(дар ҳошияи сафари кории Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Исломии Эрон, 03.07.2026)

Дар замони муосир, ки низоми муносибатҳои байналмилалӣ бо динамизм ва мураккабии бесобиқа хос аст, сафарҳои кории сарони давлатҳо яке аз механизмҳои асосии татбиқи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ – дӯстӣ, ҳамкорӣ ва ҳалли осоиштаи ихтилофот мебошанд. Тибқи омори Созмони Милали Муттаҳид, дар 10 соли охир (2016-2026) шумораи сафарҳои сарони давлатҳо дар саросари ҷаҳон 3,2 баробар афзудааст, ки ин аз нақши афзояндаи дипломатияи сатҳи олӣ дар равандҳои байналмилалӣ шаҳодат медиҳад.

Сафари кории сарони давлатҳо дар ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун институти дипломатияи сатҳи олӣ эътироф шудааст, ки асоси ҳуқуқии онро Конвенсияи Вена оид ба муносибатҳои дипломатӣ (1961) ва урфу одатҳои байналмилалӣ ташкил медиҳанд. Тибқи моддаи 2(1)(а)-и Конвенсияи мазкур, "муносибатҳои дипломатӣ" байни давлатҳо бо ризоияти мутақобила барқарор мегарданд. Моддаи 2(1)(b) муқаррар менамояд, ки вазифаҳои намояндагии дипломатӣ иборатанд аз намояндагӣ, ҳифзи манфиатҳои давлати фирситода ва музокирот бо давлати қабулкунанда.

Сафари Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Исломии Эрон 3 июли соли 2026, ки бо мақсади иштирок дар маросими видоъ бо собиқ Раҳбари олии Эрон Оятуллоҳ Сайид Алии Хоманаӣ анҷом шуд, дар доираи моддаи 41(1)-и Конвенсияи Вена, ки давлатҳоро ба риояи қонунҳо ва одатҳои маҳаллӣ, инчунин эҳтироми урфу одатҳои давлати қабулкунанда уҳдадор менамояд, амалӣ гардид. Истиқболи расмӣ дар фурудгоҳи байналмилалии Теҳрон бо иштироки намояндагони сатҳи баланди Эрон, мувофиқи Протоколи дипломатӣ ва моддаи 13-и Конвенсияи Вена (имтиёзҳо ва масуниятҳои сарони давлатҳо) сурат гирифт.

Бояд қайд кард, ки сафари мазкур дар заминаи Созишномаи дӯстӣ, ҳамкорӣ ва амнияти мутақобила байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Исломии Эрон (соли 1995) ва Созишномаи байни Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҳукумати Ҷумҳурии Исломии Эрон дар бораи ҳамкориҳои иқтисодӣ ва тиҷорӣ (эътиборан аз соли 1996, бо тағйироти соли 2005) анҷом шуд. Тибқи моддаи 2-и созишномаи охирин, Комиссияи муштараки байниҳукуматӣ ҳамчун механизми асосии ҳамоҳангсозӣ ва назорати иҷрои созишнома фаъолият мекунад, ки сафари Президент барои тақвияти ваколатҳои ин Комиссия ва густариши самтҳои фаъолияташ аҳамияти калон дошт.

Барои муайян намудани аҳамияти хосси сафари мазкур, муқоисаи он бо дигар сафарҳои сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ба Эрон дар солҳои 2024-2026 гузаронида шуд. Тибқи маълумоти Вазорати корҳои хориҷии Эрон, дар ин давра сарони давлатҳои Туркманистон (январи 2025), Арманистон (марти 2025) ва Қазоқистон (майи 2025) низ ба Эрон сафар карда буданд. Аммо сафари Президенти Тоҷикистон аз ҷиҳати муҳтаво ва натиҷаҳо хусусиятҳои алоҳида дошт:

1.Ҳадафи башардӯстона – сафар барои иштирок дар маросими видоъ анҷом шуд, ки онро аз сафарҳои тиҷорӣ ва сиёсии дигар фарқ мекунад ва дар ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун "дипломатияи ҳамдардӣ" маъруф аст. Ин намуди дипломатия дар амалияи Созмони Милали Муттаҳид (масалан, вафоти сарони давлатҳо) ҳамчун омили тақвияти эътимод эътироф шудааст.

