Дар саммити Аваза таваҷҷуҳи хоса ба рушди ҳамкории тиҷоратӣ, иқтисодӣ, сармоягузорӣ ва саноатӣ зоҳир гардид. Ин самтҳо метавонанд ба тавсеаи робитаҳои иқтисодии байни кишварҳои ИДМ ва ҷалби сармоягузориҳои мутақобила мусоидат намоянд. Ҳамзамон, татбиқи лоиҳаҳои муштарак дар соҳаи неруи барқароршаванда ва иқтисоди «сабз» метавонад ҳамчун омили нави рушди устувор дар фазои ИДМ амал кунад.

Амнияти минтақавӣ яке аз масъалаҳои калидии рӯзномаи саммити Аваза буд. Дар ҷаласаи Шурои вазирони корҳои хориҷии ИДМ, ки 7 октябри соли 2026 дар ҳамин минтақа баргузор гардид, вазирони корҳои хориҷии кишварҳои Созмон перомуни мавзуҳои муҳими рӯзномаи байналмилалӣ табодули афкор намуда, дурнамои ҳамкориро дар доираи ИДМ баррасӣ карданд. Дар ҷараёни мулоқот ба масъалаҳои таъмини амнияти минтақавӣ, таҳкими ҳамкориҳои иқтисодӣ ва густариши робитаҳои гуманитарию фарҳангӣ миёни давлатҳои Иттиҳод таваҷҷуҳи хоса зоҳир гардид.

Дар суханронии Пешвои миллат дар саммит тақвияти ҳамёрии амниятӣ муҳим дониста шуд. Ин нукта ба он ишора дорад, ки кишварҳои ИДМ бояд дар муқобили хатарҳо ва таҳдидҳои муштарак, аз ҷумла терроризм, экстремизм, қочоқи маводи мухаддир ва ҷиноятҳои фаромиллӣ ҳамкории худро тақвият бахшанд. Ҳамчунин, масъалаи таъмини амнияти сарҳадӣ ва ҳифзи манфиатҳои давлатӣ аз таъсири манфии беруна дар доираи ИДМ мавриди баррасӣ қарор гирифтааст. Дар ин робита, қайд кардан лозим аст, ки ИДМ ҳамчун сохтори байналмилалӣ метавонад ҳамчун платформаи ҳамоҳангсозии сиёсатҳои амниятӣ ва мубодилаи иттилоот дар байни кишварҳои аъзо амал намояд. Таҳкими ҳамкории амниятӣ дар доираи ИДМ на танҳо ба таъмини субот дар фазои пасошӯравӣ, балки ба рушди эътимод ва ҳамкории минтақавӣ мусоидат мекунад.

Дар саммити Аваза масъалаи интиқоли раёсати ИДМ дар соли 2027 ба Ӯзбекистон баррасӣ шуд. Ин раванд нишон медиҳад, ки кишварҳои аъзо ба принсипи гардиши роҳбарӣ ва идомаи ҳамкории бисёрҷониба уҳдадоранд. Раёсати Ӯзбекистон метавонад ба рушди минбаъдаи ИДМ ва татбиқи лоиҳаҳои нави ҳамкорӣ мусоидат намояд.

Ҳамзамон, дар саммит масъалаҳои муҳими байналмилалӣ ва минтақавӣ, аз ҷумла вазъи кунунӣ ва дурнамои ҳамкории кишварҳои узв, муайян намудани санаи баргузории мулоқоти навбатии сарони давлатҳо ва баррасии масъалаҳои муҳими байналмилалӣ баррасӣ гардиданд. Ин нишон медиҳад, ки ИДМ ҳамчун сохтори фаъол ба масъалаҳои ҷаҳонии муосир вокуниш нишон медиҳад ва кӯшиш мекунад, ки мавқеи худро дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ таҳким бахшад.

Саммити Шурои сарони давлатҳои ИДМ, ки 9 октябри соли 2026 дар минтақаи Авазаи Туркманистон баргузор гардид, ҳамчун як рӯйдоди муҳими сиёсӣ дар фазои пасошӯравӣ арзёбӣ мегардад. Ин ҷаласа на танҳо ба муносибати 35-умин солгарди таъсисёбии Иттиҳод, балки ҳамчун оғози марҳилаи нави рушди ҳамкории бисёрҷониба аҳаммияти хоса дошт. Дар саммит масъалаҳои калидии рушди ИДМ, аз ҷумла ҳамкории технологӣ, рақамикунонӣ, иқтисоди «сабз», амнияти минтақавӣ ва ташаббусҳои сулҳҷӯёна матраҳ гардиданд.

Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин ҷаласа дорои як қатор нуқтаҳои калидӣ буд, ки метавонанд ҳамчун роҳнамо барои рушди минбаъдаи ИДМ хидмат намоянд. Таъкид бар заминаи боэътимоди ҳуқуқӣ, мутобиқшавӣ ба шароити тағйирёбанда, рушди ҳамкории технологӣ ва тақвияти ҳамёрии амниятӣ нишон медиҳад, ки Тоҷикистон ҳамчун узви фаъоли ИДМ ба рушди ин созмон таваҷҷуҳи ҷиддӣ дорад.

Ташаббуси Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, ки аз ҷониби СММ дастгирӣ ёфтааст, нақши Тоҷикистонро ҳамчун кишвари сулҳҷӯ ва ташаббускор дар сатҳи ҷаҳонӣ таҳким мебахшад. Баргузории конфронси байналмилалии сатҳи баланд дар Душанбе моҳи июни соли 2027 метавонад ҳамчун платформаи муҳим барои оғози расмии Даҳсола ва ҷалби кишварҳои ИДМ ба татбиқи ҳадафҳои он хидмат намояд.

Дар маҷмӯъ, саммити Аваза нишон дод, ки ИДМ ҳамчун суъекти ҳуқуқи байналмилалӣ қобилияти мутобиқшавӣ ба шароити нави геополитикиро дорад ва метавонад ҳамчун майдони муколама, ҳамкорӣ ва ҳамоҳангсозии сиёсатҳо дар байни кишварҳои аъзо амал намояд. Таҳкими минбаъдаи ин созмон ва татбиқи лоиҳаҳои муштарак дар соҳаҳои иқтисод, амният, технологӣ ва гуманитарӣ метавонад ба рушди устувор ва суботи минтақавӣ мусоидат намояд.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмсӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Имрӯз, 10 октябр тибқи супориши президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт, як гурӯҳ олимону муҳаққиқони варзидаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар Муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №63-и ноҳияи Шоҳмансури шаҳри Душанбе барои хонандагон аз фанҳои ҳуқуқ ва математика дарсҳои кушод баргузор намуданд.

Дар доираи ин иқдоми илмӣ-маърифатӣ Мирзозода Парвон Зайналобудин, директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, ва Сангинзода Дониёр Шомаҳмад, муовини директори Институти мазкур оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, аз фанни «Ҳуқуқ», инчунин Раҳимзода Алишер Орзу, директори Институти математикаи ба номи академик А. Ҷӯраеви Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои физика ва математика, дотсент, аз фанни «Математика» барои хонандагони муассисаи таълимӣ дарсҳои кушод гузарониданд.

Мақсад аз баргузории дарсҳои кушод баланд бардоштани сатҳи донишу маърифати хонандагон, тақвияти шавқу рағбати онҳо ба омӯзиши илмҳои муосир, рушди ҷаҳонбинии илмӣ, тарбияи насли навраси соҳибмаърифат ва таҳкими робитаи муассисаҳои илмӣ бо муассисаҳои таҳсилоти миёнаи умумӣ мебошад.

Зимни дарсҳои кушод олимони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон вобаста ба мавзуъҳои таълимӣ, аҳамияти омӯзиши фанҳои ҳуқуқ ва математика, нақши донишҳои ҳуқуқӣ дар ташаккули фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон ва зарурати аз худ намудани илмҳои дақиқ дар шароити рушди босуръати илму техника ба хонандагон маълумоти муфид пешниҳод намуданд.

