Оила ҳамчун ниҳоди бунёдии ҷомеа дар ташаккули шахсият, интиқоли арзишҳои ахлоқӣ ва фарҳангӣ, тарбияи насли наврас ва таъмини устувории иҷтимоӣ нақши муайянкунанда дорад. Муносибатҳои солими оилавӣ на танҳо ба манфиати аъзои алоҳидаи оила, балки ба суботи ҷомеа ва давлат низ хизмат мекунанд. Аз ҳамин лиҳоз, ҳифзи оила, модарӣ, падарӣ ва кӯдакӣ, таъмини эҳтироми шаъну шараф ва амнияти ҳар як узви оила яке аз самтҳои муҳими сиёсати иҷтимоӣ ва ҳуқуқии давлат ба ҳисоб меравад.

Бо вуҷуди ин, зӯроварӣ дар оила яке аз падидаҳои мураккаби иҷтимоию ҳуқуқӣ боқӣ мемонад. Хусусияти хатарноки он дар он ифода меёбад, ки кирдори зӯроварона маҳз дар муҳите ба амал меояд, ки инсон бояд худро аз ҳама бештар амн эҳсос намояд. Зӯроварӣ муносибатҳои эътимодноки оилавиро вайрон карда, ба ҳаёт, саломатӣ, озодӣ, шаъну шараф ва рушди маънавию равонии инсон таъсири манфӣ мерасонад.

Дар қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон зӯроварӣ дар оила ҳамчун кирдори зиддиҳуқуқии қасдона ё таҳдиди содир намудани кирдори дорои хусусияти ҷисмонӣ, равонӣ, иқтисодӣ ва шаҳвонӣ, инчунин муносибати беэътиноёнаи як узви оила нисбат ба узви дигари оила муайян шудааст, ки ҳуқуқу озодиҳои шахсро поймол мекунад ё карда метавонад, шаъну шарафи ӯро паст мезанад ва метавонад ба зарари ҷисмонӣ ё рӯҳӣ оварда расонад [1].

Чунин таърифи қонунгузорӣ нишон медиҳад, ки мафҳуми муосири зӯроварӣ дар оила танҳо бо истифодаи қувваи ҷисмонӣ маҳдуд намегардад. Таҳқир, таҳдид, фишори равонӣ, маҳдуд намудани мустақилияти иқтисодӣ, маҷбуркунӣ ва дигар шаклҳои рафтор низ метавонанд хусусияти зӯроварона дошта бошанд. Аз ин рӯ, мубориза бо зӯроварӣ дар оила набояд танҳо ба татбиқи чораҳои ҷавобгарии ҳуқуқӣ пас аз содир шудани ҳуқуқвайронкунӣ маҳдуд карда шавад. Самти афзалиятнок бояд пешгирии барвақтии зӯроварӣ бошад. Дар низоми чунин пешгирӣ тарбияи ҳуқуқӣ мавқеи махсус дорад, зеро маҳз тавассути он донишҳои ҳуқуқӣ, арзишҳои ҳуқуқӣ, эҳтиром ба ҳуқуқу озодиҳои дигарон ва қолабҳои рафтори ҳуқуқӣ ташаккул меёбанд.

Ба андешаи мо, тарбияи ҳуқуқӣ дар ин самт бояд на ҳамчун воситаи одии расонидани маълумот дар бораи қонун, балки ҳамчун механизми тағйир додани шуур, арзишҳо ва рафтори ҳуқуқии аъзои оила фаҳмида шавад. Маҳз чунин муносибат имкон медиҳад, ки тарбияи ҳуқуқӣ ҳамчун яке аз омилҳои мустақими пешгирикунандаи зӯроварӣ дар оила арзёбӣ гардад.

1. Мафҳум ва моҳияти тарбияи ҳуқуқӣ дар низоми пешгирии зӯроварӣ дар оила. Дар илми ҳуқуқшиносӣ тарбияи ҳуқуқӣ одатан ҳамчун фаъолияти мақсаднок, мунтазам ва муташаккилонаи давлат, ҷомеа ва ниҳодҳои иҷтимоӣ оид ба ташаккули донишҳои ҳуқуқӣ, шуури ҳуқуқӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва рафтори қонунии шахс маънидод карда мешавад.

Тарбияи ҳуқуқӣ аз иттилоотонии одии ҳуқуқӣ фарқ дорад. Донистани мавҷудияти қонун ҳанӯз маънои онро надорад, ки шахс талаботи онро ҳамчун арзиши дохилӣ қабул кардааст. Барои пешгирии зӯроварӣ муҳим аст, ки инсон на танҳо донад, ки латукӯб, таҳқир, таҳдид ё дигар шакли зӯроварӣ манъ аст, балки дар шуури ӯ эътиқоди устувор ташаккул ёбад, ки шаъну шараф, озодӣ ва дахлнопазирии шахси дигар арзишҳое мебошанд, ки ҳатто дар шароити низои оилавӣ набояд поймол гарданд.

Консепсияи сиёсати ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2018–2028 баланд бардоштани сатҳи маърифат ва шуури ҳуқуқии аҳолӣ, таълим ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандонро яке аз самтҳои муҳими сиёсати ҳуқуқии давлат эътироф менамояд. Дар Консепсия тарбияи ҳуқуқӣ ҷузъи ҷудонашавандаи сиёсати тарбиявии давлат дониста шуда, зарурати робитаи он бо тарбияи ахлоқӣ, сиёсӣ, меҳнатӣ ва дигар шаклҳои тарбия таъкид гардидааст [2].

Ин муқаррарот барои пешгирии зӯроварӣ дар оила аҳаммияти методологӣ дорад. Сабаб дар он аст, ки рафтори зӯроварона танҳо натиҷаи надонистани меъёри қонун нест. Он метавонад аз муҳити носолими иҷтимоӣ, қолабҳои нодурусти тарбия, паст будани фарҳанги муошират, муносибати таҳаммулпазирона ба зӯроварӣ, эътироф накардани баробарии аъзои оила ва дигар омилҳо сарчашма гирад. Аз ин рӯ, тарбияи ҳуқуқӣ бояд ҳамзамон бо тарбияи ахлоқӣ ва иҷтимоӣ амалӣ карда шавад.

Ю.М. Антонян, В.А. Рачитская, Е.М. Тимошина ва А.В. Швабауэр масъалаи зӯроварӣ дар оиларо дар алоқамандӣ бо маҷмуи равандҳои иҷтимоӣ ва равонии ташаккули шахсият таҳқиқ намуда, ба аҳаммияти тарбияи оилавӣ дар пешгирии рафтори зӯроварона диққати махсус медиҳанд [8]. Муҳимияти чунин муносибат дар он аст, ки пешгирии зӯроварӣ бояд аз марҳилаи ташаккули шахсият оғоз гардад. Дар ҳамин замина тарбияи ҳуқуқиро метавон ҳамчун яке аз унсурҳои пешгирии ибтидоии зӯроварӣ арзёбӣ намуд. Вазифаи он пешгирӣ намудани худи ташаккули муносибати таҳаммулпазирона ба зӯроварӣ мебошад.

2. Зӯроварӣ дар оила ҳамчун масъалаи иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ. Зӯроварӣ дар оила хусусияти бисёрҷанба дорад. Он ҳамзамон масъалаи ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ, равонӣ, ахлоқӣ, тиббӣ ва тарбиявӣ мебошад. Аз ин рӯ, сабабҳои онро низ бо як омил шарҳ додан имконнопазир аст.

Дар адабиёти криминологӣ ба омилҳои гуногуни зӯроварии оилавӣ ишора мешавад: таҷрибаи зӯроварӣ дар кӯдакӣ; муҳити носолими тарбиявӣ; майзадагӣ ва дигар шаклҳои вобастагӣ; сатҳи пасти фарҳанги муошират; мушкилоти иқтисодӣ; низоъҳои давомдори оилавӣ; стереотипҳои нодуруст дар бораи мавқеи зан, мард ва кӯдак дар оила; паст будани маърифати ҳуқуқӣ ва надонистани роҳҳои қонунии ҳалли низоъ.

Ю.М. Антонян, В.А. Рачитская, Е.М. Тимошина ва А.В. Швабауэр таъкид мекунанд, ки зӯроварӣ дар оила бояд дар низоми равандҳои умумии иҷтимоӣ омӯхта шавад ва дар таҳлили сабабҳои он хусусиятҳои равонӣ ва шароити ташаккули шахсияти инсон ба назар гирифта шаванд [8].

А.Н. Иляшенко низ ҳангоми таҳқиқи ҷинояткории зӯроварона дар оила ба хусусияти махсуси низоъҳои оилавӣ ва алоқамандии онҳо бо муҳити иҷтимоӣ ва рафтори тарафҳо диққат медиҳад [9]. Аммо аз мавқеи мавзуи таҳқиқи мо як ҳолат махсусан муҳим мебошад: қисми муайяни омилҳои зӯроварӣ бо камбудиҳои шуур ва фарҳанги ҳуқуқӣ алоқаманд мебошанд. Шахсе, ки ҳудуди ҳуқуқии рафтори худро намедонад ё ҳуқуқи дигар аъзои оиларо арзиши мустақил намеҳисобад, метавонад назорати маҷбурӣ, таҳқир, маҳдуд намудани озодӣ ё истифодаи қувваро ҳамчун «масъалаи дохилии оила» қабул намояд. Маҳз дар чунин ҳолат тарбияи ҳуқуқӣ вазифаи тағйирдиҳандаи иҷтимоиро иҷро мекунад ва он бояд тасаввуроти кӯҳнаро, ки гӯё зӯроварӣ масъалаи хусусии оила аст, бо тасаввури ҳуқуқбунёд иваз намояд, ки ҳуқуқу озодиҳои инсон дар дохили оила низ эътибори пурра доранд.

3. Асосҳои конститутсионӣ ва қонунгузории пешгирии зӯроварӣ дар оила. Асоси ҳуқуқии пешгирии зӯроварӣ дар оила пеш аз ҳама аз муқаррароти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон сарчашма мегирад. Арзиши олӣ эътироф гардидани инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ, кафолати дахлнопазирии шахсият, ҳифзи оила, модар ва кӯдак заминаи конститутсионии сиёсати давлатӣ дар ин самтро ташкил медиҳанд.

Санади махсуси соҳавӣ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 19 марти соли 2013, №954 «Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила» мебошад. Қонун бо тағйиру иловаҳои минбаъда, аз ҷумла тағйироти солҳои 2024, низоми ҳуқуқии пешгирии зӯроварӣ, субъектҳои ваколатдор ва чораҳои пешгирикунандаро муқаррар менамояд [1]. Аз нуқтаи назари мавзуи мазкур махсусан муҳим аст, ки яке аз принсипҳои қонун бартарии чораҳои пешгирикунанда нисбат ба чораҳои ҷавобгарӣ мебошад. Ин муқаррарот аҳаммияти тарбияи ҳуқуқиро бевосита тақвият медиҳад.

Агар мақсади давлат танҳо ҷазо додани шахси зӯровар мебуд, чораҳои ҳуқуқи ҷиноятӣ ва маъмурӣ нақши асосиро мебозиданд. Аммо вақте қонун пешгириро афзал медонад, чораҳои тарбиявӣ, иттилоотӣ, иҷтимоӣ ва равонӣ аҳаммияти аввалиндараҷа пайдо мекунанд.

Далели дигари муҳим он аст, ки моддаи 18 Қонуни мазкур дар қатори чораҳои фардии пешгирӣ суҳбати хусусияти тарбиявидошта-ро муқаррар менамояд [1]. Ин муқаррарот, ба андешаи мо, тасдиқи қонунгузории робитаи мустақими тарбияи ҳуқуқӣ ва пешгирии зӯроварӣ мебошад. Мақсади чунин суҳбат танҳо огоҳ намудани шахс аз ҷавобгарӣ нест. Он бояд ба шуур ва рафтори ӯ таъсир расонида, дарки оқибатҳои ҳуқуқӣ ва иҷтимоии зӯровариро ташаккул диҳад.

4. Тарбияи ҳуқуқӣ ҳамчун механизми пешгирии зӯроварӣ. Механизми таъсири тарбияи ҳуқуқӣ ба пешгирии зӯроварӣ дар оиларо метавон дар чанд самти ба ҳам алоқаманд мушоҳида намуд.

Якум, тарбияи ҳуқуқӣ вазифаи маърифатиро иҷро мекунад. Шахс бояд донад, ки кадом рафтор қонунӣ ва кадом рафтор ғайриқонунӣ мебошад.

Дуюм, он вазифаи арзишӣ дорад. Барои пешгирии зӯроварӣ танҳо донистани қонун кофӣ нест, эҳтироми ҳуқуқи инсон бояд ба унсури фарҳанги шахс табдил ёбад.

Сеюм, тарбияи ҳуқуқӣ вазифаи рафториро иҷро мекунад. Шахс бояд роҳҳои қонунии ҳалли низоъро донад ва тавонад аз онҳо истифода намояд.

Чорум, он дорои вазифаи огоҳкунанда мебошад. Донистани ҷавобгарии ҳуқуқӣ метавонад дар ҳолатҳои муайян аз содир намудани кирдори зӯроварона боздорад.

Панҷум, тарбияи ҳуқуқӣ вазифаи ҳимоявӣ низ дорад. Ҷабрдидае, ки ҳуқуқҳои худро медонад, эҳтимоли бештар дорад, ки барои гирифтани ҳимоя, ёрии ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ, тиббӣ ё равонӣ муроҷиат намояд.

Аз ин рӯ, тарбияи ҳуқуқӣ дар низоми пешгирии зӯроварӣ ба ду гурӯҳи асосӣ бояд равона гардад: 1. Шахси эҳтимолии содиркунандаи зӯроварӣ, 2. Шахси эҳтимолии ҷабрдида.

Дар гурӯҳи аввал вазифа ташаккули рафтори ҳуқуқӣ ва пешгирии таҷовуз мебошад, дар гурӯҳи дуюм вазифа баланд бардоштани қобилияти шахс барои шинохтани зӯроварӣ ва истифодаи механизмҳои ҳимоя мебошад.

5. Тарбияи ҳуқуқии кӯдакон ва ҷавонон ҳамчун пешгирии барвақтӣ. Яке аз самтҳои муҳимтарини пешгирии зӯроварӣ тарбияи ҳуқуқии кӯдакон ва ҷавонон мебошад. Кӯдак қисми зиёди қолабҳои рафториро аз муҳити оила қабул мекунад. Агар ӯ дар муҳите тарбия ёбад, ки дар он таҳқир, таҳдид ва истифодаи қувва воситаи муқаррарии ҳалли низоъ дониста мешаванд, хавфи такрори чунин модели рафтор дар ҳаёти минбаъдаи ӯ зиёд мегардад.

Аз ҳамин ҷиҳат пешгирии зӯроварӣ бояд на аз лаҳзаи содир шудани ҳуқуқвайронкунӣ, балки аз марҳилаи ташаккули шуури иҷтимоӣ ва ҳуқуқии кӯдак оғоз шавад.

Барномаи таълим ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2020–2030, ки бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 ноябри соли 2019, №599 тасдиқ шудааст, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, ташаккули эҳтиром ба Конститутсия ва қонунҳо ва баланд бардоштани масъулияти шаҳрвандонро аз самтҳои муҳим медонад [3].

Дар ин замина муассисаҳои таҳсилоти умумӣ ва олӣ метавонанд ба ҷавонон на танҳо дониш дар бораи ҳуқуқу уҳдадориҳо, балки фарҳанги муносибатҳои ғайризӯроварона, эҳтироми шаъну шарафи инсон, баробарӣ, масъулият ва роҳҳои ҳуқуқии ҳалли низоъҳоро омӯзонанд.

Ба андешаи мо, дар доираи таълими ҳуқуқӣ ба ҷавонон бояд мафҳумҳои «зӯроварии ҷисмонӣ», «зӯроварии равонӣ», «зӯроварии иқтисодӣ», «таҳдид», «амрномаи муҳофизатӣ», «ҳуқуқ ба ёрии ҳуқуқӣ» ва механизмҳои муроҷиат барои ҳимоя бо забони фаҳмо шарҳ дода шаванд.

6. Тарбияи ҳуқуқии падару модар ва фарҳанги ҳуқуқии оила. Самти дигар тарбияи ҳуқуқии худи падару модар мебошад. Оила на танҳо объекти сиёсати тарбиявӣ, балки субъекти асосии тарбия низ мебошад. Аз ин рӯ, агар сатҳи фарҳанги ҳуқуқии падару модар паст бошад, интизори ташаккули фарҳанги ҳуқуқии баланди фарзандон душвор мегардад.

Падару модар бояд дарк намоянд, ки тарбияи фарзанд бо истифодаи таҳқир, паст задани шаъну шараф, тарсондан ва зӯроварии ҷисмонӣ набояд омехта карда шавад. Тарбияи ҳуқуқии падару модар бояд ба ташаккули чунин муҳити оилавӣ мусоидат намояд, ки дар он ихтилоф тавассути муколама, машварат, гузашт ва воситаҳои қонунӣ ҳал карда шавад.

Дар ин самт омӯзиши ҳуқуқ танҳо вазифаи ҳуқуқшиносон нест. Муассисаҳои таълимӣ, мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатӣ, мақомоти худидоракунӣ, мақомоти корҳои дохилӣ, сохторҳои тандурустӣ, васоити ахбори омма ва ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ бояд фаъолияти худро ҳамоҳанг созанд.

7. Сиёсати давлатии Тоҷикистон ва пайванди он бо тарбияи ҳуқуқӣ. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои пешгирии зӯроварӣ дар оила заминаи муайяни институтсионалӣ ва барномавӣ ташаккул ёфтааст.

Марҳилаи нави сиёсати давлатӣ бо қабули Барномаи давлатӣ оид ба пешгирии зӯроварӣ дар оила дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2025–2030, ки бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 26 декабри соли 2024, №689 тасдиқ шудааст, алоқаманд мебошад [4].

Барномаи мазкур мақсад, вазифа ва самтҳои асосии сиёсати давлатиро муайян карда, ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ, мақомоти худидоракунӣ, ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва созмонҳои байналмилалиро пешбинӣ менамояд. Муҳим аст, ки сиёсати пешгирии зӯроварӣ дар оила бо сиёсати умумии баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ ҳамоҳанг карда шавад.

Дар ин замина қабули Нақшаи чорабиниҳо оид ба амалисозии Барномаи таълим ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2020–2030 дар солҳои 2026–2030, ки бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 марти соли 2026, №162 тасдиқ шудааст, аҳаммияти махсус дорад [5].

Ба андешаи мо, ҳамоҳангсозии ин ду санади барномавӣ - Барномаи пешгирии зӯроварӣ барои солҳои 2025–2030 ва Нақшаи нави амалисозии таълиму тарбияи ҳуқуқӣ барои солҳои 2026–2030 - метавонад самаранокии сиёсати пешгирикунандаро ба таври назаррас баланд бардорад. Яъне, пешгирии зӯроварӣ бояд ба яке аз самтҳои махсуси тарбияи ҳуқуқии аҳолӣ табдил дода шавад.

8. Тарбияи ҳуқуқӣ ва тағйир додани муносибати ҷомеа ба зӯроварӣ. Яке аз монеаҳои асосӣ дар пешгирии зӯроварӣ муносибати таҳаммулпазиронаи қисме аз ҷомеа ба баъзе шаклҳои он мебошад. Баъзан таҳқир, фишори равонӣ ё ҳатто истифодаи қувва ҳамчун масъалаи «дохилии оила» қабул мешавад. Ин муносибат метавонад боиси пинҳон мондани ҳуқуқвайронкунӣ гардад.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила» ташаккули вазъи тоқатнопазирии ҷомеа нисбат ба зӯроварӣ дар оиларо аз вазифаҳои муҳими сиёсати давлатӣ медонад [1]. Ин ҳадаф бе тарбияи ҳуқуқӣ амалан дастнорас аст. Тарбияи ҳуқуқӣ бояд дар шуури ҷамъиятӣ принсипи зеринро устувор намояд: муносибати оилавӣ хусусӣ аст, аммо поймол намудани ҳуқуқи инсон масъалаи танҳо хусусӣ нест. Махфияти ҳаёти оилавӣ набояд ҳамчун асос барои беэътиноӣ нисбат ба зӯроварӣ истифода шавад.

9. Тарбияи ҳуқуқии шахсони содиркунандаи зӯроварӣ. Пешгирии такрории зӯроварӣ кор бо шахси содиркунандаи онро низ талаб менамояд. Танҳо ҷазо додани шахс дар ҳамаи ҳолатҳо сабаби рафтори зӯроваронаро бартараф намекунад. Агар ҷаҳонбинӣ, қолабҳои рафтор ва муносибати ӯ ба ҳуқуқи аъзои оила тағйир наёбанд, эҳтимоли такрори рафтори зӯроварона боқӣ мемонад. Аз ин рӯ, суҳбати хусусияти тарбиявидошта, ки қонун онро ҳамчун яке аз чораҳои фардии пешгирӣ муқаррар кардааст, бояд мазмуни воқеии ҳуқуқию равонӣ дошта бошад.

Ба шахс бояд на танҳо гуфта шавад, ки барои кирдори муайян ҷавобгарӣ пешбинӣ шудааст, балки шарҳ дода шавад, ки кадом рафтори ӯ зӯроварӣ мебошад, кадом ҳуқуқҳои ҷабрдида поймол шудаанд, оқибатҳои ҳуқуқии такрори кирдор кадоманд, низоъро бо кадом роҳҳои қонунӣ ҳал кардан мумкин аст, барои идора кардани таҷовуз ва рафтори низоъӣ аз кадом хизматрасониҳои иҷтимоӣ ё равонӣ истифода бурдан мумкин аст. Ин муносибат тарбияи ҳуқуқиро бо ислоҳи рафтор мепайвандад.

10. Нақши воситаҳои ахбори омма ва муҳити рақамӣ. Дар шароити ҷомеаи иттилоотӣ тарбияи ҳуқуқӣ танҳо тавассути вохӯриҳои анъанавӣ амалӣ шуда наметавонад. Телевизион, радио, матбуот, сомонаҳои мақомоти давлатӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ ва дигар платформаҳои рақамӣ ба воситаи муҳими баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ табдил ёфтаанд. Аммо тарғиботи ҳуқуқӣ бояд аз шакли танҳо эълон намудани матни қонун берун равад.

Маводи иттилоотӣ бояд ба саволҳои амалии шаҳрвандон ҷавоб диҳад: зӯроварӣ чист? Кадом амалҳо зӯроварии равонӣ мебошанд? Ҷабрдида ба куҷо муроҷиат карда метавонад? Амрномаи муҳофизатӣ чӣ аст? Барои гирифтани ёрии ҳуқуқӣ чӣ бояд кард? Шоҳиди зӯроварӣ чӣ гуна метавонад амал кунад? Танҳо дар ин сурат иттилооти ҳуқуқӣ ба дониш ва дониш ба рафтори ҳуқуқӣ табдил меёбад.

11. Таҷрибаи байналмилалӣ ва аҳаммияти равиши пешгирикунанда. Таҷрибаи байналмилалӣ низ нишон медиҳад, ки пешгирии самараноки зӯроварӣ танҳо бо ҷавобгарии ҳуқуқӣ маҳдуд намешавад.

Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ ва дигар ниҳодҳои СММ дар доираи модели RESPECT Women маҷмӯи стратегияҳои пешгириро пешниҳод мекунанд, ки таҳкими муносибатҳои солим, таъмини хизматрасонӣ ба ҷабрдидагон, пешгирии зӯроварӣ нисбат ба кӯдакон ва тағйир додани муносибатҳо, эътиқодҳо ва меъёрҳои иҷтимоии мусоидаткунанда ба зӯровариро дар бар мегирад [10].

Аз нигоҳи назарияи тарбияи ҳуқуқӣ махсусан унсури охирин муҳим мебошад. Зеро тағйир додани меъёрҳои иҷтимоӣ ва муносибати одамон ба зӯроварӣ бевосита бо ташаккули шуур ва фарҳанги ҳуқуқӣ алоқаманд аст. Аз ин рӯ, таҷрибаи байналмилалӣ низ хулосаро тасдиқ менамояд, ки пешгирии дарозмуддати зӯроварӣ пеш аз ҳама тағйир додани модели тафаккур ва рафторро талаб мекунад.

12. Самтҳои такмили тарбияи ҳуқуқӣ дар соҳаи пешгирии зӯроварӣ. Бо мақсади баланд бардоштани самаранокии тарбияи ҳуқуқӣ ҳамчун воситаи пешгирии зӯроварӣ дар оила, ба андешаи мо, амалӣ намудани як қатор тадбирҳо мувофиқи мақсад мебошад.

Якум, дар доираи татбиқи Барномаи таълим ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон барои солҳои 2020–2030 масъалаҳои пешгирии зӯроварӣ дар оила ҳамчун самти махсуси тарбияи ҳуқуқӣ муайян карда шаванд.

Дуюм, барои гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ - хонандагон, донишҷӯён, ҷавонони навхонадор, падару модар, муҳоҷирони меҳнатӣ ва дигар гурӯҳҳо - барномаҳои фарқкунандаи маърифати ҳуқуқӣ таҳия карда шаванд.

Сеюм, омӯзиши ҳуқуқӣ бояд бо омӯзиши малакаҳои ҳалли осоиштаи низоъ, муоширати оилавӣ ва эҳтироми шаъну шарафи инсон пайваст карда шавад.

Чорум, дар муассисаҳои таълимӣ ба омӯзиши ҳуқуқҳои кӯдак ва роҳҳои ҳимоя аз зӯроварӣ таваҷҷуҳи бештар дода шавад.

Панҷум, барои кормандони субъектҳои пешгирикунандаи зӯроварӣ методикаи ягонаи гузаронидани «суҳбати хусусияти тарбиявидошта» таҳия карда шавад. Дар акси ҳол, хавф вуҷуд дорад, ки чунин суҳбат ба огоҳкунии расмӣ маҳдуд гардад.

Шашум, фаъолияти тарғиботӣ тавассути воситаҳои ахбори омма ва шабакаҳои иҷтимоӣ тақвият дода шуда, маводи ҳуқуқӣ бо забони содда, фаҳмо ва ба ҳолатҳои воқеии ҳаёт наздик таҳия карда шавад.

Ҳафтум, ҳамкории муассисаҳои илмӣ, мақомоти давлатӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ дар таҳияи барномаҳои пешгирикунанда тақвият дода шавад.

Ҳаштум, зарур аст самаранокии тарбияи ҳуқуқӣ мунтазам мавриди мониторинг қарор дода шавад. Меъёри самаранокӣ набояд танҳо шумораи вохӯриҳо ё семинарҳои баргузоршуда бошад. Бояд муайян карда шавад, ки то кадом андоза дониш, муносибат ва рафтори шаҳрвандон тағйир ёфтааст.

Таҳлили масъала нишон медиҳад, ки зӯроварӣ дар оила падидаи мураккаби иҷтимоию ҳуқуқӣ буда, пешгирии он истифодаи маҷмӯи чораҳои ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ, равонӣ, иттилоотӣ ва тарбиявиро талаб менамояд.

Дар ин низом тарбияи ҳуқуқӣ дорои аҳаммияти махсус мебошад. Агар ҷавобгарии ҳуқуқӣ асосан ба кирдори аллакай содиршуда вокуниш нишон диҳад, тарбияи ҳуқуқӣ имкон медиҳад, ки пеш аз содир шудани кирдори зӯроварона ба шуур ва рафтори шахс таъсир расонида шавад. Маҳз ҳамин хусусият тарбияи ҳуқуқиро ба яке аз воситаҳои стратегии пешгирии зӯроварӣ дар оила табдил медиҳад.

Тарбияи ҳуқуқии самаранок бояд аз донистани матни қонун фаротар равад. Натиҷаи ниҳоии он бояд ташаккули шахсе бошад, ки ҳуқуқи худро медонад, ҳуқуқи дигаронро эҳтиром мекунад, зӯровариро ҳамчун воситаи ҳалли низоъ қабул надорад ва ҳангоми ба миён омадани баҳс аз роҳҳои қонунӣ истифода мебарад.

Аз ин рӯ, метавон чунин хулосаи назариявиро пешниҳод намуд: тарбияи ҳуқуқӣ дар соҳаи пешгирии зӯроварӣ дар оила фаъолияти мақсаднок, муназзам ва ҳамоҳангшудаи субъектҳои давлатӣ ва ҷамъиятӣ оид ба ташаккули дониш, арзиш, эътиқод ва малакаҳои рафтори ҳуқуқие мебошад, ки эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои аъзои оила, тоқатнопазирӣ нисбат ба ҳама гуна шакли зӯроварӣ ва интихоби роҳҳои қонунии ҳалли низоъҳои оилавиро таъмин менамояд.

Аз ин мавқеъ тарбияи ҳуқуқӣ бояд ҳамчун унсури ёрирасони сиёсати пешгирии зӯроварӣ не, балки ҳамчун яке аз механизмҳои мустақили пешгирии ибтидоӣ ва такрории зӯроварӣ дар оила эътироф карда шавад.

Ин хулоса бо самти умумии сиёсати ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ мувофиқат мекунад. Қонунгузории амалкунанда бартарии чораҳои пешгирикунандаро эътироф намуда, давлат дар баробари Барномаи таълим ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон барои солҳои 2020–2030 Барномаи давлатии махсуси пешгирии зӯроварӣ дар оиларо барои солҳои 2025–2030 амалӣ менамояд.

Аз ин рӯ, вазифаи марҳилаи муосир ҳамгиро намудани механизми тарбияи ҳуқуқӣ бо механизми пешгирии зӯроварӣ дар оила мебошад. Чунин ҳамгироӣ имкон медиҳад, ки сиёсати давлатӣ аз вокуниш ба оқибати зӯроварӣ бештар ба бартараф намудани заминаҳои ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ ва маънавии пайдоиши он равона гардад.

Дар ниҳоят, оилаи устувор танҳо оилае нест, ки дар он низоъ вуҷуд надорад. Оилаи устувор оилаест, ки аъзои он ҳатто ҳангоми ба вуҷуд омадани ихтилоф ҳудуди ҳуқуқи якдигарро эътироф мекунанд, шаъну шарафи инсонро эҳтиром менамоянд ва зӯровариро ҳамчун воситаи ҳалли масъала рад мекунанд. Ташаккули маҳз чунин фарҳанги муносибатҳои оилавӣ яке аз вазифаҳои муҳимтарини тарбияи ҳуқуқӣ дар ҷомеаи муосири Тоҷикистон мебошад.

Адабиёт ва санадҳои меъёрии ҳуқуқии истифодашуда:

1. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила» аз 19 марти соли 2013, №954, бо тағйиру иловаҳои минбаъда, аз ҷумла аз 20 июни соли 2024, №2064 ва 13 ноябри соли 2024, №2105.

2. Консепсияи сиёсати ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2018–2028, тасдиқшуда бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 феврали соли 2018, №1005.

3. Барномаи таълим ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2020–2030, тасдиқшуда бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 ноябри соли 2019, №599.

4. Барномаи давлатӣ оид ба пешгирии зӯроварӣ дар оила дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2025–2030, тасдиқшуда бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 26 декабри соли 2024, №689.

5. Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 марти соли 2026, №162 «Оид ба Нақшаи чорабиниҳо оид ба амалисозии Барномаи таълим ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2020–2030 дар солҳои 2026–2030».

6. Консепсияи рушди оила дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, тасдиқшуда бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 30 декабри соли 2015, №801.

7. Тафсири илмию амалии Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила». – Душанбе: Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.

8. Антонян Ю.М., Рачицкая В.А., Тимошина Е.М., Швабауэр А.В. Насилие в семье: монография / под ред. Ю.М. Антоняна. – М.: Проспект, 2021. – 232 с.

9.Ильяшенко А.Н. Основные черты насильственной преступности в семье // Социологические исследования. – 2003. – №4.

10. World Health Organization, UN Women. RESPECT Women: Preventing Violence Against Women. Implementation Package. – Geneva: WHO.

11. Антонян Ю.М. Насилие. Человек. Общество. – М., 2001. – 247 с.

12. Горшкова И.Д., Шурыгина И.И. Насилие над женщинами в современных российских семьях. – М.: МАКС Пресс, 2009. – 196 с.

13. Платонов Ю.П. Насилие в семье: особенности психологической реабилитации. – М.: Речь, 2004.

14. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи кафолатҳои давлатии баробарҳуқуқии мардону занон ва имкониятҳои баробари амалигардонии онҳо» аз 1 марти соли 2005, №89.

15. Стратегияи миллии фаъолгардонии нақши занон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2021–2030.

Ибрагимова Рухшона Маҳмадуллоевна-унвонҷуйи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.