(дар ҳошияи сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Муғулистон)

Дар низоми муносибатҳои байналмилалии муосир, сафарҳои давлатии сарони давлатҳо на танҳо ҳамчун амали расмию протоколӣ, балки ҳамчун воситаи муҳими ташаккул ва таҳкими робитаҳои ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва иқтисодии байнидавлатӣ мавриди баррасӣ қарор мегиранд. Чунин сафарҳо дар заминаи ҳуқуқи байналмилалӣ, махсусан ҳуқуқи шартномаҳои байналмилалӣ, аҳамияти махсус доранд, зеро онҳо барои ба имзо расонидани санадҳои ҳуқуқӣ ва муайян намудани самтҳои афзалиятноки ҳамкорӣ замина фароҳам меоранд. Ҳуқуқи шартномаи байналмилалӣ ҳамчун соҳаи ҳуқуқи байналмилалӣ тартиби бастани шартнома, шартҳои эътиборнокӣ, амал, тағйирёбӣ ва қатъгардии онҳоро муайян мекунад ва сарчашмаи асосии он одати байналмилалӣ ва Конвенсияи Вена оид ба ҳуқуқи шартномаҳои байналмилалӣ (1969) ба ҳисоб меравад.

Муносибатҳои дипломатӣ байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Муғулистон 24 апрели соли 1992 барқарор шудаанд. Ин рӯйдоди муҳим заминаи ҳуқуқӣ барои рушди минбаъдаи муносибатҳои байни ду кишвар гардид. Барқароршавии муносибатҳои дипломатӣ дар ибтидои солҳои 1990-ум, дар давраи ташаккули давлатдории навини Тоҷикистон ва дар шароити тағйироти куллии геосиёсӣ дар фазои пасошӯравӣ, аҳамияти стратегӣ дошт.

Таъйини сафирони фавқулода ва мухтор дар ду кишвар марҳилаи нави таҳкими муносибатҳоро ифода мекунад. Сафири Фавқулода ва Мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Муғулистон бо қароргоҳ дар шаҳри Нур-Султон (ҳозира Астана) ҷаноби Ибодзода Хайрулло (11.06.2019) ва Сафири Фавқулода ва Мухтори Муғулистон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон (бо қароргоҳ дар шаҳри Нур-Султон) ҷаноби Лувсан Баттулга (21.11.2017) таъйин шудаанд. Ин таъйинот нишон медиҳад, ки ҳар ду кишвар ба рушди муносибатҳои дуҷониба таваҷҷуҳи ҷиддӣ доранд, гарчанде ки қароргоҳи сафирони ҳар ду кишвар дар пойтахти Қазоқистон ҷойгир аст, ки худи он аз зарурати тавассути дипломатӣ барои ҳамкории муассир шаҳодат медиҳад.

Дар тӯли солҳои истиқлол, муносибатҳои байни Тоҷикистон ва Муғулистон дар сатҳҳои гуногун рушд ёфтанд. Яке аз рӯйдодҳои муҳим сафари расмии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Муғулистон дар 23 марти соли 2009 буд, ки заминаи сафари кунунии давлатиро фароҳам овард.

Илова бар ин, 11 сентябри соли 2014 вохӯрии президентҳои Тоҷикистон ва Муғулистон дар доираи Шӯрои Сарони давлатҳои узви Созмони Ҳамкории Шанхай (СҲШ) дар шаҳри Душанбе баргузор гардид. Зимни ин мулоқот, мавзӯъҳои ҳамкориҳои сиёсӣ, тиҷоратӣ-иқтисодӣ ва илмӣ-фарҳангӣ мавриди баррасӣ қарор гирифтанд. Ин вохӯрӣ дар доираи як платформаи бонуфузи байналмилалӣ сурат гирифта, аҳамияти ҳамкории ду кишварро дар сатҳи минтақавӣ таъкид намуд.

Дар сатҳи вазоратҳои корҳои хориҷӣ низ муносибатҳо фаъолона рушд ёфтанд. 20 сентябри соли 2016 вохӯрии вазирони корҳои хориҷии ду кишвар дар шаҳри Ню-Йорк дар ҳошияи 71-умин иҷлоси Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид баргузор гардид. Ҳамчунин, 13 октябри соли 2018 дар доираи ҷаласаи Шӯрои сарони ҳукуматҳои СҲШ дар шаҳри Душанбе мулоқоти Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Муовини Сарвазири Муғулистон баргузор гардид. Машваратҳои сиёсӣ байни вазоратҳои корҳои хориҷӣ низ мунтазам доир мешуданд: 15 апрели соли 2019 дар Душанбе дуюмин давраи чунин машваратҳо баргузор гардид.

