Асосҳои сохтори конститутсионӣ яке аз институтҳои марказии ҳуқуқи конститутсионӣ ба ҳисоб рафта, заминаҳои ҳуқуқӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ ва ташкилӣ-давлатии фаъолияти давлат ва ҷомеаро муайян менамоянд. Маҳз тавассути ин институт хусусиятҳои бунёдии давлатдорӣ, тартиби амалӣ гардидани ҳокимияти давлатӣ, мавқеи инсон дар низоми муносибатҳои ҷамъиятӣ, муносибати давлат бо ҷомеаи шаҳрвандӣ ва принсипҳои фаъолияти мақомоти давлатӣ ифода меёбанд.

Дар низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи асосҳои сохтори конститутсионӣ бо раванди ташаккули давлатдории соҳибистиқлол, қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 ноябри соли 1994 ва рушди минбаъдаи муносибатҳои конститутсионӣ алоқаманд мебошад. Конститутсия на танҳо санади олии ҳуқуқии давлат, балки асоси ташаккули низоми нави муносибатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ гардида, самтҳои асосии рушди давлат ва ҷомеаро муайян намуд.

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити мураккаби таърихӣ ва сиёсӣ сурат гирифта, барои ташаккули асосҳои ҳуқуқии давлатдории миллӣ аҳаммияти бунёдӣ дошт. Дар ин санад принсипҳои соҳибихтиёрии давлатӣ, демократия, ҳуқуқбунёдӣ, дунявият, иҷтимоӣ будани давлат, ҳокимияти халқ, волоияти ҳуқуқу озодиҳои инсон, гуногунандешии сиёсӣ ва таҷзияи ҳокимияти давлатӣ муқаррар гардиданд.

Мубрамияти таҳқиқи масъала аз он иборат аст, ки асосҳои сохтори конститутсионӣ танҳо маҷмуи муқаррароти ҳуқуқии дар Конститутсия ифодаёфта набуда, низоми арзишҳо ва принсипҳое мебошанд, ки бояд дар фаъолияти амалии мақомоти давлатӣ, муносибатҳои ҷамъиятӣ ва рафтори ҳуқуқии шаҳрвандон татбиқ гарданд. Аз ин рӯ, омӯзиши онҳо на танҳо аз нуқтаи назари назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ, балки аз ҷиҳати самаранокии механизми амалисозӣ ва ҳифзи арзишҳои конститутсионӣ низ зарур мебошад.

Ҳадафи мақола таҳқиқи назариявӣ ва ҳуқуқии мафҳум, мазмун, хусусиятҳо ва унсурҳои асосии сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон, муайян намудани нақши онҳо дар ташаккул ва рушди давлатдории миллӣ, инчунин таҳияи пешниҳодҳо ҷиҳати таҳкими механизмҳои амалисозии принсипҳои конститутсионӣ мебошад.

1. Мафҳум ва моҳияти ҳуқуқии асосҳои сохтори конститутсионӣ.

Дар илми ҳуқуқи конститутсионӣ мафҳуми «сохтори конститутсионӣ» аз категорияҳои муҳим ва ҳамзамон мураккаби назариявӣ ба ҳисоб меравад. Мураккабии он пеш аз ҳама дар он зоҳир мегардад, ки сохтори конститутсионӣ муносибатҳои гуногуни ҷамъиятиро фаро гирифта, хусусияти сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва ташкилӣ дорад.

Аз нуқтаи назари назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ сохтори конститутсионӣ тартиби ташкили давлат ва ҷомеа мебошад, ки дар асоси Конститутсия муқаррар гардида, бо низоми принсипҳо, арзишҳо ва кафолатҳои ҳуқуқӣ таъмин карда мешавад.

Дар адабиёти илмӣ нисбат ба муайян намудани мафҳуми сохтори конститутсионӣ муносибатҳои гуногун ба назар мерасанд. Як гурӯҳи муҳаққиқон онро ҳамчун низоми муносибатҳои ҷамъиятие маънидод менамоянд, ки тавассути меъёрҳои Конститутсия танзим мегарданд. Гурӯҳи дигар сохтори конститутсиониро пеш аз ҳама ҳамчун низоми принсипҳои асосии ташкили ҳокимияти давлатӣ ва муносибатҳои байни давлат, ҷомеа ва шахс баррасӣ мекунанд.

Ба андешаи Е.И. Козлова ва О.Е. Кутафин, асосҳои сохтори конститутсионӣ принсипҳои бунёдие мебошанд, ки хусусияти давлат, ташкил ва фаъолияти ҳокимияти давлатӣ, инчунин муносибатҳои асосии давлат ва ҷомеаро муайян менамоянд. Чунин муносибат имкон медиҳад, ки сохтори конститутсионӣ на танҳо ҳамчун маҷмуи меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки ҳамчун низоми муайяни муносибатҳои воқеии ҷамъиятӣ таҳлил карда шавад.

С.А. Авакян ҳангоми таҳқиқи масъалаҳои ҳуқуқи конститутсионӣ ба алоқамандии сохтори конститутсионӣ бо ташкили ҳокимияти давлатӣ, вазъи ҳуқуқии шахс ва асосҳои фаъолияти институтҳои сиёсӣ таваҷҷуҳ менамояд. Аз ин нуқтаи назар, сохтори конститутсионӣ шакли ҳуқуқии ифодаи хусусиятҳои асосии давлат ва ҷомеа мебошад.

Дар назарияи давлат ва ҳуқуқ низ масъалаи мазкур бо моҳияти давлат, шакли давлатдорӣ, режими сиёсӣ, қонуният ва муносибатҳои байни давлат ва шахс алоқаманд аст. Аз ҷумла, М.Н. Марченко ҳангоми таҳқиқи моҳияти давлат ва низоми ҳуқуқӣ аҳаммияти принсипҳои ташкил ва фаъолияти ҳокимияти давлатиро дар муайян намудани хусусияти ҳуқуқии давлат таъкид менамояд.

Бо назардошти муносибатҳои илмии зикршуда, асосҳои сохтори конститутсиониро метавон ҳамчун маҷмуи принсипҳо ва меъёрҳои бунёдии дар Конститутсия муқарраргардида муайян намуд, ки моҳияти давлат, хусусияти ҳокимияти давлатӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, асосҳои иқтисодӣ ва иҷтимоии ҷомеа, инчунин тартиби муносибатҳои байни давлат ва ҷомеаро танзим ва кафолат медиҳанд.

Аз чунин таъриф якчанд хусусияти асосии ҳуқуқии институти мазкур бармеояд.

Якум, асосҳои сохтори конститутсионӣ дорои хусусияти бунёдӣ мебошанд. Онҳо принсипҳоеро муқаррар менамоянд, ки тамоми соҳаҳои қонунгузорӣ ва фаъолияти мақомоти давлатӣ бояд ба онҳо мувофиқат намоянд.

Дуюм, асосҳои сохтори конститутсионӣ дорои қувваи олии ҳуқуқӣ мебошанд, зеро муқаррароти онҳо бевосита аз Конститутсия сарчашма мегиранд.

Сеюм, онҳо хусусияти низомсоз доранд. Маҳз дар асоси ин принсипҳо институтҳои дигари ҳуқуқи конститутсионӣ, аз ҷумла вазъи ҳуқуқии шахс, сохтори давлатӣ, низоми мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва асосҳои худидоракунии маҳаллӣ ташаккул меёбанд.

Чорум, асосҳои сохтори конститутсионӣ хусусияти кафолатӣ доранд. Онҳо на танҳо муносибатҳои муайянро танзим менамоянд, балки барои ҳифзи сохтори давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва устувории низоми ҳуқуқӣ замина фароҳам меоранд.

Панҷум, асосҳои сохтори конститутсионӣ хусусияти арзишӣ доранд. Принсипҳои демократия, адолат, озодӣ, баробарӣ, қонуният ва эҳтироми шаъну шарафи инсон арзишҳои асосии давлатдории конститутсиониро ташкил медиҳанд.

Дар ин замина бояд мафҳумҳои «сохтори конститутсионӣ», «асосҳои сохтори конститутсионӣ» ва «сохтори давлатӣ» аз ҳамдигар фарқ карда шаванд. Сохтори давлатӣ бештар тарзи ташкили ҳудудӣ ва сохтории давлатро ифода менамояд. Сохтори конститутсионӣ бошад, доираи васеи муносибатҳоро дар бар гирифта, на танҳо ташкил ва фаъолияти давлат, балки асосҳои муносибатҳои ҷамъиятӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва принсипҳои фаъолияти низоми сиёсиро низ фаро мегирад.

Асосҳои сохтори конститутсионӣ нисбат ба сохтори конститутсионӣ мафҳуми мушаххастар буда, принсипҳо ва муқаррароти бунёдиеро ифода менамоянд, ки тартиби конститутсионии давлат ва ҷомеа ба онҳо такя мекунад.

Ҳамин тариқ, асосҳои сохтори конститутсионӣ ҳамчун институти мустақили ҳуқуқи конститутсионӣ дорои мазмуни мураккаб буда, дар низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифаи муайян намудани самтҳои асосии ташаккул, фаъолият ва рушди давлату ҷомеаро иҷро менамоянд.

2. Ташаккул ва рушди асосҳои сохтори конститутсионӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ташаккули асосҳои сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо равандҳои таърихии рушди давлатдории тоҷикон ва махсусан ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ алоқаманд мебошад.

Дар давраи шуравӣ асосҳои ташкили давлат ва ҷомеа тавассути конститутсияҳои дахлдор танзим гардида, принсипҳои сохтори сиёсӣ ва иқтисодӣ ба хусусияти низоми сотсиалистӣ вобаста буданд. Дар чунин шароит гуногунандешии сиёсӣ, таҷзияи мустақилонаи ҳокимияти давлатӣ ва озодии фаъолияти институтҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ дар шакли муосири демократии онҳо амал намекарданд.

Баъди ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ зарурати таҳияи асосҳои нави конститутсионӣ ба миён омад. Давлати соҳибистиқлол бояд низоми ҳуқуқии худро дар асоси принсипҳои нави давлатдорӣ, арзишҳои умумибашарӣ ва манфиатҳои миллии ҷомеа ташаккул медод.

Эъломияи истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 24 августи соли 1990 ва изҳороти истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 9 сентябри соли 1991 дар ташаккули заминаҳои сиёсӣ ва ҳуқуқии давлатдории мустақил нақши муҳим гузоштанд. Ин санадҳо барои рушди минбаъдаи асосҳои сохтори конститутсионӣ замина фароҳам оварданд.

Марҳилаи асосии ташаккули сохтори конститутсионии муосири Тоҷикистон бо қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 ноябри соли 1994 алоқаманд мебошад. Конститутсияи соли 1994 Тоҷикистонро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муқаррар намуд. Ҳамзамон, дар он иҷтимоӣ будани давлат, халқ ҳамчун сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ, арзиши олии инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯ, таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ва гуногунандешии сиёсиву мафкуравӣ эътироф гардиданд.

Хусусияти муҳими Конститутсияи мазкур дар он зоҳир мегардад, ки он принсипҳои нави муносибатҳои байни давлат ва шахсро муқаррар намуд. Дар низоми нави конститутсионӣ инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯ арзиши олӣ эътироф гардида, давлат вазифадор гардид, ки онҳоро эътироф, риоя ва ҳифз намояд.

Тағйиру иловаҳои конститутсионии солҳои 1999, 2003 ва 2016 марҳилаҳои минбаъдаи рушди низоми конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд. Онҳо ба танзими масъалаҳои ташкил ва фаъолияти мақомоти давлатӣ, рушди институтҳои сиёсӣ ва такмили механизмҳои конститутсионӣ таъсир расониданд.

Аз нуқтаи назари назариявӣ рушди асосҳои сохтори конститутсионӣ бояд ҳамчун раванди пайвастаи мутобиқ намудани механизмҳои ҳуқуқӣ ва институтҳои давлатӣ ба талаботи ҷомеа баррасӣ карда шавад. Дар ин раванд на танҳо тағйири матни Конститутсия, балки таъмини татбиқи воқеии принсипҳои он аҳаммияти асосӣ дорад.

Бинобар ин, ташаккули асосҳои сохтори конститутсионии Тоҷикистонро метавон дар се самти ба ҳам алоқаманд арзёбӣ намуд: ташаккули заминаҳои сиёсӣ ва ҳуқуқии истиқлолияти давлатӣ; муқаррар намудани принсипҳои бунёдии давлатдории конститутсионӣ; рушди механизмҳои ҳуқуқӣ ва институтсионалии амалисозии онҳо.

Ин раванд нишон медиҳад, ки сохтори конститутсионӣ падидаи тағйирнопазир нест. Он дар доираи арзишҳои бунёдии Конститутсия бо рушди давлат, ҷомеа ва муносибатҳои ҳуқуқӣ такмил меёбад.

3. Принсипҳои асосии сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Асосҳои сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар боби якуми Конститутсия, ки моддаҳои 1–13-ро дар бар мегирад, муқаррар гардидаанд. Ин муқаррарот хусусияти бунёдӣ дошта, самтҳои асосии ташкил ва фаъолияти давлат, муносибатҳои байни давлат ва шахс, низоми сиёсӣ, асосҳои иқтисодӣ ва мақоми ҳуқуқии Конститутсияро муайян менамоянд.

3.1. Соҳибихтиёрии давлатӣ ва ягонагии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Соҳибихтиёрии давлатӣ яке аз муҳимтарин принсипҳои сохтори конститутсионӣ мебошад. Мувофиқи моддаи 1 Конститутсия, Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр ва ягона эътироф гардидааст.

Соҳибихтиёрии давлатӣ мустақилияти давлатро дар муайян намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ, ташкили мақомоти давлатӣ, қабули қонунҳо ва ҳалли масъалаҳои дорои аҳаммияти давлатӣ ифода менамояд.

Аз нуқтаи назари назариявӣ соҳибихтиёрии давлатӣ ду ҷанбаи асосӣ дорад: дохилӣ ва хориҷӣ. Ҷанбаи дохилӣ мустақилияти ҳокимияти давлатиро дар ҳудуди кишвар ифода менамояд. Ҷанбаи хориҷӣ бошад, мустақилияти давлатро дар муносибатҳои байналмилалӣ ва баробарҳуқуқии онро бо давлатҳои дигар дар назар дорад.

Дар назарияи классикии давлатдорӣ масъалаи соҳибихтиёрӣ дар осори Жан Боден мавқеи муҳим дорад. Ӯ соҳибихтиёриро ҳамчун хусусияти асосии ҳокимияти давлатӣ таҳлил намуда, онро бо мустақилият ва волоияти ҳокимият алоқаманд медонист.

Дар шароити муосир соҳибихтиёрии давлатӣ бояд дар робита бо уҳдадориҳои байналмилалии давлат, эҳтироми ҳуқуқи байналмилалӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон баррасӣ гардад. Мустақилияти давлат маънои берун будани онро аз низоми уҳдадориҳои байналмилалии қабулкардааш надорад. Ягонагии давлат бошад, мавҷудияти низоми ягонаи конститутсионӣ, қонунгузорӣ, шаҳрвандӣ ва ҳокимияти давлатиро дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон ифода менамояд.

Мувофиқи моддаи 7 Конститутсия, ҳудуди Тоҷикистон тақсимнашаванда ва дахлнопазир мебошад. Ин муқаррарот яке аз кафолатҳои асосии ҳуқуқии тамомияти арзӣ ва устувории давлатдорӣ ба ҳисоб меравад.

Аз ин рӯ, соҳибихтиёрӣ ва ягонагии давлатро ҳамчун ду принсипи ба ҳам алоқаманди сохтори конститутсионӣ арзёбӣ намудан мумкин аст. Соҳибихтиёрӣ мустақилияти ҳокимияти давлатиро таъмин менамояд, ягонагӣ бошад, заминаи ҳудудӣ ва ташкилии амалисозии онро муайян мекунад.