Аз ҷумла, дар ҷараёни дарсҳои фанни «Ҳуқуқ» ба масъалаҳои баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии наврасон, эҳтиром ба қонун, риояи ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандӣ ва нақши донишҳои ҳуқуқӣ дар ҳаёти ҷомеа таваҷҷуҳи махсус зоҳир гардид. Ҳамзамон, дар дарси фанни «Математика» аҳамияти омӯзиши илмҳои дақиқ, рушди тафаккури мантиқӣ, қобилияти таҳлилӣ ва истифодаи донишҳои математикӣ дар ҳаёти рӯзмарра ва фаъолияти илмӣ шарҳу тавзеҳ дода шуд.

Таъкид гардид, ки ҷалби олимону муҳаққиқони варзида ба раванди таълиму тарбия дар муассисаҳои таҳсилоти миёнаи умумӣ яке аз роҳҳои муассири баланд бардоштани сифати таҳсилот, ошкор намудани истеъдодҳои наврасон ва ҳавасмандгардонии онҳо ба омӯзиши амиқи илмҳои муосир ба ҳисоб меравад.

Маврид ба зикр аст, ки баргузории чунин дарсҳои кушод бо иштироки олимони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар заминаи дастуру ҳидоятҳои Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷиҳати рушди илму маориф, баланд бардоштани мақоми илм дар ҷомеа ва тарбияи насли ҷавони донишманду соҳибкасб аҳамияти махсус дошта, барои таҳкими ҳамкориҳои илмӣ ва таълимӣ заминаи мусоид фароҳам меорад.

ДУШАНБЕ. 9 октябр. Дар толори Раёсати Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон маҳфили илмӣ-адабӣ “Хирад”- и Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон баргузор гардид. Маҳфили навбатӣ ба 60-солагии фаъолияти илмӣ ва таълимии доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор Раҷабов Саидумар Адинаевич бахшида шуд.

Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт дар суханронии хеш иброз дошт, ки дар ҳар марҳалаи рушди давлату ҷомеа шахсиятҳое зуҳур мекунанд, ки бо дониш, ҷаҳонбинии илмӣ, меҳнати содиқона ва масъулияти баланди касбӣ дар пешрафти илму маърифат нақши муассир мегузоранд. Дар илми ҳуқуқшиносии Тоҷикистони соҳибистиқлол доктори илмҳои ҳуқуқ, профессор Саидумар Адинаевич Раҷабов аз ҷумлаи чунин олимони соҳибмактаб ва пурмаҳсул ба шумор меравад.

Таъкид гардид, ки фаъолияти илмӣ ва таълимии профессор С.А. Раҷабов бо ташаккул ва рушди илми ҳуқуқи байналмилалӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон пайванди амиқ дорад. Ӯ ҳамчун аввалин доктори илмҳои ҳуқуқ дар риштаи ҳуқуқи байналмилалӣ дар кишвар тавонист дар ташаккули самтҳои муҳими таҳқиқоти ҳуқуқи байналмилалии оммавӣ, ҳуқуқи байналмилалии башардӯстӣ, ҳуқуқи инсон, фаъолияти созмонҳои байналмилалӣ ва дигар масъалаҳои муҳими муносибатҳои байналмилалӣ саҳми арзанда гузорад.

Зикр гардид, ки яке аз ҷанбаҳои муҳими фаъолияти профессор С.А. Раҷабов сермаҳсул будани эҷодиёти илмии ӯ мебошад. Дар тӯли фаъолияти бисёрсолаи илмӣ зиёда аз 450 асари илмӣ, аз ҷумла монографияҳо, китобҳои дарсӣ, воситаҳои таълимӣ, фарҳангҳои соҳавӣ ва мақолаҳои илмӣ таълиф ва нашр гардидаанд. Ин мероси илмӣ на танҳо натиҷаи ҷустуҷӯҳои пайвастаи муҳаққиқ, балки заминаи назариявию методологӣ барои рушди минбаъдаи илми ҳуқуқи байналмилалӣ дар Тоҷикистон ба ҳисоб меравад.

Дар идома намояндаи Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор П. З. Мирзозода, узви вобастаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор М. З. Раҳимзода дар маърузаҳои хеш доир ба ҳолат ва дурнамои рушди ҳуқуқи байналмилалӣ дар Тоҷикистон, аҳаммияти таҳқиқоти илмӣ дар ин соҳа ва саҳми профессор С. А. Раҷабов дар ташаккули мактаби илмии ҳуқуқи байналмилалӣ ибрози андеша намуданд. Дар ин замина, нақши осори илмӣ ва фаъолияти таълимии олим дар омода намудани мутахассисони соҳаи ҳуқуқ, рушди афкори ҳуқуқӣ ва омӯзиши масъалаҳои мубрами ҳуқуқи байналмилалӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифт. Ҳамчунин, аҳаммияти идомаи анъанаҳои илмии ӯ, дастгирии муҳаққиқони ҷавон ва таҳкими робитаи таҳқиқоти назариявӣ бо амалияи ҳуқуқӣ таъкид гардид.

Инчунин, мудири шуъбаи илмҳои ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор С. А. Раҷабов дар мавзуи «Ҳолат ва дурнамои рушди ҳуқуқи байналмилалӣ дар Тоҷикистон» маъруза намуд. Мавзуи мазкур масъалаҳои ташаккул ва рушди илми ҳуқуқи байналмилалӣ дар кишвар, самтҳои асосии таҳқиқоти соҳавӣ ва дурнамои омӯзиши онҳоро фаро мегирад. Дар ин замина, таҳкими заминаҳои назариявию методологии таҳқиқот, омода намудани мутахассисони ҷавон ва густариши ҳамкориҳои илмӣ барои рушди минбаъдаи соҳа аҳаммияти муҳим доранд.

ТАҲЛИЛИ МУҚОИСАВИИ ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ҚАЗОҚИСТОН «ДАР БОРАИ ЗЕҲНИ СУНЪӢ», КОДЕКСИ РАҚАМИИ ҶУМҲУРИИ ҚИРҒИЗИСТОН ВА ТАВСИЯҲО БАРОИ ТОҶИКИСТОН

Рушди босуръати технологияҳои зеҳни сунъӣ дар даҳсолаи охир иқтисод, идоракунии давлатӣ ва муносибатҳои ҷамъиятиро куллан тағйир додааст. Зеҳни сунъӣ имрӯз дар соҳаҳои тандурустӣ, маориф, молия, нақлиёт, мудофиа ва хизматрасониҳои давлатӣ васеъ истифода мешавад. Ин раванд зарурати таҳияи заминаи ҳуқуқии муносибро ба миён овардааст, ки ҳам рушди инноватсияро ҳавасманд кунад ва ҳам ҳуқуқ, озодӣ ва манфиатҳои қонунии шаҳрвандонро ҳифз намояд.

Дар фазои пасошӯравӣ Ҷумҳурии Қазоқистон аввалин давлатест, ки санади махсуси қонунгузориро дар соҳаи зеҳни сунъӣ қабул кардааст. Қонуни Ҷумҳурии Қазоқистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ» аз 17 ноябри соли 2025, № 230-VIII ЗРК, ки 18 январи соли 2026 ба амал бароварда шуд, аввалин санади қонунгузории махсус дар ин соҳа дар фазои Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё ба шумор меравад. Ин Қонун аз 6 боб ва 31 модда иборат буда, таҷрибаи арзишмандро барои дигар давлатҳои Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Ҷумҳурии Тоҷикистон фароҳам меорад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон низ дар самти танзими ҳуқуқии зеҳни сунъӣ қадамҳои муҳим гузоштааст. Соли 2022 Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040 тасдиқ гардид, ки ҳадафи он таъмин намудани саҳми 5%-и зеҳни сунъӣ дар маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ мебошад. Дар ин замина, омӯзиши таҷрибаи Қазоқистон ва таҳияи тавсияҳо барои лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ» аҳамияти илмию амалӣ дорад.