Заминаи меъёрӣ-ҳуқуқии муносибатҳои ду кишварро 5 санади дуҷониба ташкил медиҳад. Ин санадҳо соҳаҳои гуногуни ҳамкориро фаро мегиранд ва барои рушди муносибатҳо дар оянда заминаи устувори ҳуқуқӣ фароҳам меоранд. Дар доираи ҳуқуқи байналмилалӣ, шартномаҳои байнидавлатӣ манбаи асосии танзими муносибатҳо ба шумор мераванд ва мавҷудияти панҷ санади дуҷониба гувоҳи он аст, ки ду кишвар ба ташаккули заминаи ҳуқуқӣ барои ҳамкориҳои минбаъда аҳамияти калон медиҳанд.

Сафарҳои давлатии сарони давлатҳо дар ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун амали соҳибихтиёрии давлатӣ ва ифодаи иродаи он дар арсаи байналмилалӣ мавриди эътироф қарор мегиранд. Гарчанде ки худи сафар санади ҳуқуқӣ эътибор надорад, он барои ба имзо расонидани шартномаҳо ва созишномаҳои байналмилалӣ, ки манбаи ҳуқуқӣ мебошанд, замина фароҳам меорад. Тибқи Конвенсияи Вена оид ба ҳуқуқи шартномаҳои байналмилалӣ (1969), шартномаи байналмилалӣ созишномаест, ки байни давлатҳо ба таври хаттӣ баста мешавад ва бо ҳуқуқи байналмилалӣ танзим мегардад. Сафарҳои давлатӣ яке аз воситаҳои асосии омодасозӣ ва бастани чунин шартномаҳо мебошанд.

Дар заминаи сафари давлатӣ, сарони давлатҳо на танҳо маросимҳои расмии протоколиро ба ҷо меоранд, балки дар мулоқотҳои дуҷониба масоили муҳими сиёсӣ, иқтисодӣ ва ҳуқуқиро баррасӣ мекунанд. Дар ҳуқуқи байналмилалӣ, мафҳуми "одати байналмилалӣ" (international custom) низ мавҷуд аст, ки дар натиҷаи амалияи умумии давлатҳо ташаккул меёбад. Маросим ва анъанаҳои сафарҳои давлатӣ намунаи возеҳи чунин одатҳо мебошанд, ки ҳамчун манбаи ғайринавиштаи ҳуқуқ эътироф мешаванд.

Яке аз аломатҳои асосии сафарҳои давлатӣ таркиби ҳайати ҳамроҳкунандаи сарвари давлат мебошад. Дар ин сафар, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистонро вазири корҳои хориҷӣ, ёрдамчии Президент оид ба масъалаҳои робитаҳои хориҷӣ ва роҳбарони як қатор вазорату идораҳои дахлдор ҳамроҳӣ мекарданд. Ҳузури вазири корҳои хориҷӣ ва ёрдамчии Президент дар ҳайат нишон медиҳад, ки сафар бо мақсади ҳалли масъалаҳои муҳими сиёсати хориҷӣ ва тайёр кардани санадҳои ҳуқуқӣ сурат гирифтааст.

Маросими пазироии расмӣ дар фурудгоҳи байналмилалии Улан-Батор нишондиҳандаи баландии эҳтиром ва риояи меъёрҳои байналмилалии протоколӣ буд. Майдони пазироӣ бо Парчамҳои давлатии Тоҷикистону Муғулистон идона оро ёфта буд. Меҳмони олиқадр – Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро Вазири корҳои хориҷии Муғулистон Батсэтсэг Батмунхийн ва дигар намояндагони воломақоми расмӣ истиқбол намуданд.

Тибқи муқаррароти расмии сафарҳои давлатӣ, дар назди тайёра роҳрави сурх густурда шуда, аз ду тараф сарбозони қаровули фахрӣ саф оростанд. Маросими истиқболро ҳузури гуруҳи ҷавонони муғул бо либосҳои миллӣ ва анъанаи неки пазироии меҳмонони воломақом зиннат бахшид. Ин унсурҳои маросимӣ дар ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун "одат" мавриди эътирофанд ва барои эҷоди фазои мусоиди сиёсӣ барои гуфтушунидҳои ҳуқуқӣ мусоидат мекунанд.