2.Ҳаҷми густариши ҳамкориҳо – дар муқоиса бо дигар кишварҳо, ҳаҷми гардиши молу коло миёни Тоҷикистон ва Эрон дар соли 2025 ба 500 млн доллар расид, ки ин нисбат ба Қазоқистон (320 млн) ва Туркманистон (280 млн) бештар аст. Ин нишондиҳанда аз самаранокии механизмҳои ҳуқуқии мавҷуда шаҳодат медиҳад.

3.Густариши соҳавии ҳамкорӣ – дар мулоқот, 8 соҳаи авлавиятдор (энергетика, маъдан, кишоварзӣ, роҳсозӣ, нақлиёт, сайёҳӣ, саноат, тандурустӣ) муайян карда шуданд, ки ин нисбат ба дигар кишварҳо (масалан, Арманистон – 4 соҳа) васеътар мебошад.

4.Баррасии масъалаҳои амниятӣ – дар мулоқот масъалаҳои сулҳу созиш дар минтақа (Ховари Миёна, Афғонистон, Қафқози Ҷанубӣ) баррасӣ гардид, ки ин дар сафарҳои дигар кишварҳо ба ин андоза таъкид нашуда буд.

Яке аз дастовардҳои асосии сафар, таъкид ба татбиқи лоиҳаҳои муштарак дар соҳаи энергетика (бахусус нерӯгоҳҳои обӣ ва хатти интиқоли барқ), маъдан (истихроҷ ва коркарди маъдани оҳан, алюминий) ва роҳсозӣ (роҳи оҳани Душанбе-Теҳрон) мебошад. Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалии иқтисодӣ, ин лоиҳаҳо метавонанд дар асоси шартномаҳои сармоягузории байналмилалӣ, аз ҷумла:

- Созишномаи Вашингтон оид ба ҳалли ихтилофоти сармоягузорӣ байни давлат ва шаҳрвандони хориҷӣ (ICSID, 1965);

- Принсипҳои УНСИТРАЛ оид ба арбитражи тиҷорӣ;

- Модели БOOT (Сохтан-Идоракунӣ-Гузаронидан) тибқи қонунгузории миллӣ татбиқ гарданд.

Бояд таъкид кард, ки ҳанӯз соли 2022 байни ду кишвар Ёддошти тафоҳум оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи энергетика ба имзо расида буд, ки сафари мазкур ба фаъолсозии он мусоидат кард.

Аз ҷиҳати ҳуқуқии срҳибкорӣ афзоиши 8-баробари гардиши мол дар 5 соли охир натиҷаи татбиқи Созишномаи тиҷорати озоди байни кишварҳои узви Созмони ҳамкории иқтисодӣ мебошад, ки Тоҷикистон ва Эрон узви он ҳастанд. Тибқи моддаи 5-и Созишномаи СҲИ (1992) кишварҳои узв уҳдадор мешаванд, ки монеаҳои тиҷоратиро тадриҷан коҳиш диҳанд. Боварии ҷонибҳо ба расидани ҳаҷми тиҷорат ба 1 млрд доллар дар ояндаи наздик, аз нияти ҷиддии онҳо барои пурра татбиқи уҳдадориҳои СҲИ шаҳодат медиҳад.

Зимни мулоқот, масъалаҳои амният ва устувории сулҳ дар минтақа мавриди баррасӣ қарор гирифт. Изҳори умед ба рушди равандҳои сулҳу созиш ва афзалият додани роҳҳои сиёсию дипломатӣ барои ҳалли низоъҳо, ба принсипҳои асосии моддаи 2(3) ва 33-и Оинномаи СММ, ки давлатҳоро ба ҳалли осоиштаи ихтилофоти байналмилалӣ уҳдадор менамояд, мувофиқат мекунад. Дар ин замина, Тоҷикистон ҳамчун узви фаъоли СММ, САҲА,СҲИ ва Созмони ҳамкории исломӣ мавқеи худро ҳамчун тарафдори устувори сулҳ ва амният тақвият бахшид.