Мақсади ин мақолаи илмӣ таҳлили ҳамаҷонибаи меъёрҳои Қонуни Ҷумҳурии Қазоқистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ», Кодекси рақамии Ҷумҳурии Қирғизистон аз 31 июли соли 2025, № 178 ва дар асоси онҳо пешниҳоди тавсияҳо барои таҳияи лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи зеҳни сунъӣ” мебошад. Барои ноил шудан ба ин мақсад вазифаҳои зерин ҳал карда мешаванд: таҳлили мафҳумҳо ва принсипҳои асосии Қонуни Қазоқистон ва Кодекси Қирғизистон; омӯзиши низоми танзими давлатӣ ва ҳуқуқу уҳдадориҳои субъектҳо; таҳлили муқоисавии Қонуни Қазоқистон ва Кодекси Қирғизистон бо санадҳои байналмилалӣ; муайян кардани хусусиятҳои қонунгузории Тоҷикистон дар ин соҳа ва дар асоси таҳлил пешниҳоди тавсияҳои мушаххас барои қонунгузории миллӣ.

Қонуни Қазоқистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ» дар моддаи 1 мафҳумҳои асосии зеринро муайян кардааст: зеҳни сунъӣ, системаи зеҳни сунъӣ, модели зеҳни сунъӣ, китобхонаи маълумот, истеҳсолкунандаи китобхонаи маълумот, корбари системаи зеҳни сунъӣ, натиҷаҳои синтетикии фаъолияти системаҳои зеҳни сунъӣ, шакли мошинхон, дархости матнӣ ва ғайра. Дар маҷмӯъ Қонун 15 мафҳуми махсуси навро ба қонунгузории Қазоқистон ворид кардааст.

Зеҳни сунъӣ ҳамчун «қобилияти функсионалӣ барои тақлид кардан ба функсияҳои маърифатии хоси инсон, ки натиҷаҳои муқоисашаванда бо натиҷаҳои фаъолияти зеҳнии инсон ё аз онҳо зиёдтарро таъмин мекунад» муайян шудааст. Ин мафҳум гарчанде васеъ бошанд ҳам, аҳамияти амалӣ доранд, зеро имкон медиҳанд системаҳои зеҳни сунъиро аз дигар ҳалли рақамӣ фарқ кунонида, доираи татбиқи талаботи танзимиро муайян намоянд.

Бояд қайд кард, ки Қонун баъзе мафҳумҳои муҳимро, аз қабили таҳиягари системаи зеҳни сунъӣ, паҳнкунандаи системаи зеҳни сунъӣ ва интегратори системаи зеҳни сунъӣ дар сатҳи қонунгузорӣ муайян накардааст. Набудани танзим ва таърифҳо барои ин субъектҳо муайян кардани масъулиятро байни тарафҳое, ки бо зеҳни сунъӣ кор мекунанд, душвор мегардонад.

Қонун дар моддаҳои 4–11 принсипҳои асосии танзими давлатии муносибатҳои ҷамъиятиро дар соҳаи зеҳни сунъӣ муқаррар кардааст:

1. Қонуният (моддаи 5) — ҳамаи субъектҳо ва мақомоти давлатӣ вазифадоранд талаботи Конститутсия, Қонун ва дигар санадҳои ҳуқуқии меъёриро риоя кунанд.

2. Адолат ва баробарӣ (моддаи 6) — системаҳои зеҳни сунъӣ бояд тавре сохта ва истифода шаванд, ки адолат ва баробариро таъмин намуда, ҳама гуна табъизро аз рӯи пайдоиш, вазъи иҷтимоӣ, ҷинс, нажод, миллат, забон, дин ва ғайра истисно кунанд.

3. Шаффофият ва шарҳпазирӣ (моддаи 7) — ба корбарон бояд маълумоти пурра дар бораи хусусиятҳо ва маҳдудиятҳои системаи зеҳни сунъӣ пешниҳод карда шавад. Корбар ҳуқуқ дорад дар бораи тартиби коркарди автоматикӣ ва оқибатҳои он огоҳ карда шавад.

4. Масъулият ва назоратпазирӣ (моддаи — соҳибмулк, доранда ва корбар вазифадоранд назорати доимиро нисбат ба системаи зеҳни сунъӣ дар ҳама марҳилаҳои давраи ҳаётӣ таъмин намоянд. Ҳамаи субъектҳо барои фаъолияти системаҳои зеҳни сунъӣ масъулияти аз ҷониби қонунҳо муқарраршударо ба дӯш доранд.

5. Афзалиятнокии некӯаҳволии инсон (моддаи 9) — инсон, ҳаёти ӯ, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ баррасӣ мешаванд. Ҳангоми истифодаи системаҳои зеҳни сунъӣ бояд мухторият ва озодии иродаи инсон нигоҳ дошта шавад.

6. Ҳифзи маълумот ва махфият (моддаи 10) — истифодаи системаҳои зеҳни сунъӣ бо риояи талаботи ҳифзи маълумот ва махфият, ба истиснои ҷамъоварӣ, нигоҳдорӣ ва паҳнкунии ғайриқонунии маълумоти шахсӣ имконпазир аст.

7. Амният ва ҳифзшавандагӣ (моддаи 11) — системаҳои зеҳни сунъӣ бояд бо риояи талаботи амният ва эътимоднокӣ сохта ва истифода шаванд. Соҳибмулкон ва дорандагон вазифадоранд идоракунии хатарҳоро амалӣ намоянд.

Ин принсипҳо бо принсипҳои Тавсияи ЮНЕСКО оид ба этикаи зеҳни сунъӣ (2021), ки инсонмеҳварӣ, адолат, шаффофият, масъулият ва устувории экологиро пешбинӣ мекунанд, ҳамоҳанг мебошанд.

Қонун дар бобҳои 2–3 низоми танзими давлатиро муқаррар кардааст. Ҳукумати Ҷумҳурии Қазоқистон самтҳои асосии сиёсати давлатиро дар соҳаи зеҳни сунъӣ таҳия мекунад, оператори платформаи миллии зеҳни сунъиро муайян менамояд ва феҳристи соҳаҳои афзалиятноки иқтисодро барои ҷорӣ намудани зеҳни сунъӣ тасдиқ мекунад (моддаи 12).

Мақоми ваколатдор — мақоми марказии иҷроия, ки роҳбарӣ ва ҳамоҳангсозии байниидоравиро дар соҳаи зеҳни сунъӣ амалӣ мекунад. Вай вазифаҳои стратегӣ, танзимкунанда, татбиқкунанда ва назоратию нозиротиро иҷро мекунад, санадҳои ҳуқуқии меъёриро таҳия ва тасдиқ менамояд, меъёрҳои тавсиф кардани объектҳои рақамиро ба системаҳои зеҳни сунъӣ муайян мекунад (моддаи 13).

Оператори платформаи миллии зеҳни сунъӣ — шахси ҳуқуқие, ки ба ӯ таъмини рушд ва фаъолияти платформаи миллии зеҳни сунъӣ вогузор шудааст. Вай сохтан, рушд ва фаъолияти платформаро таъмин мекунад, хизматрасониҳо дар соҳаи зеҳни сунъӣ пешниҳод менамояд, китобхонаҳои маълумотро ҷамъоварӣ, коркард ва нигоҳдорӣ мекунад (моддаи 14).

Платформаи миллии зеҳни сунъӣ ҳамчун муҳити назоратшаванда барои таҳия, омӯзиш ва истифодаи озмоишии маҳсулоти нармафзории платформӣ ва моделҳои зеҳни сунъӣ пешбинӣ шудааст (моддаи 25). Дар амалия, платформаи миллии зеҳни сунъии Қазоқистон аллакай зиёда аз 450 агентҳои зеҳни сунъиро дар бар мегирад ва зиёда аз 120 пойгоҳи додаҳои давлатиро муттаҳид кардааст.

Қонун дар бобҳои 3–4 ҳуқуқ ва уҳдадориҳои соҳибмулкон, дорандагон ва корбарони системаҳои зеҳни сунъиро муқаррар кардааст.