Дар шаҳри Улан-Батор, дар ҳошияи сафари давлатӣ, сарони ду давлат – муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва муҳтарам Ухнаагийн Хурэлсух дар як мавзеи зебо ба хотири таҳкими муносибатҳои дӯстию ҳамкорӣ ниҳоли дӯстӣ шинониданд. Ин амал, гарчанде ки санади ҳуқуқӣ эътибор надорад, дар амалияи байналмилалӣ ҳамчун рамзи таҳкими муносибатҳои дӯстӣ ва изҳори нияти ду кишвар барои рушди ҳамкорӣ дар оянда маънидод мешавад. Аз дидгоҳи ҳуқуқи байналмилалӣ, чунин амалҳои рамзӣ метавонанд ҳамчун "изҳори иродаи якҷоя" тафсир шаванд, ки барои ба имзо расонидани санадҳои ҳуқуқӣ дар оянда замина фароҳам меоранд.

Сафари давлатии Президенти Тоҷикистон ба Муғулистон танҳо як боздиди дипломатии навбатӣ нест, ин сафар нишонаи он аст, ки сиёсати хориҷии Тоҷикистон ба марҳилаи нави тавсеаи ҳамкориҳо бо кишварҳои Осиё ворид мешавад. Дар назари аввал, Тоҷикистон ва Муғулистонро ҳазорҳо километр масофа ҷудо мекунад ва онҳо ҳамсарҳад нестанд (онҳоро Чин ҷудо мекунад), аммо дар геосиёсати имрӯз масофа дигар меъёри асосии наздикӣ нест. Манфиатҳои муштарак, амният, иқтисод ва дипломатия кишварҳоро ба ҳам меоранд.

Ҳар ду давлат сиёсати бисёрсамтаи хориҷиро пеш мебаранд, муносибатҳои дӯстона бо ҳамсояҳо ва қудратҳои ҷаҳониро нигоҳ медоранд ва ҷонибдори таҳкими нақши Созмони Милали Муттаҳид дар ҳалли масъалаҳои байналмилалӣ мебошанд. Дар масъалаҳои тағйирёбии иқлим, мубориза бо биёбоншавӣ, идораи захираҳои об ва рушди устувор низ мавқеъҳои онҳо ба ҳам наздиканд.

Ин сафар паёми равшан дорад: Тоҷикистон мехоҳад дар харитаи дипломатии Осиё фаъолтар, таъсиргузортар ва дорои шабакаи густурдаи ҳамкорӣ бошад. Муғулистон метавонад яке аз ҳалқаҳои муҳими ин сиёсати нав гардад.

Тоҷикистон ва Муғулистон аз нигоҳи иқтисодӣ якдигарро пурра мекунанд. Муғулистон яке аз кишварҳои дорои захираҳои азими маъданӣ дар ҷаҳон аст. Тоҷикистон бошад, дорои иқтидори бузурги гидроэнергетикӣ ва мавқеи муҳими транзитӣ дар Осиёи Марказӣ мебошад. Агар ин ду имконият бо ҳам пайваст шаванд, метавонанд барои ҳамдигар бозорҳои нав, сармоягузорӣ ва ҳамкориҳои технологиро боз кунанд.

Ҳар ду давлат иқтисодҳои рӯ ба рушд доранд ва барои диверсификатсияи бозорҳои худ талош мекунанд. Муғулистон дар соҳаи истихроҷи маъдан таҷриба ва имкониятҳои бузург дорад, Тоҷикистон бошад дар гидроэнергетика, алюминий, кишоварзӣ ва захираҳои обӣ. Ин ду иқтисод рақиби ҳам нестанд, балки метавонанд якдигарро пурра кунанд.

Гарчанде миёни ду кишвар сарҳади мустақим вуҷуд надорад, ҳар ду давлати бебандар мебошанд. Аз ин рӯ, рушди долонҳои байналмилалии нақлиётӣ, ҳамкории гумрукӣ ва рақамикунонии хизматрасониҳои логистикӣ ба манфиати ҳар ду аст. Тоҷикистон дар чорроҳаи Осиёи Марказӣ қарор дошта, метавонад ҳамчун дарвозаи Муғулистон ба бозорҳои Осиёи Марказӣ, Афғонистон, Эрон ва кишварҳои Халиҷи Форс хизмат кунад. Аз тарафи дигар, Муғулистон метавонад барои Тоҷикистон равзанаи нави ҳамкорӣ бо Осиёи Шарқӣ ва минтақаи Уқёнуси Ором гардад.