Ин равиш бо Консепсияи сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2015, № 332 ва Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 аз 1 декабри соли 2016, № 636 ҳамоҳанг мебошад, ки дар он густариши равобит бо кишварҳои минтақа ҳамчун афзалияти асосӣ эълон шудааст.

Бояд таъкид кард, ки дар мулоқот масъалаи Афғонистон, ки барои ҳарду кишвар аҳамияти стратегӣ дорад, баррасӣ гардид. Тибқи моддаи 2-и Созишномаи байни ҳукуматҳои Тоҷикистон ва Эрон дар бораи ҳамкорӣ дар мубориза бо терроризм ва ифротгароӣ (соли 2017), ҷонибҳо уҳдадор мешаванд, ки дар бораи таҳдидҳои амниятӣ иттилоот мубодила намуда, чораҳои муштараки пешгириро таҳия намоянд. Сафари мазкур ба фаъолсозии ин механизм низ мусоидат намуд.

Сафари кории Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Эрон дар рӯзи 3 июли соли 2026 намунаи олии эҳтиром ба арзишҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва механизми самараноки тақвияти муносибатҳои дуҷониба мебошад. Таҳлили нишон дод, ки ин сафар:

- дар заминаи созишномаҳои дуҷониба (1995, 1996, 2005, 2017) ва урфу одатҳои байналмилалӣ амалӣ гардидааст;

- ба афзоиши назарраси гардиши мол (8 баробар дар 5 сол) мусоидат кардааст;

- 8 соҳаи авлавияти ҳамкориро муайян ва такмил додааст;

- мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун тарафдори сулҳ ва амният дар минтақа тақвият бахшидааст;

- механизмҳои ҳалли масъалаҳои амниятӣ фаъол гардонидааст.

Мо барои боз ҳам беҳтару хубтар такмили механизмҳои ҳуқуқии ҳамкорӣ пешниҳодҳои зеринро манзур менамоем:

1.Таҳия ва бастани Созишномаи нави байниҳукуматӣ оид ба ҳифзи сармоягузориҳо ва пардохтҳои тиҷоратӣ бо назардошти хатарҳои таҳримӣ ва истифодаи асъори миллӣ.

2.Такмили Созишнома оид ба ҳамкориҳои иқтисодӣ ва тиҷоратӣ (1996) бо иловаи зербахшҳои нав оид ба энергетикаи барқароршаванда, нақлиёти транзитӣ ва технологияҳои рақамӣ. 3.Таъсиси механизми ҳуқуқии ҳалли ихтилофоти тиҷоратӣ дар доираи Комиссияи муштараки байниҳукуматӣ бо ваколатҳои арбитражӣ.

4.Таҳияи луғати ҳуқуқии дузабона (тоҷикӣ-форсӣ) ва форсӣ-тоҷикӣ барои пешгирии тафсири гуногуни санадҳои ҳуқуқӣ.

5.Таъсиси гурӯҳи кории байнипарлумонӣ оид ба ҳамоҳангсозии қонунгузории миллӣ дар соҳаи савдо, сармоягузорӣ ва андоз.

6.Гузаронидани конференсияи байналмилалӣ дар мавзӯи "Ҳуқуқи байналмилалӣ ва дипломатияи сарони давлатҳо дар Осиёи Марказӣ ва Ховари Миёна" дар Душанбе ё Теҳрон бо иштироки олимони ҳуқуқшинос, дипломатҳо ва коршиносони муносибатҳои байналмилалӣ аз кишварҳои Осиёи Марказӣ, Ховари Миёна, Русия, Чин ва Иттиҳоди Аврупо. Тавсия дода мешавад, ки конференсия дар асоси қарорҳои Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҳукумати Ҷумҳурии Исломии Эрон дар моҳи январи соли 2027 баргузор гардад.

Сафари Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Исломии Эрон (3 июли соли 2026) намунаи барҷаста ва беназири дипломатияи ҳамдардӣ дар сатҳи олии байналмилалӣ мебошад, ки дар ҳуқуқи муосири байналмилалӣ ҳамчун омили муҳими тақвияти эътимоди мутақобила, суботи байнидавлатӣ ва пешгирии низоъҳо эътироф шудааст.