Соҳибмулкон ва дорандагони системаҳои зеҳни сунъӣ ҳуқуқ доранд шартҳо ва маҳдудиятҳои истифодаро муайян кунанд ва чораҳо барои ҳифзи ҳуқуқҳои худ андешанд. Онҳо вазифадоранд идоракунии хатарҳоро амалӣ намоянд, чораҳо барои таъмини амният ва эътимоднокӣ андешанд, ҳуҷҷатгузориро гузаронанд, дастгирии корбаронро таъмин намоянд ва ба корбарон имкон диҳанд, ки бо шартномаи корбарӣ пеш аз оғози истифода шинос шаванд (моддаи 15).

Корбарон ҳуқуқ доранд бо шартномаи корбарӣ шинос шаванд, ба ҳифзи маълумоти шахсӣ ва махфии худ, чораҳо барои ҳифзи ҳуқуқҳои худ ба объектҳои моликияти зеҳнӣ андешанд, аз соҳибмулк ё доранда шарҳи натиҷаҳои фаъолияти системаро гиранд, маълумотро дар бораи маълумотҳое, ки дар асоси онҳо қарор қабул шудааст, дархост намоянд ва аз ҳамкорӣ бо системаи зеҳни сунъӣ даст кашанд, агар ҳатмии чунин ҳамкорӣ бо қонунҳо муқаррар нашуда бошад (моддаи 16).

Яке аз хусусиятҳои калидии Қонуни Қазоқистон муқаррар намудани равиши ба хатар асосёфта мебошад. Системаҳои зеҳни сунъӣ вобаста ба дараҷаи таъсир ба амнияти корбарон, ҷамъият ва давлат ба се дараҷа тақсим мешаванд (моддаи 17):

- дараҷаи минималии хатар — вайроншавӣ ё қатъ шудани фаъолияти онҳо таъсири минималӣ ба корбарон мерасонад.

- дараҷаи миёнаи хатар — вайроншавӣ ё қатъ шудани фаъолияти онҳо метавонад боиси коҳиш ёфтани самаранокӣ гардад ва зарари маънавӣ ё моддӣ расонад.

- дараҷаи баланди хатар — вайроншавӣ ё қатъ шудани фаъолияти онҳо метавонад боиси ҳолати фавқулоддаи хусусияти иҷтимоӣ ва (ё) техногенӣ ва оқибатҳои манфии назаррас барои мудофиа, амният, иқтисод, инфрасохтор ва фаъолияти ҳаётии шахсони воқеӣ гардад.

Ғайр аз ин, системаҳои зеҳни сунъӣ вобаста ба дараҷаи мустақилияти қабули қарор ба се гурӯҳ тақсим мешаванд: мухторияти паст, миёна ва баланд (моддаи 17, банди 2).

Қонун инчунин як қатор функсияҳои манъшударо муқаррар кардааст (моддаи 17, банди 3), аз ҷумла: истифодаи усулҳои зеришуурӣ ва манипулятивӣ; истифодаи осебпазирии маънавӣ ва ҷисмонии шахс; арзёбӣ ва таснифи шахсон дар асоси рафтори иҷтимоӣ; ҷамъоварӣ ва коркарди маълумоти шахсӣ бо вайрон кардани қонунгузорӣ; таснифи шахсон дар асоси маълумоти биометрӣ барои табъиз; муайян кардани эҳсосоти шахс бидуни розигӣ; сохтан ва паҳн кардани натиҷаҳои манъшуда.

Идоракунии хатарҳои системаҳои зеҳни сунъӣ раванди доимиест, ки тавассути соҳибмулк ва (ё) доранда дар тамоми давраи ҳаётии система амалӣ карда мешавад ва дар бар мегирад: муайян ва таҳлили хатарҳо; арзёбии хатарҳо; андешидани чораҳои мувофиқ; навсозии мунтазами хатарҳо на камтар аз як маротиба дар як сол (моддаи 18).

Дар ҳолати муайян шудани хатарҳои пайдоиши ҳолатҳои манъшуда, соҳибмулкон ва дорандагон бояд чораҳои фаврӣ андешанд, аз ҷумла боздошт ё қатъи пурраи истифодаи чунин система.

Аудити системаҳои зеҳни сунъӣ мувофиқи қоидаҳои гузаронидани аудити системаҳои рақамӣ гузаронида мешавад. Ҳангоми аудит иловатан арзёбӣ карда мешаванд: сифат ва қонунияти истифодаи китобхонаҳои маълумот ва мавҷудияти имкониятҳои функсионалии манъшуда (моддаи 20).

Қонун дар моддаи 23 масъалаҳои ҳуқуқи муаллифро танзим кардааст:

- асарҳое, ки бо истифодаи системаҳои зеҳни сунъӣ сохта шудаанд, танҳо дар сурати мавҷудияти саҳми эҷодии инсон бо ҳуқуқи муаллиф ҳимоя карда мешаванд.

- дархостҳои матнӣ, ки натиҷаи фаъолияти эҷодии инсон мебошанд, ҳамчун объектҳои ҳуқуқи муаллиф эътироф карда мешаванд.

- истифодаи асарҳо барои омӯзиши моделҳои зеҳни сунъӣ ба ҳолатҳои истифодаи озод бо мақсадҳои таълимӣ ё илмӣ дохил намешавад.

- истифодаи асарҳо барои омӯзиши моделҳо танҳо дар сурати набудани манъи аз ҷониби муаллиф ё ҳуқуқдоранда, ки дар шакли мошинхон ифода шудааст, иҷозат дода мешавад.

Ин муқаррарот тавозуни байни ҳифзи ҳуқуқи муаллиф ва рушди технологияҳои зеҳни сунъиро таъмин мекунад.

Моддаи 24 муқаррар мекунад, ки ҷуброни зарари аз системаҳои зеҳни сунъӣ расонидашуда дар тартиби муайянкардаи Кодекси мадании Ҷумҳурии Қазоқистон амалӣ карда мешавад. Суғуртаи масъулият барои зарар ва хатарҳои марбут ба истифодаи системаҳои зеҳни сунъӣ мувофиқи қонунҳо амалӣ карда мешавад.

Дар адабиёти ҳуқуқӣ қайд карда мешавад, ки зарурати такмили масъулияти мадании зарари аз системаҳои зеҳни сунъӣ расонидашуда ва ворид намудани муқаррароти иловагӣ ба Кодекси мадании Ҷумҳурии Қазоқистон вуҷуд дорад.

Қонуни зеҳни сунъии Иттиҳоди Аврупо (Regulation (EU) 2024/1689) аввалин санади ҳуқуқии ҳатмӣ дар ҷаҳон аст, ки низоми ҳамаҷонибаи танзими зеҳни сунъиро муқаррар мекунад. Ин Қонун равиши ба хатар асосёфтаро истифода мебарад: ҳар қадар хатари зарар ба ҷамъият баландтар бошад, қоидаҳо ҳамон қадар қатъитар мешаванд.

Қонуни зеҳни сунъии Иттиҳоди Аврупо системаҳои зеҳни сунъиро ба чор дараҷа тақсим мекунад:

- хатари ғайриқобили қабул — системаҳое, ки манъ карда шудаанд (масалан, усулҳои зеришуурӣ, арзёбии иҷтимоии давлатӣ).

- хатари баланд — системаҳое, ки талаботи қатъиро доранд (арзёбии таъсир ба ҳуқуқҳои асосӣ, шаффофият, назорати инсонӣ).

- хатари маҳдуд — системаҳое, ки уҳдадориҳои шаффофияти сабукро доранд.

- хатари минималӣ — системаҳое, ки тақрибан ягон талаб надоранд.

Муқоиса нишон медиҳад, ки Қонуни Қазоқистон низ равиши ба хатар асосёфтаро қабул кардааст, аммо баъзе фарқиятҳо вуҷуд доранд. Қонуни Қазоқистон ба манъи системаҳои хатари баланд, ба монанди назорати оммавии биометрӣ ва полиссияи пешгӯишаванда, ки дар Қонуни Иттиҳоди Аврупо муқаррар шудаанд, шабоҳат надорад. Ин метавонад боиси амалияҳои табъизӣ дар фаъолияти ҳифзи ҳуқуқ гардад.

Тавсияи ЮНЕСКО оид ба этикаи зеҳни сунъӣ, ки дар моҳи ноябри соли 2021 қабул шудааст, аввалин санади меъёрии ҷаҳонӣ дар соҳаи этикаи зеҳни сунъӣ мебошад. Он аз ҷониби 194 давлати узви ЮНЕСКО тасдиқ шудааст.

Тавсия ба принсипҳои зерин асос ёфтааст:

- Ҳуқуқҳои инсон ва шаъну шарафи инсонӣ;

- Шаффофият ва адолат;

- Назорати инсонӣ нисбати системаҳои зеҳни сунъӣ;

- Устувории экологӣ;

- Ҳифзи махфият ва маълумот.

Қонуни Қазоқистон ин принсипҳоро ба таври васеъ инъикос кардааст. Масалан, моддаи 9 Қонун принсипи афзалиятнокии некӯаҳволии инсон ва озодии иродаро муқаррар мекунад, ки бо талаботи Тавсияи ЮНЕСКО дар бораи зарурати нигоҳ доштани назорати инсонӣ нисбати системаҳои зеҳни сунъӣ ҳамоҳанг аст. Таҳлили муқоисавӣ нишон медиҳад, ки давлатҳои Осиёи Марказӣ равишҳои гуногунро дар танзими зеҳни сунъӣ интихоб кардаанд. Қазоқистон равиши ҳамаҷонибаи танзимиро пеш гирифтааст.

Кодекси рақамии Ҷумҳурии Қирғизистон 31 июли соли 2025, № 178 қабул шуда, аввалин санади кодификатсионӣ дар фазои пасошӯравӣ ва яке аз аввалинҳо дар ҷаҳон мебошад, ки тамоми муносибатҳои ҷамъиятиро дар муҳити рақамӣ ба таври комплексӣ танзим мекунад. Он аз 5 фасл, 24 боб ва 200 модда иборат буда, ба қисмҳои умумӣ ва махсус тақсим шудааст ва тамоми спектри муносибатҳои рақамиро — аз мафҳумҳои асосӣ то танзими зеҳни сунъӣ, телекоммуникатсия, маълумоти шахсӣ, экосистемаи миллии рақамӣ ва сервисҳои боэътимодро дар бар мегирад.

Дар қисми умумии Кодекс мафҳумҳои асосӣ зерин муайян карда шудаанд: муҳити рақамӣ, маълумоти рақамӣ, сабти рақамӣ, захираи рақамӣ, хизматрасонии рақамӣ, экосистемаи рақамӣ, системаи зеҳни сунъии хавфи баланд, дипфейк, шартномаи зеҳнӣ (смарт-контракт), маълумоти шахсӣ, принсипали маълумот. Дар маҷмӯъ, Кодекс зиёда аз 100 мафҳуми нави ҳуқуқиро ба гардиш ворид мекунад, ки заминаи истилоҳотии танзими муносибатҳои рақамиро ташкил медиҳанд. Масалан системаи зеҳни сунъӣ — системаи технологияи рақамӣ маънидод шудааст, ки дар асоси маълумоти рақамӣ ва маҷмӯи мақсадҳои аз ҷониби инсон муқарраршуда қодир аст бо дараҷаи муайяни мухторият пешгӯиҳо, тавсияҳо ташаккул диҳад ё қарорҳо қабул намояд, ки ба ҳолати субъектҳо ё объектҳои муҳити беруна таъсир мерасонанд.

Принсипҳои танзими муҳити рақамӣ дар Кодекс ба се гурӯҳ тақсим шудаанд: принсипҳои умумиҳуқуқӣ, ташкилӣ ва соҳавӣ. Ба принсипҳои умумиҳуқуқӣ дохил мешаванд: адолат ва мутаносибии танзим бо афзалияти манфиатҳои инсон ҳамчун ягона корбари ниҳоии технологияҳои рақамӣ; дастрасӣ, фаҳмоӣ ва пешгӯишавандагии танзими ҳуқуқӣ; иштироки ҳамаи шахсони манфиатдор дар таҳияи қоидаҳо. Ба принсипҳои ташкилӣ дохил мешаванд: бетарафии технологӣ — имконияти интихоби озоди технологияҳо; бетарафии мундариҷа — татбиқи меъёрҳо бидуни табъиз; устуворӣ — нигоҳдории дарозмуддати қоидаҳо ва муносибатҳо; кушодагӣ — ҳавасмандгардонии рақобат ва мутобиқати форматҳо; ҳисоботдиҳӣ — нигоҳдории маълумоти зарурӣ дар тамоми давраи ҳаётии технология. Принсипҳои соҳавӣ дар бобҳои дахлдори Кодекс муқаррар шудаанд ва ба хусусиятҳои соҳаҳои мушаххаси муносибатҳо равона шудаанд.

Танзими давлатӣ дар муҳити рақамӣ дар ду шакл амалӣ мешавад: ҳамоҳангсозии байниидорӣ, танзим ва назорати соҳавӣ. Ҳамоҳангсозиро мақоми ҳамоҳангсоз амалӣ мекунад, ки Девони Вазирон муайян мекунад ва вазифаи он ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ, мақомоти худидоракунии маҳаллӣ ва шахсони ҳуқуқӣ дар муҳити рақамӣ мебошад. Танзим ва назорати соҳавӣ тавассути танзимгарони соҳавӣ дар соҳаҳои маълумоти шахсӣ, экосистемаи миллии рақамӣ ва телекоммуникатсия амалӣ карда мешавад. Ҳар як танзимгари соҳавӣ бояд мустақил бошад, наметавонад дар якчанд соҳа ваколат дошта бошад ва ҳар сол ҳисобот дар бораи фаъолияти худ пешниҳод намояд. Кодекс инчунин институти нави танзими махсусро ҷорӣ мекунад — озод кардани муваққатии субъектҳо аз уҳдадориҳои алоҳида бо мақсади озмоиши инноватсияҳои рақамӣ дар шароити воқеӣ. Танзими махсус бо қарори Президент ба муҳлати то 3 сол ҷорӣ карда мешавад ва принсипҳои он муваққатӣ, мувофиқати дақиқ ба мақсадҳо, ҳифзи ҳуқуқ ва озодиҳои шаҳрвандон, устувории рақамӣ, баробарӣ, иштироки ихтиёрӣ, шаффофият ва назорати самаранок мебошанд.

Объектҳои муносибатҳои ҳуқуқӣ дар муҳити рақамӣ аз рӯи Кодекс ба чор гурӯҳ тақсим мешаванд: маълумоти рақамӣ, сабтҳои рақамӣ (аз ҷумла ҳуҷҷатҳои рақамӣ) ва захираҳои рақамӣ; хизматрасониҳои рақамӣ ва экосистемаҳои рақамӣ; системаҳои технологӣ-рақамӣ, аз ҷумла марказҳои коркарди маълумот ва шабакаҳои телекоммуникатсионӣ; заминҳо, биноҳо, иншоот ва дигар объектҳои монанд дар қисми дастрасии соҳибони системаҳои технологӣ-рақамӣ. Ҳуқуқҳои рақамӣ — ҳуқуқҳо ба объекти муносибатҳо, ки ҳуқуқи дастрасӣ ва ҳуқуқи муқаррар кардани шартҳои дастрасиро дар бар мегиранд, аз ҷудошаванда буда, метавонанд аз як субъект ба субъекти дигар интиқол дода шаванд ва ҳимояи ҳуқуқиро талаб мекунанд. Ҳуқуқҳои рақамӣ метавонанд ба якчанд субъектҳо якҷоя тааллуқ дошта бошанд ва дар ин ҳолат тартиби амалисозӣ ва ихтиёрдорӣ бо шартномаи ҳамкорӣ муайян карда мешавад.