Бо назардошти он ки ҳар ду кишвар бо мушкилоти умумии бебандарӣ рӯ ба рӯ ҳастанд, масъалаҳои долонҳои нақлиётӣ, логистика, содирот ва диверсификатсияи роҳҳои тиҷорат барои онҳо аҳамияти ҳаётӣ доранд. Ин манфиати муштарак онҳоро ба ҳам наздик мекунад.

Тоҷикистон дар ташаббусҳои байналмилалии марбут ба об ва иқлим пешсаф аст, Муғулистон бошад бо мушкилоти биёбоншавӣ, тағйирёбии иқлим ва истифодаи устувори чарогоҳҳо рӯ ба рӯст. Ин самти нави ҳамкории илмӣ ва экологӣ шуда метавонад. Инчунин, ҳар ду кишвар дар масъалаҳои идораи захираҳои об ва рушди устувор мавқеъҳои наздик доранд, ки барои ҳамкории минбаъдаи илмӣ заминаи мусоид фароҳам меорад.

Сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Муғулистон дар 20 июли соли 2026 на танҳо идомаи анъанаҳои дипломатии байни ду кишвар, балки оғози марҳилаи сифатан нави ҳамкорӣ дар самтҳои гуногун мебошад. Таҳлили ҳуқуқии ин сафар нишон медиҳад, ки он дар доираи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва бо риояи пурраи протоколҳои дипломатӣ сурат гирифта, барои таҳкими заминаи ҳуқуқии муносибатҳо замина фароҳам овард.

Аз дидгоҳи таърихӣ, муносибатҳои ду кишвар аз соли 1992 инҷониб тадриҷан рушд ёфта, дар сатҳҳои гуногун – президентӣ, ҳукуматӣ, вазоратҳои корҳои хориҷӣ – мустаҳкам гардиданд. Заминаи меъёрӣ-ҳуқуқии муносибатҳо, ки аз 5 санади дуҷониба иборат аст, барои рушди минбаъдаи ҳамкорӣ дар соҳаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва илмӣ заминаи устувор фароҳам овардааст.

Сафарҳои давлатӣ ҳамчун воситаи амалисозии сиёсати хориҷӣ ва ташаккули муносибатҳои ҳуқуқӣ дар арсаи байналмилалӣ аҳамияти беандоза доранд. Маросими пазироии расмӣ ва шинонидани ниҳоли дӯстӣ, ки дар ин сафар ба амал омад, на танҳо рамзҳои протоколӣ, балки ифодаи иродаи ду кишвар барои рушди ҳамкорӣ дар оянда мебошанд.

Аз ҷиҳати стратегӣ, ин сафар барои Тоҷикистон дар доираи сиёсати бисёрсамтаи хориҷӣ аҳамияти калон дорад. Ҳамкориҳои иқтисодӣ дар соҳаҳои маъдан, энергетика, нақлиёт ва логистика, инчунин ҳамкории экологӣ ва илмӣ метавонанд ба манфиати ҳар ду кишвар бошад. Тоҷикистон ва Муғулистон, гарчанде аз ҳам дур ҷойгиранд, метавонанд ба шарикони муҳими сиёсӣ, иқтисодӣ ва логистикӣ табдил ёбанд, агар аз имкониятҳои ҷуғрофии худ ба таври оқилона истифода баранд.

Дар ҷаҳони муосир, дипломатия вақте муваффақ аст, ки ҳатто масофаи ҳазорҳо километр ба садди ҳамкорӣ табдил наёбад, балки ба пули имкониятҳо мубаддал шавад. Сафари давлатии Президенти Тоҷикистон ба Муғулистон маҳз ҳамин принсипро таҷассум мекунад ва барои рушди муносибатҳои дӯстию ҳамкорӣ дар оянда заминаи мустаҳкам мегузорад.

АЛИНАЗАРОВА КИФОЯТ - котиби илмии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ

КАЛОНЗОДА ФАТҲИДДИН – ходими калони илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон