Имрӯз мо дар дар арафаи солгарди қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор дорем. Конститутсия санади олии ҳуқуқӣ мебошад, ки асосҳои сохтори конститутсионӣ, ҳуқуқ, озодӣ ва уҳдадориҳои инсон ва шаҳрванд, сохтори давлатӣ, низоми иқтисодӣ, иҷтимоӣ, сиёсиву фарҳангии ҷомеаро муқаррар мекунад.

Конститутсия чаҳорчӯбаи амалкарди ҷомеа, давлат ва шахсиятро муқаррар намуда, дар доираи кишвар ягона санади мақоми олии ҳуқуқидошта бо мақолми хос (қонуни асосӣ, Сарқонун) эътироф мегардад. Дар баробари ин, Конститутсия санади созишӣ ба шумор рафта, орзуву омоли ҳар як шаҳрванди Тоҷикистонро дар худ таҷассум мекунад.

Дар мақолаи мазкур мо мехоҳем, ташаккул ва рушди таълимоти сиёсиву ҳуқукии мутафаккирони тоҷик ва ниёкони сиёсатмадори худро пешниҳод намоем, ки дар гузаштаи бостонӣ ва начандон дури таърихи давлатдории тоҷикон мавриди истифода қарор гирифта, имрӯз низ баҳри ташаккули қонунгузорӣ ва таҷрибаи давлатдории муосир хизмат мекунанд.

Пеш аз ҳама, бояд қайд намоем, ки гузаштагони мо ҳамеша дар пайи мувофиқу мутобиқ сохтани сохтори давлат ва механизмҳои ҳалли масоил ба талаботи рӯз буданд. Таҳлилҳои таърихи мақомоти давлатию идоракунӣ баёнгари дарки саривақтии масоили мубраму доғи руз ва реаксияи саривақтӣ ба талаботи вақт мебошад. Масалан, вобаста ба мутобиқ намудани мақомот ба талаботи рӯз таърихи тоҷикон дар таъсиси мақомоти гуногуни амалисозандаи адолати судӣ таҷрибаи хеле ғанӣ дорад. Махсусан, таҳлили таълимоти ду дини бузург ва ҷаҳонӣ – зардуштия ва ислом, ки андешаи адолат, махсусан адолати судӣ дар онҳо мавқеи калидӣ дорад, аз нигоҳи талқину тарғиб ва устувор намудани падидаҳои адолати судӣ муҳим мебошад.

Агар ба давраи зардуштӣ назар андозем, дар он ба масъалаи адолати судӣ диққат ҷалб гардида, Авесто Аҳурамаздоро, пеш аз ҳама додраси ҷаҳон аст"эътироф мекунад. Яъне, додварзӣ хоси Худованд ва дар навбати худ ҳокимияти давлатӣ эътироф мегардад. Аз ин сабаб, дар давлатҳои ориёӣ Сарвари давлат ҳамчун ифодакунандаи ҳокимияти ба сарчашмаи илоҳӣ асосёфта, соле ду маротиба ба додрасӣ машғул мегардид. Таъсиси муассисаҳои соҳавии идоракунӣ аз қабили дабиратҳо, махсусан Дабирати Дод бо сарварии Доддабир, таъсиси Боргоҳи Дод, бо сарварии роҳбари давлат аз ниҳодҳое мебошад, ки ба адолати судӣ машғул буданд.

Дар марҳилаи исломии рушд низ таълимот оид ба Рӯзи ҷазо "Ҳашр" - макони адолати судии илоҳӣ мавқеи махсусро дорад. Аз ин сабаб, таълимоти динӣ низ барои тарғибу ташвиқи адолату баробарӣ ва устувор намудани қонуният ва тартиботи ҷамъиятӣ равона шуда буданд. Ҳадаф ва тайиноти таъсиси суди ҳарбӣ (сипоҳдовар), минбаъд Суди шоҳӣ (Боргоҳи Дод) – Суди мазолим, додани юрисдиксияи ҳалли баъзе даъвоҳо ба Муҳтасиб, Раис ҳамагӣ барои боз ҳам фаро гирифтани тамоми қишри аҳолӣ таҳти таъсири доимии Ҳокимияти судӣ ва мақомоти марказию маҳаллии он будааст.

Таъсиси мақомоти нав ба нав бо пайдо шудани масоили ҳалталаб аз он шаҳодат медиҳад, ки тоҷикон доимо функсия ва ҳадафҳои давлати худро ба талабот ва вазифаҳои дар назди давлат гузоштаи ҷамъият мутобиқ мекарданд. Бинобар ин, ҳамеша давлатдории мутобиқ ва ҷавобгуй ба ҳолати муосир доштанд.

Таҷрибаи болозикр таъсири бевосита ба Конститутсияи соли 1994 дошта, дар давоми тағйироти минбаъда вобаста ба талаботи замон дар самти ташкилии фаъолияти судҳо, Шӯрои Адлия таъсис гардид, вале дар ислоҳоти минбаъда он барҳам дода шуда, салоҳияти он мутобиқи таълимоти таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба Суди Олӣ дода шуд.

Тағйирот дар фаъолияти ташкилӣ ва низоми судҳо дар давраи амали Конститутсияи соли 1994 баёнгари қабули талаботи нав ва мутобиқ ба он тағйиру иловаҳо ба Конститутсия ва қонунгузории амалкунанда ворид намудани миллати тоҷик мебошад, ки ин идомати таҷрибаи ҳуқуқӣ дар давраи муосир аст.

Таъсиси низоми идоракунӣ тибқи принсипи идоракунии соҳавӣ яке аз дастовардҳои бузурги ниёгони мо мебошад, ки дар оғоз дар шакли дабират ва дабир, минбаъд дар шакли девонҳо, аз давраи Темуриён дар шакли вазоратҳо ташкил гардида, барои дар сатҳи баланди тахассусӣ идора намудани самтҳои гуногуни хоҷагии халқ саҳми беандоза бузург доштанд. Таъсиси муассисаҳои соҳавии идоракунӣ дар шакли хеле барҷаста дастоварди бузурги тоҷикон аст, ки имрӯз давлатдории дигар халқҳои ҷаҳонро низ бе истифодаи он тасаввур кардан мумкин нест. Албатта, ин дастовард ҳангоми таҳия ва қабули Конститусия ба таври лозима истифода бурда шудааст,

Муассисаи идоракунии умумӣ – Вазург Фармодор ё Вазири Бузург дар таърихи давлатдории тоҷикон масъули фаъолият ва рушди ҳамаи самтҳои идоракунии хоҷагии халқ буданд. Вазирони бузург ва ҳар як вазири соҳавӣ дар роҳбарии самти худ масъулияти мушаххас доштанд. Азбаски шакли идоракунии Тоҷикистон суперпрезидентӣ аст, мутаасифона барои Сарвазир мақоми асосан техникӣ муайян шудааст, ки инро мо аз меъёрҳои Конститутсия баҳо дода метавонем, яъне ниёкони мо кӯшиш доштанд, ки дар идораи кишвар ва амали намудани ҳокимияти давлатӣ принсипи тахассуснокиро истифода бурда, идораи ҳар як соҳаро ба мутахассиси он соҳа супоранд.

Дарвоқеъ аллакай дар давлатдории таърихии мо, масалан, барои ҷамъоварии андоз, вазорати молия, хазинадорӣ, додрасӣ, артиш ашхоси озмудашуда ва мутахассис ба вазифа таъйин мешуданд.

"Хати сиёқ" ҷадвали рақамҳое ихтиро шуда буд, ки танҳо кормандони соҳаи молия ва омилони андоз онро медонистанд ва истифода мебурданд. Сирри давлатӣ бо хати шикастаи мирзоӣ навишта мешуд, ки танҳо котибон ва ё мирзоҳо асосан ба он балад буданд. Аз ин сабаб, қайд кардан мумкин аст, ки андешаи ҳокимияти мутахассисон ҳукмрон буд, чунки нозукиҳои касбро наомухта касе наметавонист дар мансаби мушаххас фаъолият кунад. Ин шароит новобаста аз он, ки дар марҳилаи амирии манғития мансабҳо баъзан фурухта мешуданд, самти устувор гирифта буд.