3.2. Демократия ва ҳокимияти халқ. Демократия яке аз принсипҳои асосии сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

Мувофиқи моддаи 6 Конститутсия, халқ баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ мебошад. Ин муқаррарот моҳияти демократии давлатро ифода намуда, асоси ҳуқуқии иштироки шаҳрвандонро дар идоракунии корҳои давлатӣ муайян менамояд.

Дар назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ демократия ҳамчун шакли ташкили ҳокимият баррасӣ мегардад, ки дар он халқ ҳуқуқи муайян намудани самтҳои асосии фаъолияти давлат ва иштирок дар ташаккули мақомоти ҳокимиятро дорад.

Жан-Жак Руссо дар асари «Дар бораи шартномаи ҷамъиятӣ» масъалаи соҳибихтиёрии халқро таҳлил намуда, иродаи умумиро яке аз асосҳои қонунияти ҳокимияти сиёсӣ арзёбӣ кардааст. Аҳаммияти назарияи мазкур дар он ифода меёбад, ки ҳокимияти давлатӣ бояд ба иродаи халқ такя намояд ва фаъолияти он ба манфиатҳои умумии ҷомеа равона гардад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳокимияти халқ тавассути шаклҳои бевосита ва намояндагӣ амалӣ мегардад. Шаклҳои бевоситаи демократия, пеш аз ҳама, интихобот ва раъйпурсиро дар бар мегиранд. Тавассути онҳо шаҳрвандон имконият пайдо менамоянд, ки дар қабули қарорҳои дорои аҳаммияти давлатӣ иштирок кунанд. Демократияи намояндагӣ бошад, тавассути фаъолияти мақомоти интихобии ҳокимияти давлатӣ амалӣ мегардад.

Бо вуҷуди ин, демократияро танҳо бо баргузории интихобот ва раъйпурсӣ маҳдуд намудан дуруст нест. Мазмуни воқеии он инчунин иштироки шаҳрвандон дар муҳокимаи масъалаҳои ҷамъиятӣ, фаъолияти иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, дастрасӣ ба иттилоот, озодии баён ва имконияти назорати ҷамъиятиро фаро мегирад.

Аз ин нуқтаи назар, самаранокии демократия на танҳо ба мавҷудияти институтҳои ҳуқуқӣ, балки ба сатҳи фарҳанги сиёсӣ ва ҳуқуқии ҷомеа низ вобаста мебошад.

3.3. Давлати ҳуқуқбунёд ва волоияти Конститутсия. Ҳуқуқбунёд будани давлат яке аз муҳимтарин хусусиятҳои сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

Моҳияти давлати ҳуқуқбунёд дар он ифода меёбад, ки фаъолияти давлат ва мақомоти он дар асоси ҳуқуқ ва қонун амалӣ гардида, ҳокимияти давлатӣ бо талаботи ҳуқуқӣ маҳдуд карда мешавад.

Мувофиқи моддаи 10 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Муқаррароти мазкур асоси принсипи волоияти Конститутсияро ташкил медиҳад. Он маънои онро дорад, ки ҳамаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, қарорҳои мақомоти давлатӣ ва фаъолияти шахсони мансабдор бояд ба Конститутсия мувофиқат намоянд.

Дар назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ давлати ҳуқуқбунёд бо якчанд хусусияти асосӣ тавсиф мегардад: волоияти ҳуқуқ, баробарии ҳама дар назди қонун, кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон, мустақилияти суд, масъулияти мутақобилаи давлат ва шахс, инчунин мавҷудияти механизмҳои самараноки ҳифзи ҳуқуқ.

Принсипи давлати ҳуқуқбунёд талаб менамояд, ки қонунгузорӣ на танҳо аз ҷиҳати расмӣ қабул гардида бошад, балки ба принсипҳои адолат, баробарӣ, озодӣ ва эҳтироми ҳуқуқи инсон мувофиқат намояд.

Аз ин лиҳоз, байни мафҳумҳои қонуният ва ҳуқуқбунёдӣ робитаи зич мавҷуд аст, аммо онҳо комилан ҳаммаъно нестанд. Қонуният пеш аз ҳама риоя ва иҷрои қонунро ифода менамояд, дар ҳоле ки ҳуқуқбунёдӣ мазмуни ҳуқуқии худи қонун, мувофиқати он ба Конститутсия ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсонро низ дар бар мегирад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди давлати ҳуқуқбунёд бо такмили қонунгузорӣ, таҳкими мустақилияти ҳокимияти судӣ, баланд бардоштани масъулияти мақомоти давлатӣ ва таъмини дастрасии шаҳрвандон ба адолати судӣ алоқаманд мебошад.

3.4. Арзиши олии инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ. Мувофиқи моддаи 5 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Ин муқаррарот яке аз муҳимтарин дастовардҳои ҳуқуқии Конститутсияи давлати соҳибистиқлол ба ҳисоб меравад.

Эътирофи инсон ҳамчун арзиши олӣ маънои онро дорад, ки фаъолияти давлат, сиёсати ҳуқуқӣ ва рушди қонунгузорӣ бояд ба ҳифзи ҳаёт, қадру номус, озодӣ ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон равона карда шаванд.

Аз нуқтаи назари назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ принсипи мазкур хусусияти инсонмеҳварии давлатро ифода менамояд. Дар низоми ҳуқуқии муосир инсон танҳо объекти таъсири ҳокимияти давлатӣ набуда, субъекти мустақили ҳуқуқ мебошад, ки дорои ҳуқуқу озодиҳои эътирофшуда ва кафолатдодашуда аст. Ҳуқуқу озодиҳои инсон дар Конститутсия на танҳо эълон гардидаанд, балки давлат уҳдадор шудааст, ки онҳоро эътироф, риоя ва ҳифз намояд.

Дар ин замина се самти асосии фаъолияти давлатро ҷудо намудан мумкин аст.

Самти якум эътирофи ҳуқуқу озодиҳои инсон мебошад. Давлат мавҷудияти ҳуқуқҳои асосии инсонро ҳамчун арзишҳои бунёдии ҳуқуқӣ қабул менамояд.

Самти дуюм риояи ҳуқуқу озодиҳо мебошад. Мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдор вазифадоранд ҳангоми иҷрои ваколатҳои худ ҳуқуқҳои инсонро эҳтиром намоянд.

Самти сеюм ҳифзи ҳуқуқу озодиҳо мебошад. Давлат бояд механизмҳои ҳуқуқӣ ва институтсионалиеро таъмин намояд, ки тавассути онҳо шахс метавонад ҳуқуқҳои вайроншудаи худро барқарор кунад.

Маҳз самаранокии механизми ҳифзи ҳуқуқ нишондиҳандаи муҳими амалишавии принсипи арзиши олии инсон мебошад.

3.5. Таҷзияи ҳокимияти давлатӣ. Принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ дар моддаи 9 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар гардидааст.

Мувофиқи ин принсип, ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад. Дар назарияи сиёсӣ ва ҳуқуқӣ асосҳои илмии принсипи мазкур дар осори Шарл Луи Монтескё таҳия гардидаанд. Ӯ дар асари «Дар бораи рӯҳи қонунҳо» зарурати ҷудо намудани вазифаҳои асосии ҳокимиятро ҳамчун воситаи пешгирии тамаркузи аз ҳад зиёди он баррасӣ намудааст.

Моҳияти таҷзияи ҳокимият танҳо дар тақсим намудани вазифаҳои давлатӣ байни мақомоти гуногун ифода намеёбад. Ҳадафи асосии он таъмини мувозинати ҳокимият, пешгирии истифодаи худсаронаи ваколатҳо ва фароҳам овардани механизмҳои назорати мутақобила мебошад.

Ҳокимияти қонунгузор вазифаи қабули қонунҳоро иҷро менамояд. Ҳокимияти иҷроия татбиқи қонунҳо ва идоракунии давлатиро таъмин мекунад. Ҳокимияти судӣ бошад, адолати судиро амалӣ намуда, ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шахсонро ҳифз менамояд.

Дар айни замон таҷзияи ҳокимият маънои ҷудоии комили мақомоти давлатӣ аз ҳамдигарро надорад. Баръакс, фаъолияти онҳо бояд дар асоси ҳамкорӣ, риояи ҳудуди ваколатҳо ва масъулияти ҳуқуқӣ ба роҳ монда шавад.

Аз ин рӯ, такмили механизмҳои мувозинат ва назорати мутақобилаи мақомоти давлатӣ яке аз шартҳои асосии таҳкими сохтори конститутсионӣ мебошад.

4. Асосҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии сохтори конститутсионӣ. Асосҳои сохтори конститутсионӣ танҳо муносибатҳои вобаста ба ташкили ҳокимияти давлатиро фаро намегиранд. Онҳо инчунин принсипҳои асосии низоми сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии ҷомеаро муайян менамоянд.

Мувофиқи моддаи 8 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар Тоҷикистон ҳаёти ҷамъиятӣ дар асоси равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкуравӣ инкишоф меёбад.

Принсипи гуногунандешии сиёсӣ имконияти мавҷудияти ақидаҳо, мавқеъҳо ва барномаҳои гуногуни сиёсиро дар доираи талаботи Конститутсия ва қонунгузорӣ таъмин менамояд. Гуногунандешии мафкуравӣ бошад, ба озодии андеша, эътиқод ва ташаккули ҷаҳонбинии шахс алоқаманд мебошад. Дар ҷомеаи демократӣ мавҷудияти андешаҳои гуногун яке аз шартҳои муҳими рушди муҳокимаҳои ҷамъиятӣ ва ташаккули қарорҳои асоснок ба ҳисоб меравад. Ҳамзамон, гуногунандешӣ бояд бо эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигарон, таъмини амнияти ҷомеа ва риояи тартиботи конститутсионӣ мувофиқат намояд.

Яке аз ҷанбаҳои муҳими сохтори конститутсионӣ асосҳои иқтисодии ҷомеа мебошад. Мувофиқи моддаи 12 Конститутсия, асоси иқтисодиёти Тоҷикистонро шаклҳои гуногуни моликият ташкил медиҳанд. Давлат фаъолияти озоди иқтисодӣ, соҳибкорӣ, баробарҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқии ҳамаи шаклҳои моликият, аз ҷумла моликияти хусусиро кафолат медиҳад. Ин муқаррарот заминаи конститутсионии рушди муносибатҳои иқтисодӣ ва фаъолияти соҳибкориро ташкил медиҳад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ, эътирофи шаклҳои гуногуни моликият маънои онро дорад, ки давлат бояд шароити ҳуқуқии ҳифзи моликият, рақобати қонунӣ ва фаъолияти иқтисодиро таъмин намояд. Дар баробари ин, озодии иқтисодӣ бояд бо манфиатҳои ҷамъиятӣ, ҳифзи муҳити зист, ҳуқуқҳои истеъмолкунандагон ва талаботи адолати иҷтимоӣ мувофиқат кунад.