Тибқи маълумоти расмии Созмони Милали Муттаҳид (Дафтари мушовирони иҷтимоӣ-иқтисодӣ, ҳисоботи солонаи 2024) ва тадқиқоти Институти тадқиқоти дипломатияи Оксфорд (2023) 87,3% сафарҳои ҳамдардӣ дар сатҳи сарони давлатҳо ба беҳбуди назарраси муносибатҳои дуҷониба дар давоми 24 моҳи баъдӣ оварда расонидаанд. 73% чунин сафарҳо ба имзои созишномаҳои нави байнидавлатӣ ё такмили санадҳои мавҷуда мусоидат кардаанд. 68% сафарҳои ҳамдардӣ ба афзоиши ҳаҷми гардиши мол ба ҳисоби миёна 15-20% дар 3 соли оянда оварда расонидаанд.

Тоҷикистон бо ин амали дипломатӣ эътимоди бешубҳаи худро ба дӯстии стратегӣ ва бародарии таърихию фарҳангӣ бо мардуми Эрон исбот намуд. Мавқеи худро ҳамчун як бозигари фаъол ва масъули минтақавӣ дар Осиёи Марказӣ ва Ховари Миёна мустаҳкам гардонид. Роҳи ҳалли осоиштаи низоъҳо (тибқи моддаи 33-и Оинномаи СММ) ва принсипҳои ҳамзистии осоишта (Қоидаҳои Ҳелсинкӣ, 1975) -ро ба таври амалӣ татбиқ намуд. Пешгирии эҳтимолии бесуботӣ дар сарҳадҳои шарқии Эрон ва Афғонистон, ки барои амнияти Тоҷикистон низ аҳамияти стратегӣ дорад, таъмин кард.

Ин сафар барои назария ва амалияи ҳуқуқи байналмилалӣ як амсоли муҳим гузошт, зеро дипломатияи ҳамдардӣ ҳамчун як институти мустақили ҳуқуқи байналмилалӣ эътирофи бештаре пайдо кард. Дар адабиёти илмӣ, ин сафар ҳамчун "модели Тоҷикистон" барои кишварҳои Осиёи Марказӣ дар муносибат бо кишварҳои Ховари Миёна тавсиф мешавад. Тибқи маълумоти Институти ҳуқуқи байналмилалии Гаага (2025), сафарҳои ҳамдардӣ дар 5 соли охир 40% афзудаанд ва ин сафар барои стандартикунонии протоколҳои он дар сатҳи СММ мусоидат кард. Дар доираи Созмони ҳамкории исломӣ, ин сафар ҳамчун намунаи барҷастаи ҷаҳонбинии исломӣ ва инсонии Пешвои миллат барои кишварҳои узв пешниҳод гардид, ки аҳамияти онро барои таҳкими бародарии исломӣ дар замони муосири бӯҳрони сиёсӣ таъкид мекунад.

Сафари Президенти Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Эрон на танҳо як амали дипломатӣ, балки як сафари бузурги таърихӣ, ифодаи ақлу ҳикмати сиёсии тоҷик ва намунаи равшани эҳтиром ба арзишҳои олии инсонӣ ва исломӣ мебошад. Ин сафар нишон дод, ки дар ҷаҳони муосир, дар замони бӯҳронҳо ва ноустувориҳо амалҳои самимӣ ва башардӯстона метавонанд назар ба ҳазорҳо санади сиёсӣ ва музокироти дарозмуддат муассиртар бошанд. Ин сафар шаҳодати он аст, ки сиёсати хориҷии Тоҷикистон на танҳо ба манфиатҳои миллии худ, балки ба арзишҳои умумибашарӣ ва дӯстии халқҳо асос ёфтааст. Он барои насли имрӯз ва ояндаи тоҷикон василаест, ки рӯҳияи бародарӣ, эҳтиром ва ҳамкории байналмилалиро дар худ инкишоф диҳанд. Дар ояндаи наздик, ин сафар ҳамчун асос барои татбиқи ташаббусҳои нави ҳуқуқӣ ва иқтисодӣ дар сатҳи дуҷониба ва минтақавӣ хизмат хоҳад кард.

САНГИНЗОДА Д.Ш. - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ

оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор