16 октябри соли 2026 Ҳамоиши Роҳбарон оид ба гуногунии биологӣ дар шаҳри Еревани Ҷумҳурии Арманистон дар доираи Конфронси 17-уми ҷонибҳои Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ (COP17) баргузор гардид. Дар ин Ҳамоиш Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок ва суханронӣ намуданд. Ҳамоиши мазкур таҳти шиори «Роҳбарон барои табиат» доир гардида, яке аз чорабиниҳои калидии сатҳи баланд дар доираи COP17 мебошад, ки ҳадафи асосии он баррасии аввалини ҷаҳонии пешрафт дар татбиқи Чаҳорчӯбаи ҷаҳонии гуногунии биологии Куньмин-Монреаль мебошад.

Иштироки сарони давлатҳо дар чунин Ҳамоишҳои сатҳи баланд на танҳо баёни мавқеи сиёсӣ, балки тасдиқи уҳдадориҳои байналмилалии давлатҳо дар соҳаи ҳифзи гуногунии биологӣ мебошад. Суханронии Пешвои миллат дар ин Ҳамоиш ҷанбаҳои гуногуни тасаввуроти кишварро дар бораи ҳифзи муҳити зист, рушди устувор ва ҳамкории байналмилалӣ дар бар гирифта, самтҳои афзалиятноки сиёсати экологии Тоҷикистонро дар шароити кунунии тағйирёбии иқлим ва таназзули экосистемаҳо ба таври системавӣ инъикос менамояд.

Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ (CBD) шартномаи байналмилалие мебошад, ки 5 июни соли 1992 дар Конференсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба муҳити зист ва рушд дар Рио-де-Жанейро барои имзо пешниҳод шуда, 29 декабри соли 1993 ба эътибор пайвастааст. Ин Конвенсия аввалин созишномаи глобалӣ гардид, ки тамоми ҷанбаҳои гуногунии биологиро фаро мегирад: ҳифзи он, истифодаи устувори ҷузъҳои он ва тақсими одилона ва баробари манфиатҳои аз истифодаи захираҳои генетикӣ. То имрӯз 196 тараф ин Конвенсияро имзо кардаанд, ки муҳофизати гуногунии ҳаёти рӯи заминро дастгирӣ мекунад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун аъзои соҳибҳуқуқи ҷомеаи ҷаҳонӣ Конвенсияи мазкурро соли 1997 тасдиқ намуда, уҳдадории худро дар доираи он қабул кардааст. Аз рӯи маълумоти расмӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Конвенсияи СММ оид ба гуногунии биологӣ 12 феврали соли 1997 ҳамроҳ шудааст. Ин ҳамроҳшавӣ ба Тоҷикистон имкон медиҳад, ки дар равандҳои ҷаҳонии ҳифзи гуногунии биологӣ фаъолона иштирок намуда, таҷрибаи байналмилалиро ба шароити миллӣ татбиқ намояд.

Дар конфронси 15-уми ҷонибҳои Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ дар моҳи декабри соли 2022 ҷонибҳо ба Чаҳорчӯбаи ҷаҳонии гуногунии биологии Кунмин-Монреал (KM-GBF) ба мувофиқа расиданд. Ин чаҳорчӯба 23 ҳадафи глобалии ба амал нигаронидашударо барои амалҳои таъхирнопазир дар тӯли даҳсола то соли 2030 дар бар мегирад, ки ба кишварҳо барои расидан ба чор ҳадафи дарозмуддат барои соли 2050 кумак мекунанд: муҳофизат ва барқарорсозӣ, гулкунӣ бо табиат, тақсими одилонаи манфиатҳо ва сармоягузорӣ ба табиат.

Чаҳорчӯбаи ҷаҳонии гуногунии биологии Кунмин-Монреал ҳамчун санади ҳуқуқи нарм ба шаклгирии сиёсати миллӣ ва байналмилалӣ дар соҳаи гуногунии биологӣ таъсири назаррас дорад. Ҳарчанд он механизми ҳатмии иҷро надошта бошад ҳам, кишварҳои аъзо уҳдадор мешаванд, ки стратегияҳои миллии худро бо ҳадафҳои ин чаҳорчӯба ҳамоҳанг созанд.