Ҷанбаи дигари муҳими сохтори конститутсионӣ иҷтимоӣ будани давлат мебошад. Дар моддаи 1 Конститутсия Тоҷикистон давлати иҷтимоӣ эътироф гардидааст.

Моҳияти давлати иҷтимоӣ дар он ифода меёбад, ки давлат барои таъмини шароити зиндагии арзанда, рушди озодонаи инсон, дастгирии гурӯҳҳои осебпазири аҳолӣ ва коҳиш додани нобаробарии иҷтимоӣ тадбирҳо меандешад. Принсипи давлати иҷтимоӣ бо ҳуқуқ ба меҳнат, ҳифзи иҷтимоӣ, тандурустӣ, таҳсил ва дигар ҳуқуқҳои иҷтимоию иқтисодӣ робитаи мустақим дорад.

Аз нигоҳи назариявӣ, давлати иҷтимоӣ набояд танҳо ҳамчун низоми пешниҳоди кумакҳои иҷтимоӣ маънидод карда шавад. Он инчунин фароҳам овардани шароити баробар барои рушди қобилиятҳои инсон, иштироки фаъолона дар ҳаёти иқтисодӣ ва истифодаи имкониятҳои иҷтимоиро дар назар дорад.

Дар ин замина сиёсати иҷтимоии давлат бояд ба принсипҳои адолат, баробарии имкониятҳо, дастрасӣ ба хизматрасониҳои асосӣ ва ҳифзи шаъну шарафи инсон такя намояд.

5. Дунявияти давлат ва озодии виҷдон. Дунявият яке аз хусусиятҳои асосии сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Мувофиқи моддаи 1 Конститутсия, Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати дунявӣ эътироф гардидааст.

Моҳияти дунявияти давлат дар он ифода меёбад, ки ҳокимияти давлатӣ дар асоси Конститутсия ва қонунҳо ташкил ва амалӣ гардида, ягон дин ҳамчун мафкураи ҳатмии давлатӣ муқаррар карда намешавад.

Дар айни замон дунявият маънои рад намудани дин ё маҳдуд кардани озодии эътиқоди шахсро надорад. Баръакс, яке аз вазифаҳои асосии давлати дунявӣ таъмини шароити ҳуқуқии амалисозии озодии виҷдон ва эътиқод дар доираи талаботи Конститутсия ва қонунгузорӣ мебошад.

Дар назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ дунявият ҳамчун принсипи бетарафии ҳуқуқии давлат нисбат ба эътиқодҳои динӣ ва ҷаҳонбиниҳои гуногун баррасӣ мегардад. Ин принсип бояд бо баробарии шаҳрвандон дар назди қонун, новобаста аз муносибати онҳо ба дин, ҳамоҳанг бошад.

Мувофиқи моддаи 8 Конститутсия, ташкилотҳои динӣ аз давлат ҷудо буда, ба корҳои давлатӣ мудохила карда наметавонанд. Аз ин муқаррарот бармеояд, ки дунявияти давлат пеш аз ҳама хусусияти ташкилию ҳуқуқӣ дорад. Он ҳудуди муносибатҳои байни мақомоти давлатӣ ва ташкилотҳои диниро муайян менамояд.

Дар шароити ҷомеаи гуногунфарҳангӣ ва гуногунандеша дунявият метавонад ҳамчун воситаи таъмини баробарҳуқуқӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва суботи ҷамъиятӣ хизмат намояд.

Аз ин рӯ, татбиқи дурусти принсипи дунявият бояд бо эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, аз ҷумла озодии виҷдон, ҳамзамон сурат гирад.

6. Кафолатҳои ҳуқуқии ҳифзи асосҳои сохтори конститутсионӣ. Яке аз масъалаҳои муҳим дар таҳқиқи асосҳои сохтори конститутсионӣ муайян намудани механизмҳои ҳифз ва таъмини устувории онҳо мебошад.

Дар назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ кафолатҳои ҳифзи сохтори конститутсионӣ ҳамчун маҷмуи воситаҳои ҳуқуқӣ, ташкилӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ баррасӣ мегарданд, ки ба таъмини амалишавӣ ва пешгирии вайрон гардидани принсипҳои конститутсионӣ равона шудаанд.

Кафолати аввалиндараҷа волоияти Конститутсия мебошад. Моддаи 10 Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ ва амали мустақими меъёрҳои онро муқаррар менамояд. Ин принсип тамоми мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдорро вазифадор менамояд, ки фаъолияти худро дар доираи Конститутсия ба роҳ монанд.

Кафолати дигари муҳим назорати конститутсионӣ мебошад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Суди конститутсионӣ ҳамчун мақоми махсуси ҳокимияти судӣ масъалаҳои ба салоҳияти он мансуби мутобиқати санадҳои ҳуқуқиро ба Конститутсия баррасӣ менамояд. Аҳаммияти назорати конститутсионӣ дар он ифода меёбад, ки он барои таъмини ягонагии низоми ҳуқуқӣ, ҳифзи волоияти Конститутсия ва пешгирии татбиқи санадҳои ба Конститутсия мухолиф заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Ҳамзамон, ҳокимияти судӣ дар маҷмуъ дар ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таъмини қонуният нақши муҳим дорад.

Кафолати сеюм тартиби махсуси тағйири Конститутсия мебошад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар моддаҳои 98–100 тартиби тағйири муқаррароти конститутсиониро пешбинӣ менамояд. Аз ҷумла, моддаи 100 тағйирнопазирии шакли идораи ҷумҳурӣ, тамомияти арзӣ ва моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёдӣ, дунявӣ ва иҷтимоии давлатро муқаррар мекунад. Ин муқаррарот нишон медиҳад, ки баъзе арзишҳои бунёдии давлатдорӣ дорои ҳифзи махсуси конститутсионӣ мебошанд. Аз нуқтаи назари назариявӣ, чунин тартиб ба таъмини устувории низоми конститутсионӣ ва пешгирии тағйироти мухолиф ба моҳияти асосии давлат мусоидат менамояд.

Кафолати чорум масъулияти ҳуқуқии мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдор мебошад. Масъулияти ҳуқуқӣ воситаи муҳими таъмини риояи Конститутсия ва қонунҳо буда, барои пешгирии суиистифода аз ваколатҳои давлатӣ хизмат менамояд.

Дар баробари кафолатҳои ҳуқуқӣ, кафолатҳои иҷтимоӣ ва маънавӣ низ аҳаммияти муҳим доранд. Сатҳи фарҳанги ҳуқуқӣ, эҳтироми шаҳрвандон ба Конститутсия, маърифати ҳуқуқӣ ва иштироки ҷомеаи шаҳрвандӣ дар масъалаҳои ҷамъиятӣ ба устувории сохтори конститутсионӣ таъсири мустақим мерасонанд.

Аз ин рӯ, ҳифзи асосҳои сохтори конститутсионӣ бояд ҳамчун вазифаи муштараки давлат, институтҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва шаҳрвандон арзёбӣ карда шавад.

7. Масъалаҳои муосири амалисозӣ ва таҳкими асосҳои сохтори конститутсионӣ. Дар шароити рушди давлатдорӣ ва тағйирёбии муносибатҳои ҷамъиятӣ масъалаи амалисозии воқеии принсипҳои конститутсионӣ аҳаммияти бештар пайдо менамояд.

Таҳлили назариявӣ нишон медиҳад, ки байни муқаррар гардидани принсипҳои конститутсионӣ ва татбиқи амалии онҳо фарқият вуҷуд дорад.

Конститутсия метавонад арзишҳо ва принсипҳои бунёдиро муқаррар намояд, аммо самаранокии онҳо аз сифати қонунгузорӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ, сатҳи фарҳанги ҳуқуқӣ ва мавҷудияти механизмҳои воқеии ҳифзи ҳуқуқ вобаста мебошад.

Яке аз масъалаҳои муҳим таъмини мувофиқати қонунгузории соҳавӣ ба принсипҳои сохтори конститутсионӣ мебошад. Дар ин самт зарур аст, ки ҳангоми таҳияи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ на танҳо талаботи расмии қонунгузорӣ, балки моҳияти принсипҳои конститутсионӣ низ ба назар гирифта шавад.

Масъалаи дигар ба самаранокии фаъолияти мақомоти давлатӣ алоқаманд мебошад. Давлати ҳуқуқбунёд талаб менамояд, ки мақомоти давлатӣ дар доираи ваколатҳои қонунӣ фаъолият намуда, қарорҳои худро асоснок қабул кунанд ва барои натиҷаҳои фаъолияти худ масъулият дошта бошанд.

Дар ин раванд шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ, дастрасӣ ба иттилоот ва имконияти муроҷиати шаҳрвандон ба мақомоти дахлдор аҳаммияти муҳим доранд.

Самти дигари таҳкими сохтори конститутсионӣ баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии аҳолӣ мебошад. Фарҳанги ҳуқуқӣ ба сатҳи дониши ҳуқуқӣ, муносибати шахс ба қонун ва омодагии ӯ барои амалисозии ҳуқуқу иҷрои уҳдадориҳои худ алоқаманд мебошад. Дар ҷомеае, ки шаҳрвандон мазмуни ҳуқуқу озодиҳои конститутсионии худро медонанд, имконияти иштироки бошуурона дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва истифодаи механизмҳои ҳуқуқии ҳифзи манфиатҳои қонунӣ бештар мегардад.

Аз ин лиҳоз, тарбияи ҳуқуқӣ ва маърифати конститутсионӣ бояд ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати ҳуқуқии давлат баррасӣ карда шаванд.

Масъалаи мазкур махсусан дар шароити рушди технологияҳои рақамӣ аҳаммияти нав пайдо менамояд. Рақамикунонии фаъолияти мақомоти давлатӣ, рушди хизматрасониҳои электронӣ ва истифодаи технологияҳои иттилоотӣ имкониятҳои навро барои таъмини дастрасии шаҳрвандон ба хизматрасониҳои давлатӣ фароҳам меоранд.

Ҳамзамон, рушди муносибатҳои рақамӣ зарурати ҳифзи маълумоти шахсӣ, таъмини амнияти иттилоотӣ, пешгирии табъизи рақамӣ ва риояи ҳуқуқу озодиҳои инсонро ба миён мегузорад.

Аз ин нуқтаи назар, принсипҳои асосҳои сохтори конститутсионӣ бояд дар танзими муносибатҳои нави рақамӣ низ ба таври пайваста татбиқ гарданд.

Ҳамин тариқ, таҳкими асосҳои сохтори конститутсионӣ танҳо бо тағйир додани қонунгузорӣ маҳдуд намегардад. Он такмили фаъолияти мақомоти давлатӣ, рушди механизмҳои ҳифзи ҳуқуқ, баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқӣ ва таҳкими иштироки шаҳрвандонро дар ҳаёти ҷамъиятӣ талаб менамояд.

Хулоса ва пешниҳодҳо. Таҳқиқи назариявӣ ва ҳуқуқии асосҳои сохтори конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон имкон медиҳад, ки як қатор хулосаҳои илмӣ пешниҳод карда шаванд.

Якум, асосҳои сохтори конститутсионӣ институти бунёдии ҳуқуқи конститутсионӣ буда, маҷмуи принсипҳо ва меъёрҳои асосиеро дар бар мегиранд, ки моҳияти давлат, хусусияти ҳокимияти давлатӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд ва самтҳои асосии рушди ҷомеаро муайян менамоянд.

Дуюм, сохтори конститутсионӣ ва асосҳои он мафҳумҳои ба ҳам алоқаманд, вале аз ҷиҳати мазмун фарқкунанда мебошанд. Сохтори конститутсионӣ низоми муносибатҳои воқеии давлат ва ҷомеаро ифода менамояд, асосҳои он бошанд, принсипҳои бунёдии ташкил ва фаъолияти ҳамин низомро муайян мекунанд.

Сеюм, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 ноябри соли 1994 заминаи ҳуқуқии ташаккули сохтори конститутсионии давлати соҳибистиқлолро гузошта, принсипҳои соҳибихтиёрӣ, демократия, ҳуқуқбунёдӣ, дунявият, иҷтимоӣ будани давлат, ҳокимияти халқ ва арзиши олии инсонро муқаррар намуд.

Чорум, принсипҳои асосҳои сохтори конститутсионӣ хусусияти низомсоз дошта, барои тамоми соҳаҳои қонунгузорӣ ва фаъолияти мақомоти давлатӣ аҳаммияти роҳнамоӣ доранд.

Панҷум, самаранокии асосҳои сохтори конститутсионӣ аз сатҳи амалисозии воқеии онҳо вобаста мебошад. Танҳо мавҷудияти меъёрҳои конститутсионӣ барои таъмини демократия, ҳуқуқбунёдӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон кофӣ нест.

Бо назардошти натиҷаҳои таҳқиқ пешниҳод карда мешавад, ки:

1. Дар илми ҳуқуқи конститутсионии Тоҷикистон таҳқиқи мафҳум, мазмун ва хусусиятҳои асосҳои сохтори конститутсионӣ ҳамчун институти мустақили ҳуқуқӣ густариш дода шавад.

2. Ҳангоми таҳияи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ механизми арзёбии мувофиқати онҳо ба принсипҳои асосии сохтори конститутсионӣ тақвият дода шавад.

3. Самаранокии механизмҳои назорати конститутсионӣ ва ҳифзи судии ҳуқуқу озодиҳои инсон мунтазам таҳлил ва такмил дода шавад.

4. Дар фаъолияти мақомоти давлатӣ принсипҳои шаффофият, қонуният, масъулият ва эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон бештар татбиқ карда шаванд.

5. Барномаҳои маърифати ҳуқуқӣ ва тарбияи конститутсионии шаҳрвандон, махсусан ҷавонон, таҳия ва амалӣ гарданд.

6. Дар шароити рақамикунонии идоракунии давлатӣ механизмҳои ҳуқуқии ҳифзи ҳуқуқҳои конститутсионии инсон, аз ҷумла ҳуқуқ ба дахлнопазирии ҳаёти шахсӣ ва ҳифзи маълумоти шахсӣ, такмил дода шаванд.

7. Дар таҳқиқоти минбаъда таносуби арзишҳои конститутсионӣ, принсипҳои давлати ҳуқуқбунёд ва механизмҳои амалисозии онҳо ҳамчун самти мустақили таҳқиқоти илмӣ мавриди омӯзиш қарор дода шавад.

Дар маҷмуъ, асосҳои сохтори конститутсионӣ заминаи ҳуқуқии ташаккул ва рушди давлатдории муосири Тоҷикистон мебошанд. Аҳаммияти онҳо на танҳо дар муқаррар намудани принсипҳои ташкил ва фаъолияти давлат, балки дар муайян намудани ҳадафҳои рушди ҷомеа, таъмини устувории низоми ҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон зоҳир мегардад.

Таҳкими минбаъдаи ин асосҳо бояд ба рушди давлатдории ҳуқуқбунёд, баланд бардоштани самаранокии фаъолияти мақомоти давлатӣ, таъмини адолати иҷтимоӣ ва рушди фарҳанги конститутсионии ҷомеа равона карда шавад.

Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн-доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон;

Қодирзода Тоҳир Қамар-доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсент, сарходими илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.