Таълимот оид ба таҷзияи ҳокимият, ки ғояи калидии Конститутсияи соли 1994 аст, дар амалияи давлатдории тоҷикон борҳо мушоҳида шудааст. Ин дар падидаи Боргоҳи Дод ва амалӣ намудани адолати судӣ нисбат ба шоҳ аз тарафи Мубади мубадон дар давраи зардуштия, мавҷудияти ҳуқуқи муҷтаҳидон дар давраи исломӣ, таъсиси ниҳоди мазолим ва муҳтасиб, ки охири ҳатто ба шоҳон оид ба амали ғайриахлоқию ғайриқонуниашон огоҳӣ медод, мушоҳида мешавад. Ҳокимияти давлатӣ бо ҳуқуқи шариат – ҳуқуқи амалкунанда маҳдуд мегардид. Он чӣ шариат иҷоза намедод, сарвари давлат ҳуқуқи амали кардани онро надошт.

Мақомоти судӣ мақоми мустақил дар таърихи тоҷикон ба шумор мерафт, ки дар қабули қарору ҳукм танҳо ба қонун такя мекард. Муборизаи қозиёни давраи исломӣ оғоз аз Абуҳанифа бар зидди дахолат намудани сарварони давлат ба фаъолияти судҳо аз ин шаҳодат медиҳад. Ин принсип дар Конститусияи муосири тоҷикон ҷой дорад, вале барои ба таври комил дар амал ҷорӣ шудани он кӯшишу ҷаҳди зиёд кардан лозим аст, пеш аз ҳама психология ва муносибати шаҳрвандонро ба ҳуқуқу озодӣ ва манфиатҳо, ба мақомоти давлатӣ ва амалисозандаи адолати судӣ тағйир додан лозим аст.

Ҳамин тариқ, баъзе падидаҳои давлатдории тоҷикон, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон инъикоси худро ёфтаанд, номбар намуда, таҳлилу пешниҳоди падидаҳои дигари давлатдории тоҷиконро баҳри рушди Конститутсия мавқуф гузошта, андеша дорем, ки таҳлили онҳо метавонад заминаи такомули Конститутсия, наздик намудани ҳокимият ба халқ, соҳиб шудан ба боварии халқ ва пешравии миллату давлат гардад.

Қонунгузори муосир бояд таърихи тафаккури сиёсию ҳуқуқии миллат, андешаҳои иҷтимоии онро на танҳо омӯзад, донад, балки дар қонунгузорӣ инъикос намуда, барномаи амали Ҳукумат қарор диҳад. Танҳо дар ҳамин ҳолат хулоса кардан мумкин аст, ки мо орзую мақсадҳои ниёгони бузурги худро амалӣ сохтем ва хотираи онҳоро пос медорем.

Буризода Эмомалӣ Бозор – доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, мудири шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Одиназода Рамазон Сафар – доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, ходими пешбари илмии шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Мирзоева Садбарг Саидакобировна – унвонҷӯи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Адабиёт:

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. –Душанбе: Ганҷ, 2016. – 136 с.

2. Буризода Э.Б. Таърихи давлат ва ҳуқуки Тоҷикистон. Қсми аввал. –Душанбе: Хирадмандон, 2020. -260 с.

3. Буризода э.Б., Одиназода Р.С., Мирзозода Н.Д. Судебные и квазисудебные институцты в истории таджикской государственности.Изменненное и дополненное 2-е издание. –Душанбе: Ирфон, 2026. –576 с.

4. Винсент А. Теории государства / Пер. с анлг., Х.Башария. – Тегеран, 1371. – С.123-181. (на перс. яз.).

5. Имомов А. Волоияти Конститутсия ва мавқеи он дар низоми қонун-гузорӣ // Ахбори Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Сил.: фаосафа ва ҳуқуқ.–Душанбе, 2010. №2. – 187 с. – С.136-144.

6. Лассаль Ф. О сущности конституции. Речь первая / Государственный строй. – СПб,1906. Кн.1.

7. Хакимов Ш.К. Конституционализм. Парламентаризм. Референдум: теоретические предпосылки и проблемы методологии исследования. – Душанбе: Бухоро, 2018.

8. Шайо А. Самоограничение власти. Краткий курс конституционализма. – М,1999.