Тоҷикистон ҳамчун тарафи Конвенсия уҳдадориҳои худро дар доираи Конвенсия иҷро намуда, мутобиқи афзалиятҳои миллии худ дар соҳаи ҳифзи табиат ва захираҳои биологии он, Стратегияи миллӣ ва нақшаи амали ҳифзи гуногунии биологиро навсозӣ менамояд. Ин раванд ба ҳадафҳои Кунмин-Монреал ва вазифаҳои миллии Тоҷикистон мутобиқ карда шудааст.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар Ҳамоиши Роҳбарон изҳори сипос ба Ҳукумати Ҷумҳурии Арманистон ва Котиботи Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ барои ташкили Ҳамоиш намуданд. Таъкид гардид, ки ҳифзи гуногунии биологӣ ва табиат аз самтҳои авлавиятноки сиёсати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар робита ба рушди устувор ва таъмини некӯаҳволии аҳолӣ ба шумор меравад.

Роҳбари давлат изҳор доштанд, ки дар ин раванд Тоҷикистон ҷиҳати ҳамоҳанг сохтани афзалиятҳои миллӣ бо ҳадафҳои глобалии рушди устувор, ташаккули заминаҳои зарурии меъёрии ҳуқуқӣ ва стратегӣ дар кишвар тадбирҳои зарурӣ меандешад. Ин ибора аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ нишондиҳандаи он аст, ки Тоҷикистон ба принсипи ҳамоҳангсозии ҳуқуқи миллӣ бо уҳдадориҳои байналмилалӣ таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир менамояд.

Ба таъкиди Сарвари давлати мо, то имрӯз дар Тоҷикистон 25 қонун ва як қатор санадҳои муҳимми стратегӣ, аз ҷумла Стратегияи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳифз ва истифодаи оқилонаи гуногунии биологӣ то соли 2040 қабул гардидаанд. Ин рақам нишон медиҳад, ки Тоҷикистон дар соҳаи ҳифзи гуногунии биологӣ заминаи меъёрии ҳуқуқии нисбатан мукаммалро ташаккул додааст.

Гуфта шуд, ки Тоҷикистон то имрӯз ба 11 конвенсияи байналмилалии муҳити зист ҳамроҳ шудааст, ки дар миёни онҳо Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ ҷойгоҳи хос дорад. Аз рӯи маълумоти расмӣ, Тоҷикистон ба конвенсияҳои зерини байналмилалии экологӣ ҳамроҳ шудааст: Конвенсияи Вена оид ба ҳифзи қабати озон (6 майи 1996), Конвенсияи СММ оид ба гуногунии биологӣ (12 феврали 1997), Конвенсияи СММ оид ба мубориза бар зидди биёбоншавӣ (16 июли 1997), Протоколи Монреал оид ба моддаҳои вайронкунандаи қабати озон (7 январи 1998), Конвенсияи қолабии СММ оид ба тағйирёбии иқлим (7 январи 1998), Конвенсияи Рамсар оид ба ботлоқзорҳои дорои аҳамияти байналмилалӣ (24 октябри 2000), Конвенсияи Бонн оид ба ҳайвоноти кӯчии ёбой (1 феврали 2001), Конвенсияи Орхус (9 июни 2001), Конвенсияи Стокголм оид ба ифлоскунандаҳои устувори органикӣ (20 майи 2002), Конвенсия оид ба хариду фурӯши байналмилалии навъҳои набототи ёбой ва ҳайвоноти ваҳшӣ (30 марти 2016), Конвенсияи Базел оид ба назорати интиқоли байнисарҳадии партовҳои хатарнок ва нобудсозии онҳо (13 майи 2016).

Ҳамроҳшавии Тоҷикистон ба ин конвенсияҳо нишондиҳандаи уҳдадории давлат ба принсипҳои ҳуқуқи байналмилалии муҳити зист мебошад. Ин ҳамроҳшавӣ ба Тоҷикистон имкон медиҳад, ки дар равандҳои ҷаҳонии ҳифзи муҳити зист фаъолона иштирок намуда, манфиатҳои миллии худро ҳифз намояд.

Дар суханронии худ Президенти кишвар зикр намуданд, ки бо ташаббуси Тоҷикистон Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид 24 майро Рӯзи байналмилалии морхӯр эълон намуд, ки ба нигоҳдорӣ ва афзоиши намудҳои нодири ҳайвонот ва беҳбуди муҳити зисти онҳо нигаронида шудааст. 2 майи соли 2024 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид бо қатъномаи худ, ки аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шуда буд, ба таври якдилона ташаббуси Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро оид ба эълони «Рӯзи байналмилалии морхӯр» қабул намуд.

Дар қатънома зарурати ҳалли мушкилоти коҳиши бесобиқаи гуногунии биологии ҷаҳон эътироф гардида, таъкид мешавад, ки ҳифзи морхӯр ва муҳити табиии он як императиви экологӣ мебошад. Қатънома инчунин аҳамияти ҳамкории байналмилалӣ ва минтақавиро дар ҳифзи морхӯр таъкид намуда, ташаббусҳои миллӣ ва минтақавии аллакай амалишавандаро қайд мекунад. Морхӯр яке аз ҳайвоноти нодири минтақаҳои кӯҳии Осиёи Марказӣ ва Шимолӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, Покистон, Ҳиндустон, Афғонистон, Туркманистон ва Ӯзбекистон мебошад. Ин ҳайвон дар Китоби сурхи Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат сабт шудааст.

Эълони Рӯзи байналмилалии морхӯр аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид намунаи муваффақи дипломатияи экологӣ мебошад, ки тавассути он давлати хурд метавонад ба рӯзномаи байналмилалӣ таъсир расонад. Ин ташаббус бо принсипи ҳамоҳангсозии ҳуқуқи миллӣ бо уҳдадориҳои байналмилалӣ мувофиқат мекунад.

Президенти кишвар дар суханронии худ таваҷҷуҳи иштирокдорони Ҳамоишро ба масоил ва мушкилоти иқлим ҷалб намуда, иброз доштанд, ки тағйирёбии иқлим, таназзули муҳити табиӣ, истифодаи ғайриоқилонаи замин ва дигар омилҳои фаъолияти инсон ба экосистемаҳо ва гуногунии биологӣ таъсири манфӣ мерасонанд. «Аз ин лиҳоз, Тоҷикистон мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим ва коҳиши хатарҳои онро ҷузъи ҷудонашавандаи сиёсати дарозмуддати рушди устувор арзёбӣ менамояд», — изҳор доштанд Президенти кишвар.

Роҳбари давлати мо таъкид доштанд, ки зарурати ҳамоҳангии талошҳои байналмилалӣ дар соҳаҳои об, иқлим ва гуногунии биологӣ аҳаммияти беш аз пеш касб менамояд. Гуфта шуд, ки дар тӯли беш аз 25 соли охир Тоҷикистон бо ташаббусҳои глобалии худ дар пешбурди масъалаҳои об ва иқлим, ки аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ ва Созмони Милал дастгирӣ ёфтаанд, саҳм гузоштааст.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон изҳор доштанд, ки конфронсҳои байналмилалии сатҳи баланд дар доираи «Раванди оби Душанбе» ба платформаи муҳимми муколамаи сиёсӣ, рушди шарикӣ, таҳия ва татбиқи иқдомҳои муштарак ва омодагӣ ба конфронсҳои Созмони Милали Муттаҳид оид ба об табдил ёфтаанд. Зикр карда шуд, ки соли 2028 дар Душанбе Конфронси оби Созмони Милал доир мегардад, ки дар он арзёбии ниҳоии фарогири татбиқи Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018-2028» анҷом ёфта, марҳалаи нави ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи об муайян хоҳад шуд.

«Раванди оби Душанбе» намунаи муваффақи дипломатияи бисёрҷонибаи давлати хурд дар соҳаи идоракунии захираҳои об мебошад. Ин раванд ба Тоҷикистон имкон медиҳад, ки дар шаклгирии рӯзномаи ҷаҳонии об ва иқлим нақши фаъол бозида, манфиатҳои миллии худро дар сатҳи байналмилалӣ ҳифз намояд.

Зимни баррасии масоили марбут ба обшавии пиряхҳо гуфта шуд, ки дар сарзамини мо пиряхҳо, қабати барф ва дигар унсурҳои криосфера ҷузъи ҷудонашавандаи низоми табиии ташаккули захираҳои об ва нигоҳдории тавозуни экосистемаҳо мебошанд. Таъкид гардид, ки дар ин радиф, бо ташаббуси Тоҷикистон Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид соли 2025-ро Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва 21 мартро Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо эълон кард. Қадами муҳимми дигари ин раванд эълон гардидани Даҳсолаи байналмилалии амал оид ба илмҳои криосфера барои солҳои 2025-2034 гардид, ки бо ташаббуси муштараки Тоҷикистон ва Фаронса роҳандозӣ шуд.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ, ин ташаббусҳо нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо ва илмҳои криосфера ба як субъекти фаъоли ҳуқуқи байналмилалӣ табдил ёфтааст. Пешниҳоди муштараки Тоҷикистону Фаронса оид ба эълони солҳои 2025-2034 ҳамчун «Даҳсолаи амал барои илмҳои криосферӣ» аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ дастгирӣ ёфтааст.

Яке аз ҷанбаҳои муҳими суханронии Президенти Тоҷикистон дар Ҳамоиши Роҳбарон таъкид бар ҳамоҳангсозии афзалиятҳои миллӣ бо ҳадафҳои глобалии рушди устувор мебошад. Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ, ин принсип дар назарияи ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун «ҳамоҳангсозии меъёрҳои ҳуқуқи миллӣ бо уҳдадориҳои байналмилалӣ» маъруф аст ва яке аз шартҳои асосии иҷрои самараноки шартномаҳои байналмилалӣ мебошад.

Тоҷикистон дар ин раванд намунаи хоси давлати рӯ ба рушдро нишон медиҳад, ки тавассути қабули 25 қонун ва санадҳои стратегӣ, аз ҷумла Стратегияи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳифз ва истифодаи оқилонаи гуногунии биологӣ то соли 2040, заминаи меъёрии ҳуқуқии худро дар соҳаи ҳифзи гуногунии биологӣ ташаккул додааст. Ин стратегия ба ҳадафҳои Куньмин-Монреаль ва вазифаҳои миллии Тоҷикистон мутобиқ карда шудааст.

Иштироки фаъоли Тоҷикистон дар равандҳои байналмилалии ҳифзи гуногунии биологӣ намунаи хоси стратегияи давлатҳои хурд дар идоракунии ҷаҳонӣ мебошад. Дар шароите, ки имконияти таъсиррасонӣ ба рӯзномаи байналмилалӣ тавассути қувваи моддӣ вуҷуд надорад, Тоҷикистон бо такя ба ҳуқуқи овоздиҳӣ ва қобилияти муқаррар намудани рӯзнома дар созмонҳои байналмилалӣ манфиатҳои худро ҳифз мекунад.

Ин стратегия дар назарияи муносибатҳои байналмилалӣ ҳамчун «дипломатияи бисёрҷонибаи давлатҳои хурд» маъруф аст. Тоҷикистон тавассути пешниҳоди ташаббусҳои мушаххас — аз қабили Рӯзи байналмилалии морхӯр, Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо, Даҳсолаи байналмилалии амал оид ба илмҳои криосфера ва ғайра — ба шаклгирии рӯзномаи ҷаҳонии муҳити зист таъсир расонида, мавқеи худро ҳамчун давлати масъулиятшинос дар ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ менамояд.

Дар суханронии Президенти Тоҷикистон ҷанбаи муҳими ҳуқуқии дигар — принсипи адолати байни наслҳо — ба таври возеҳ инъикос ёфтааст. Таъкид гардид, ки Тоҷикистон мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим ва коҳиши хатарҳои онро ҷузъи ҷудонашавандаи сиёсати дарозмуддати рушди устувор арзёбӣ менамояд. Ин ибора бо принсипи адолати байни наслҳо, ки яке аз принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалии муҳити зист мебошад, ҳамоҳангӣ дорад.

Принсипи адолати байни наслҳо дар санадҳои байналмилалии муҳити зист, аз қабили Эъломияи Рио-де-Жанейро (1992) ва Конвенсияи қолабии Созмони Милали Муттаҳид оид ба тағйирёбии иқлим (1992) инъикос ёфтааст. Ин принсип тақозо мекунад, ки наслҳои ҳозира уҳдадоранд, ки захираҳои табииро ба таври устувор истифода баранд ва ба наслҳои оянда ҳуқуқи баҳраварӣ аз ин захираҳоро кафолат диҳанд.

Тоҷикистон дар тӯли беш аз 25 соли охир бо ташаббусҳои глобалии худ дар пешбурди масъалаҳои об ва иқлим, ки аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ ва Созмони Милал дастгирӣ ёфтаанд, саҳми назаррас гузоштааст. Ин ташаббусҳо барои расидан ба ҳадафҳои ҷаҳонии марбут ба об, аз ҷумла дар доираи Рӯзномаи-2030 оид ба рушди устувор, мусоидат кардаанд.

Конфронсҳои байналмилалии сатҳи баланд дар доираи «Раванди оби Душанбе» ба платформаи муҳимми муколамаи сиёсӣ, рушди шарикӣ, таҳия ва татбиқи иқдомҳои муштарак ва омодагӣ ба конфронсҳои Созмони Милали Муттаҳид оид ба об табдил ёфтаанд. Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ, «Раванди оби Душанбе» намунаи муваффақи дипломатияи бисёрҷониба мебошад, ки тавассути он давлати хурд метавонад дар шаклгирии рӯзномаи ҷаҳонӣ нақши фаъол бозида, манфиатҳои миллии худро дар сатҳи байналмилалӣ ҳифз намояд.

Ташаббусҳои Тоҷикистон дар соҳаи гуногунии биологӣ, аз ҷумла эълони Рӯзи байналмилалии морхӯр ва ҳамроҳшавӣ ба 11 конвенсияи байналмилалии экологӣ, нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон дар ин соҳа ба як субъекти фаъоли ҳуқуқи байналмилалӣ табдил ёфтааст. Ин ташаббусҳо ба таҳкими ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи ҳифзи гуногунии биологӣ мусоидат намуда, ба Тоҷикистон имкон медиҳанд, ки дар равандҳои ҷаҳонии ҳифзи муҳити зист фаъолона иштирок намояд.

Ташаббусҳои Тоҷикистон дар соҳаи гуногунии биологӣ ба принсипи ҳамкории байналмилалӣ, ки дар Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид ва дигар санадҳои байналмилалӣ инъикос ёфтааст, асос ёфтаанд. Ин ташаббусҳо нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон ҳамчун давлати масъулиятшинос дар ҷомеаи ҷаҳонӣ амал намуда, ба ҳалли мушкилоти глобалии муҳити зист саҳми худро гузошта истодааст.

Иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Ҳамоиши Роҳбарон оид ба гуногунии биологӣ дар доираи COP17 дар шаҳри Ереван як амали муҳими дипломатияи бисёрҷониба мебошад, ки ҳамзамон баёни меъёрӣ ва ташаббуси институтсионалиро дар бар мегирад. Мазмуни суханронии Президенти кишвар аз тасдиқи принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалии муҳити зист то пешбурди механизмҳои мушаххаси ҳамкорӣ, аз мавзӯъҳои амнияти анъанавӣ то соҳаҳои нави идоракунӣ, аз қабили гуногунии биологӣ, тағйирёбии иқлим ва ҳифзи пиряхҳо, фарогир буда, тафаккури бонизоми дипломатияи Тоҷикистонро ҳамчун давлати Осиёи Марказӣ дар муҳити мураккаби геополитикӣ барои ҳифзи амният ва манфиатҳои рушди худ нишон медиҳад.

Мавзуъҳое, ки дар суханронии Президенти кишвар барои таҳқиқи минбаъда арзандаанд, аз қабили тарҳрезии институтсионалии маркази минтақавии гуногунии биологӣ ва робитаи он бо меъёрҳои байналмилалӣ, роҳҳои мушаххаси татбиқи принсипи адолати байни наслҳо дар сиёсати экологии Тоҷикистон ва таъсири эҳтимолии «Раванди оби Душанбе» ҳамчун механизми ҳуқуқи нарм ба идоракунии оби ҷаҳонӣ дохил мешаванд.

Дар маҷмӯъ, иштироки Тоҷикистон дар Ҳамоиши Роҳбарон оид ба гуногунии биологӣ дар доираи Конфронси 17-уми ҷонибҳои Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба гуногунии биологӣ нишондиҳандаи уҳдадории давлат ба принсипҳои рушди устувор ва ҳифзи муҳити зист мебошад. Ин иштирок ба таҳкими мавқеи Тоҷикистон ҳамчун давлати масъулиятшинос дар ҷомеаи ҷаҳонӣ мусоидат намуда, ба рушди ҳуқуқи байналмилалии муҳити зист саҳми арзанда мегузорад.

Сангинзода Д.Ш. - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Калонзода Ф.М. - ходими калони илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.