Субъектҳои муносибатҳо дар муҳити рақамӣ аз рӯи Кодекс инҳоянд: соҳиби сабтҳои рақамӣ — субъекте, ки сабтҳоро сохтааст ё ҳуқуқи иҷозат ё маҳдуд кардани дастрасиро гирифтааст; соҳиби захираи рақамӣ — субъекте, ки захираро сохтааст ё ҳуқуқи идоракуниро дорад; соҳиби системаи технологӣ-рақамӣ — субъекте, ки системаро сохтааст ё ҳуқуқи истифодаи онро гирифтааст; соҳиби экосистемаи рақамӣ — субъекте, ки қоидаҳои экосистемаро муайян мекунад; таъминкунандаи хизматрасонии рақамӣ — субъекте, ки хизматрасониро пешниҳод мекунад; корбар — субъекте, ки ба сабтҳо, захираҳо, хизматрасониҳо дастрасӣ дорад; истеъмолкунанда — шахси воқеӣ, ки система ё хизматрасониро бо мақсадҳои шахсӣ истифода мебарад; принсипали маълумот — субъекте, ки маълумот ба ӯ тааллуқ дорад; коркардкунанда — субъекте, ки ба ӯ коркарди сабтҳо супорида шудааст. Ҳар як субъект ҳуқуқ ва уҳдадориҳои мушаххас дорад, ки дар бобҳои дахлдори Кодекс муқаррар шудаанд.

Муайянкунии рақамӣ (идентификатсия) дар Кодекс мавқеи махсус дорад. Ҳар шахс ҳуқуқ дорад муайянкунии худро (идентификатсия ё иденификатсия накардан) муайян кунад, ба шарте ки қонун тартиби дигарро муқаррар накарда бошад. Муайянкунии рақамӣ бояд ба ҳама дастрас бошад, дар асоси стандартҳои кушод сохта шавад ва танҳо маълумоти заруриро коркард кунад. Идентификаторҳои асосӣ барои шахсони воқеӣ — рақами идентификатсионии шахсӣ ва барои шахсони ҳуқуқӣ — рақами идентификатсионии андозсупоранда мебошанд. Кодекс системаҳои зерини муайянкуниро муқаррар мекунад: системаи ягонаи муайянкунӣ барои мақомоти давлатӣ ва хизматрасониҳои давлатӣ; системаи давлатии муайянкунии биометрӣ барои муайянкунии биометрӣ ҳангоми интихобот, раъйпурсӣ ва хизматрасониҳои давлатӣ; системаҳои муайянкунӣ дар ҷамъиятҳои рақамӣ тибқи қоидаҳои ҷамъият. Ҳуқуқи шахс ба муайянкунӣ ҳимоя карда мешавад ва вайронкунии он боиси ҷуброни зарар мегардад.

Муносибатҳо дар муҳити рақамӣ дар асоси фактҳои ҳуқуқии дар сабтҳои рақамӣ ифодашуда ба вуҷуд меоянд, тағйир меёбанд ва қатъ мешаванд. Воситаҳои асосии ба вуҷуд овардани муносибатҳо инҳоянд: ҳуҷҷати рақамӣ — сабте, ки тағйирнаёбии он бо имзои рақамӣ таъмин карда мешавад; қарори автоматикӣ — қароре, ки бидуни иштироки инсон қабул мешавад; шартномаи зеҳнӣ (смарт-контракт) — шартномае, ки дар шакли код баён шуда, худкор иҷро мешавад. Принсипали маълумот ҳуқуқ дорад талаб кунад, ки қарори автоматикӣ қатъ карда шавад ё аз нав бо иштироки инсон баррасӣ шавад. Ин муқаррарот ба ҳимояи ҳуқуқҳои инсон дар шароити густариши автоматикунонии қарорҳо равона шудааст.

Коркарди маълумоти рақамӣ ва маълумоти шахсӣ дар Кодекс ба таври муфассал танзим шудааст. Принсипҳои соҳавии коркарди маълумоти рақамӣ инҳоянд: принсипи ихтиёрият — ҳуқуқи соҳибони сабтҳо муайян кардани ҳаҷм, мақсад ва усулҳои коркард; принсипи бовиҷдонӣ — уҳдадории риояи ҳуқуқ ва манфиатҳои дигар субъектҳо; принсипи истифодаи такрорӣ — имконияти коркарди маълумот барои мақсадҳои дигар бо шарти мувофиқат; принсипи мутобиқат ва интиқолпазирӣ — имконияти истифодаи маълумот аз манбаъҳои гуногун ва интиқоли онҳо байни соҳибон. Коркарди маълумоти шахсӣ бошад, ба принсипҳои қонуният, адолат, шаффофият, маҳдудияти мақсад, минимализатсияи маълумот, дақиқӣ, маҳдудияти нигоҳдорӣ, амният ва ҳисоботдиҳӣ асос ёфтааст. Асосҳои коркарди маълумоти шахсӣ инҳоянд: зарурат барои иҷрои шартнома; иҷрои уҳдадориҳои қонунӣ; ҳифзи манфиатҳои ҳаётан муҳим; иҷрои вазифаҳои ҷамъиятӣ; манфиатҳои қонунии соҳиби сабтҳо ё шахси сеюм. Маълумоти шахсии категорияи махсус (нажод, ақидаҳои сиёсӣ, дин, маълумоти генетикӣ, биометрӣ, саломатӣ, ҳаёти ҷинсӣ) бо қоидаҳои махсус коркард мешаванд ва дар аксар ҳолатҳо манъ карда шудаанд. Принсипали маълумот ҳуқуқ дорад маълумот дар бораи коркард гирад, ба маълумоти худ дастрасӣ дошта бошад, маълумотро ислоҳ ё пурра кунад, маълумотро интиқол диҳад, бо коркард розӣ набошад, маълумотро нест кунад ва коркардро маҳдуд кунад. Интиқоли фаромиллии маълумоти шахсӣ ба давлатҳое, ки ҳифзи кофии ҳуқуқҳои субъектҳоро таъмин мекунанд, озод аст ва ба давлатҳои дигар танҳо бо розигии субъект, дар асоси шартномаҳои байналмилалӣ ё барои ҳифзи манфиатҳои ҳаётан муҳим иҷозат дода мешавад.

Хизматрасониҳои рақамӣ дар асоси шартномаи корбарӣ пешниҳод мешаванд ва принсипҳои асосии онҳо инҳоянд: инклюзивӣ — дастрасӣ барои ҳама, аз ҷумла шахсони дорои имкониятҳои маҳдуд; ҳимояи дуҷониба — ҳимояи манфиатҳои ҳам таъминкунанда ва ҳам корбар; набудани иҷозатномаи пешакӣ — фаъолият литсензия талаб намекунад; озодии дастгоҳҳои корбарӣ — вобастагӣ ба дастгоҳи мушаххас манъ аст; бетарафии ҷуғрофӣ — маҳалли ҷойгиршавии маълумот шарт нест; бетарафии корбарон — табъиз манъ аст; ҳамдигарӣ — таъмини устувории рақамӣ уҳдадории муштарак. Дар хизматрасониҳои рақамӣ амалҳои зерин манъ карда мешаванд: манипулятсияи алгоритми ҷустуҷӯ, эҷоди афзалият барои хизматрасониҳои худӣ, шарт кардани хизматрасонӣ ба хариди молҳои мушаххас, талаби интиқоли ҳуқуқҳои моликияти зеҳнӣ, маҳдуд кардани имконияти истифодаи хизматрасониҳои дигар, демпинг ё субсидияи байниҳамдигарӣ. Соҳиби экосистемаи рақамӣ уҳдадор аст ҳуқуқ ва манфиатҳои иштирокчиёнро таъмин кунад, имконияти иштирок дар муайян кардани қоидаҳоро диҳад, имконияти озоди пайвастшавӣ ва баромаданро таъмин кунад, дастрасии баробар ва ғайритабъизиро таъмин намояд, рақобатро ҳимоя кунад ва имконияти ҳалли баҳсҳоро фароҳам оварад. Сервисҳои некӯаҳволии рақамӣ барои беҳтар кардани сифати ҳаёти шахси воқеӣ дар асоси коркарди маълумот дар бораи хусусиятҳои физиологии ӯ пешбинӣ шудаанд ва принсипҳои асосии онҳо қарори ниҳоӣ аз ҷониби инсон, огоҳии истеъмолкунанда, пешгӯишавандагии натиҷа, асоснокии натиҷа ва ҳисоботдиҳӣ мебошанд. Системаҳои зеҳни сунъӣ, ки дар сервисҳои некӯаҳволии рақамӣ истифода мешаванд, ба системаҳои зеҳни сунъии хавфи баланд дохил мешаванд.

Соҳаи телекоммуникатсия дар Кодекс ба таври васеъ танзим шудааст. Принсипҳои асосии он инҳоянд: озодии телекоммуникатсия, бефосилагӣ, рушд, ҳамкорӣ, мутобиқат, дахлнопазирӣ ва озодии нархгузорӣ. Категорияҳои шабакаҳо аз рӯи таъинот ба шабакаҳои истифодаи умум, дохилӣ, пӯшида, махфӣ ва телерадиошунавонӣ тақсим мешаванд. Ҳифзи сирри алоқа таъмин карда мешавад ва дастрасӣ ба маълумоти сиррӣ танҳо дар асоси қарори суд иҷозат дода мешавад. Операторони телекоммуникатсия литсензия талаб мекунанд ва уҳдадориҳои хизматрасонӣ дар шароити махсус доранд. Ҳамкории шабакавӣ дар асоси шартномаи ҳамкорӣ амалӣ карда мешавад ва шартҳои баробар барои ҳамаи операторон таъмин карда мешаванд. Кодекс инчунин системаи ҳамкории операторон, бонкҳо ва мақомоти ҳуқуқҳифзро барои мубориза бо қаллобӣ муқаррар мекунад.

Системаҳои зеҳни сунъӣ дар Кодекс мавқеи махсус доранд. Принсипҳои тарҳрезӣ, таҳия ва татбиқи системаҳои зеҳни сунъӣ инҳоянд: кам кардани хавфҳо — бо назардошти зарурати коҳиш додани хавфи зарар; кушодагӣ — фаҳмоӣ ва пешгӯишавандагии хусусиятҳо, дастрасии ҳуҷҷатҳои техникӣ; шарҳпазирӣ — фаҳмоии асосҳои қарорҳо, имконияти аз нав санҷиш; назоратпазирӣ — назорати самараноки инсон; дақиқӣ — эътимоднокии натиҷаҳо; эътимоднокӣ — устуворӣ ба халалҳо; амният — ҳифз аз таъсири ғайриқонунӣ. Ҳамаи системаҳои зеҳни сунъӣ бояд аз арзёбии хавф гузаранд: дар марҳилаи тарҳрезӣ, пас аз анҷоми таҳия ва пеш аз оғози истифода, ҳангоми ҳар гуна тағйироти нақшавӣ. Системаҳои зеҳни сунъии хавфи баланд — системаҳое, ки истифодаи онҳо эҳтимолияти расонидани зарарро ба неъматҳои ҳифзшаванда зиёд мекунад. Барои онҳо талаботи махсус муқаррар карда мешавад: идоракунии хавфҳо; хусусиятҳои таъминкунандаи кушодагӣ, шарҳпазирӣ, назоратпазирӣ, дақиқӣ, эътимоднокӣ; сифати маълумот; ҳуҷҷатҳои техникӣ; тасдиқи мутобиқат (декларатсия). Кодекс инчунин манъи тарҳрезӣ, таҳия ё татбиқи системаҳоро барои расонидани зарари ғайриқонунӣ, уҳдадории андешидани чораҳои зарурӣ барои кам кардани хавфҳо ва масъулият барои зарари расонидашударо муқаррар мекунад. Ошкорсозӣ ҳангоми ҳамкорӣ бо системаи зеҳни сунъӣ, эҳсосотшиносӣ ё таснифи биометрӣ ва дипфейкҳо ҳатмӣ аст, ба истиснои ҳолатҳои мудофиа, амнияти миллӣ ва тартиботи ҷамъиятӣ.

Сервисҳои боэътимод дар Кодекс ба панҷ намуд тақсим шудаанд: сервисҳои муайянкунии рақамӣ, сервисҳои имзои рақамӣ, сервисҳои архивҳои рақамӣ, сервисҳои расонидани кафолатноки паёмҳо ва сервисҳои муайянкунии сайтҳо. Имзои рақамӣ ду намуд дорад: ғайрикасбӣ — имзое, ки тавассути криптографӣ ташаккул ёфта, имкони муайян кардани имзокунанда ва ошкор кардани тағйиротро медиҳад; касбӣ — имзое, ки тамоми хусусиятҳои ғайрикасбиро дорад ва иловатан калиди тафтиш дар сертификати касбӣ нишон дода шудааст. Маркази тасдиқкунанда — шахси ҳуқуқӣ ё соҳибкори инфиродӣ, ки сертификатҳои калиди тафтиши имзои рақамиро месозад ва медиҳад. Маркази тасдиқкунандаи аккредитатсияшуда — марказе, ки аккредитатсияи давлатиро гирифтааст ва аз ҷониби танзимгари соҳавӣ эътироф шудааст.

Экосистемаи миллии рақамӣ — системаи ягонаи давлатӣ, ки барои пешниҳоди хизматрасониҳои давлатӣ ва рақамӣ хидмат мекунад. Он аз элементҳои зерин иборат аст: захираҳои рақамии давлатӣ, замимаҳо ва сайтҳои госсервисҳо; госсервисҳо ва сервисҳои боэътимод; системаҳои технологӣ-рақамии давлатӣ; заминҳо, биноҳо, иншоот барои ҷойгиркунии системаҳо. Принсипҳои нацэкосистема инҳоянд: умумидастрасӣ — ҳар субъект метавонад иштирокчӣ шавад; модулӣ — таъсири ҳодисаҳо ба системаи умумӣ кам аст; абрӣ — новобаста аз дастгоҳҳо ва ҷойгиршавӣ; вариативӣ — интихоби озоди элементҳо; параллелӣ — иҷрои вазифаҳо аз ҷониби элементҳои гуногун; новобастагӣ аз таъминкунанда — истифодаи форматҳои кушод. Фабрикаи госсервисҳо — системаи давлатии технологӣ-рақамӣ барои сохтан ва рушди госсервисҳо, ки дастрасӣ ба фазои умумии маълумот, санҷиш, мониторинг ва ҳамкориро таъмин мекунад. Госсервисҳо дар асоси принсипҳои пропорционалӣ, мутобиқат, манфиатҳои истеъмолкунанда, дастрасӣ, эътимод, соддагардонӣ ва робитаи баръакс сохта мешаванд.

Дар қисми хотимавӣ Кодекс муқаррар мекунад, ки иҷозотномаҳои радиочастотӣ ҳамчун қарорҳои ҷудокунии радиочастот эътироф мешаванд, иҷозатномаҳои частотӣ ҳамчун қарорҳои таъини радиочастот эътироф мешаванд, иҷозотномаҳои алоқаи электрикӣ ва интиқоли маълумот ҳамчун иҷозотномаҳои оператори телекоммуникатсия эътироф мешаванд ва сертификатҳои имзои электронӣ ҳамчун сертификатҳои имзои рақамӣ эътироф мешаванд. Ин муқаррарот ба таъмини бефосилагии муносибатҳо ҳангоми гузариш ба низоми нави танзим равона шудаанд.

Дар маҷмӯъ, Кодекси рақамии Ҷумҳурии Қирғизистон аввалин санади кодексӣ дар фазои пасошӯравӣ мебошад, ки тамоми муносибатҳои ҷамъиятиро дар муҳити рақамӣ ба таври комплексӣ танзим мекунад. Кодекс принсипҳои муосири танзимро — адолат, муайянӣ, иштирок, бетарафии технологӣ, бетарафии мундариҷа, устуворӣ, кушодагӣ ва ҳисоботдиҳиро муқаррар кардааст. Кодекс институтҳои нави ҳуқуқиро ҷорӣ мекунад: ҳуқуқҳои рақамӣ, захираҳои рақамӣ, экосистемаҳои рақамӣ, шартномаҳои зеҳнӣ, қарорҳои автоматикӣ, сервисҳои боэътимод, системаҳои зеҳни сунъӣ. Танзими зеҳни сунъӣ дар Кодекс мавқеи махсус дорад: принсипҳои тарҳрезӣ, арзёбии хавф, талабот ба системаҳои хавфи баланд, масъулият ва ошкорсозӣ. Ҳимояи маълумоти шахсӣ дар Кодекс ба таври васеъ танзим шуда, принсипҳои қонуният, адолат, шаффофият, маҳдудияти мақсад, минимализатсия, дақиқӣ, маҳдудияти нигоҳдорӣ, амният ва ҳисоботдиҳиро дар бар мегирад. Экосистемаи миллии рақамӣ ҳамчун платформаи ягонаи давлатӣ барои пешниҳоди хизматрасониҳои давлатӣ ва рақамӣ хидмат мекунад. Кодекс институти танзими махсусро ҷорӣ мекунад, ки барои озмоиши инноватсияҳои рақамӣ дар шароити воқеӣ имкон медиҳад. Кодекс барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун намунаи арзишманд метавонад хидмат кунад, махсусан дар самти танзими зеҳни сунъӣ, маълумоти шахсӣ ва экосистемаи миллии рақамӣ. Таҷрибаи Қирғизистон нишон медиҳад, ки танзими комплексии муҳити рақамӣ дар як санади кодификатсионӣ имконпазир аст ва метавонад барои дигар давлатҳои минтақа ҳамчун намунаи муносиб хидмат намояд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти танзими ҳуқуқии зеҳни сунъӣ қадамҳои аввалини худро гузошта истодааст. Соли 2022 Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Стратегияи рушди зеҳни сунъиро барои давраи то соли 2040 тасдиқ кард. Ҳадафҳои асосии Стратегия таъмин намудани саҳми зеҳни сунъӣ дар маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ ба андозаи 5% то соли 2040, муайян кардани соҳаҳои афзалиятноки татбиқи зеҳни сунъӣ, омода кардани кадрҳои баландихтисос ва муқаррар намудани меъёрҳои ҳуқуқӣ ва этикии истифодаи зеҳни сунъӣ мебошанд.

Дар моҳи майи соли 2026 Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи таъсиси гурӯҳи кории махсусро барои такмил додани лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ» баррасӣ кард. Ин нишон медиҳад, ки раванди таҳияи қонунгузорӣ дар ин соҳа дар Тоҷикистон фаъолона идома дорад.

Ҳамзамон, дар соҳаи амалияи татбиқи зеҳни сунъӣ Тоҷикистон низ дастовардҳо дорад. Дар моҳи феврали соли 2026 аввалин платформаи зеҳни сунъии Тоҷикистон — TajikGPT ба кор даромад, ки 7 модел (матн, код, тасвир) ва дастгирии зиёда аз 180 забонро дар бар мегирад. Дар моҳи майи соли 2026 модели забони тоҷикии SoroLLM дар зиёда аз 100 мактаби Тоҷикистон ҷорӣ карда шуд ва ба нақша гирифта шудааст, ки то моҳи сентябр дар 4000 мактаби кишвар истифода шавад.

Бо вуҷуди дастовардҳои зикршуда, дар Тоҷикистон заминаи ҳуқуқии муносиб барои танзими муносибатҳо дар соҳаи зеҳни сунъӣ вуҷуд надорад. Қонунгузории амалкунанда, аз ҷумла Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи иттилоотонӣ», масъалаҳои зеҳни сунъиро танҳо ба таври умумӣ танзим мекунад ва барои ҳалли мушкилоти мушаххаси ин соҳа кофӣ нест.

Қабули Қонуни махсус дар соҳаи зеҳни сунъӣ имкон медиҳад, ки:

- заминаи ҳуқуқӣ барои рушди бехатари технологияҳои зеҳни сунъӣ фароҳам оварда шавад;

- ҳуқуқ, озодӣ ва манфиатҳои қонунии шаҳрвандон ҳифз карда шаванд;

- шароити мусоид барои ҷалби сармоягузорӣ ба соҳаи зеҳни сунъӣ фароҳам оварда шавад;

- ҳамоҳангсозии сиёсати давлатӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ таъмин карда шавад.

Ҳангоми таҳияи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи зеҳни сунъӣ” бояд хусусиятҳои миллии зерин ба назар гирифта шаванд:

1. Забони давлатӣ — зарурати таъмини дастгирии забони тоҷикӣ дар системаҳои зеҳни сунъӣ ва таҳияи моделҳои забонии миллӣ.

2. Сохтори идоракунӣ — муайян кардани мақоми ваколатдор дар соҳаи зеҳни сунъӣ бо назардошти сохтори мавҷудаи мақомоти давлатӣ.

3. Захираҳои табиӣ — истифодаи имкониятҳои энергетикаи барқароршаванда (махсусан гидроэнергетика) барои таъмини захираҳои ҳисоббарорӣ.

4. Ҳамкории минтақавӣ — ҳамоҳангсозии қонунгузорӣ бо дигар давлатҳои Осиёи Марказӣ барои таъмини ҳаракати озоди маълумот ва ҳамкории технологӣ.

Таҳлили Қонуни Ҷумҳурии Қазоқистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ» ва Кодекси рақамии Ҷумҳурии Қирғизистон нишон медиҳад, ки ин санадҳо аввалин таҷрибаи ҳамаҷонибаи танзими ҳуқуқии зеҳни сунъӣ дар фазои пасошӯравӣ мебошанд. Қонун барои Тоҷикикистон мувофиқтар аст, чунки принсипҳои муосири танзимро, аз ҷумла равиши ба хатар асосёфта, шаффофият, масъулият ва ҳифзи ҳуқуқҳои инсонро муқаррар кардааст.

Аз таҳлили гузаронидашуда хулосаҳои зерин бармеоянд:

1. Қонуни Қазоқистон заминаи ҳуқуқии муносибро барои рушди бехатари зеҳни сунъӣ фароҳам меорад ва метавонад ҳамчун намуна барои дигар давлатҳои Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон хидмат кунад.

2. Қонун баъзе камбудиҳоро дорост, аз ҷумла набудани таърифҳои таҳиягар, паҳнкунанда ва интегратори системаҳои зеҳни сунъӣ, ки муайян кардани масъулиятро душвор мегардонад.

3. Қонуни Қазоқистон дар муқоиса бо Қонуни зеҳни сунъии Иттиҳоди Аврупо баъзе манъҳои муҳимро, ба монанди манъи назорати оммавии биометрӣ ва полиссияи пешгӯишавандаро дар бар намегирад.

4. Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти таҳияи қонунгузорӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ қадамҳои аввалинро гузошта истодааст ва зарурати қабули Қонуни махсус вуҷуд дорад.

Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи зеҳни сунъӣ” қадами муҳим дар самти таъмини рушди устувори иқтисоди рақамӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон мебошад. Таҷрибаи Ҷумҳурии Қазоқистон ва Қирғизистон нишон медиҳад, ки танзими ҳуқуқии зеҳни сунъӣ бояд тавозуни байни ҳавасмандгардонии инноватсия ва ҳифзи манфиатҳои ҷамъиятиро таъмин намояд.

Қонуни ояндаи Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд ба принсипҳои инсонмеҳварӣ, адолат, шаффофият ва масъулият асос ёбад ва таҷрибаи пешқадами байналмилалиро бо назардошти хусусиятҳои миллии кишвар татбиқ намояд. Танҳо дар ин сурат зеҳни сунъӣ метавонад ҳамчун омили пешбарандаи рушди устувор ва беҳбуди сифати ҳаёти шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон хидмат кунад.

ДОНИЁР САНГИНЗОДА  – ходими пешбари илмии шуъбаи илмҳои ҳуқуқи

хусусии Институти далат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор