Истиқлоли давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо оғози марҳилаи нави давлатдорӣ, балки заминаи бунёдии ташаккули низоми мустақили ҳуқуқӣ, таҷдиди сохтори ҳокимияти давлатӣ ва таъсиси механизмҳои муосири ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон гардид. Дар ин раванд ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ мақоми махсусро ишғол менамояд, зеро ташаккули давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд бидуни ҳокимияти судии мустақил, босалоҳият ва самаранок имконнопазир аст.

Аз ин нуқтаи назар, ислоҳоти судӣ-ҳуқуқиро метавон яке аз муҳимтарин дастовардҳои даврони Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон арзёбӣ намуд. Маҳз дар давраи соҳибистиқлолӣ асосҳои конститутсионии ҳокимияти судӣ ташаккул ёфта, низоми судӣ ба талаботи давлатдории миллӣ мутобиқ карда шуд, қонунгузории мурофиавӣ тадриҷан нав гардид ва кафолатҳои ҳифзи судии ҳуқуқу озодиҳои инсон тақвият ёфтанд.

Моҳияти таърихии ин раванд дар он ифода меёбад, ки Тоҷикистон баъди ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ бояд низоми ҳуқуқиеро ташаккул медод, ки на танҳо идомаи шаклии сохторҳои давраи пешин, балки ифодакунандаи хусусияти давлати соҳибихтиёр, арзишҳои конститутсионӣ ва талаботи ҷомеаи демократӣ бошад. Аз ин рӯ, ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ бо раванди ташаккули давлатдории навини тоҷикон робитаи ногусастанӣ дорад.

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 марҳилаи сифатан нави ташаккули низоми давлатдорӣ ва ҳуқуқии кишварро оғоз намуд. Конститутсия Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон карда, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф намуд.

Ин муқаррароти конститутсионӣ барои муайян намудани самти минбаъдаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ аҳаммияти бунёдӣ пайдо карданд. Агар инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯ арзиши олӣ бошанд, пас тамоми низоми мақомоти давлатӣ, аз ҷумла суд, бояд ба таъмини воқеии ин арзишҳо нигаронида шавад.

Дар низоми таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ҳокимияти судӣ мақоми мустақилро соҳиб гардид. Мустақилияти суд дар ин маврид танҳо маънои ҷудо будани ташкилии онро аз ҳокимияти қонунгузор ва иҷроия надорад. Он пеш аз ҳама кафолати он мебошад, ки баҳсҳои ҳуқуқӣ, масъалаҳои ҷавобгарии ҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқҳои шаҳрвандон бояд дар асоси Конститутсия ва қонун, бе дахолати ғайриқонунӣ ҳал карда шаванд.

Ҳамин тариқ, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи ҳуқуқӣ ва арзишии ислоҳоти минбаъдаи судиро муайян намуд. Дар асоси меъёрҳои он қонунгузории конститутсионӣ оид ба судҳо, қонунгузории мурофиавӣ, санадҳои марбут ба фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, адвокатура, нотариат, иҷрои санадҳои судӣ ва дигар ниҳодҳои низоми адолати судӣ тадриҷан такмил дода шуданд.

Хусусияти муҳими таҷрибаи Тоҷикистон дар он аст, ки ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ ҳамчун тадбири якдафъаина амалӣ нашуда, балки ба раванди пайваста ва марҳилавии сиёсати ҳуқуқии давлат табдил ёфтааст.

Дар марҳилаҳои гуногуни рушди давлат зарурати такмили сохтори судҳо, баланд бардоштани мақоми судяҳо, беҳтар намудани сифати баррасии парвандаҳо, таъмини дастрасӣ ба адолати судӣ ва мутобиқ намудани мурофиаи судӣ ба талаботи нави муносибатҳои ҷамъиятӣ ба миён омад.

Қабули барномаҳои ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ ифодаи ҳамин муносибати низомнок мебошад. Онҳо ба муайян намудани самтҳои афзалиятноки рушди ҳокимияти судӣ, таҳкими заминаҳои ҳуқуқӣ ва ташкилии фаъолияти судҳо, такмили қонунгузории мурофиавӣ ва беҳтар намудани шароити татбиқи адолати судӣ мусоидат карданд.

Дар натиҷа, мафҳуми «ислоҳоти судӣ» тадриҷан мазмуни васеътар пайдо намуд. Имрӯз он танҳо тағйир додани сохтори судҳоро ифода намекунад. Ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ маҷмуи чораҳои конститутсионӣ, қонунгузорӣ, ташкилӣ, кадрӣ, моддию техникӣ ва иттилоотиро фаро мегирад, ки ҳадафи умумии онҳо баланд бардоштани самаранокии ҳифзи ҳуқуқ мебошад.

Яке аз самтҳои асосии ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ дар даврони Истиқлол таҳкими мустақилияти суд ва судяҳо мебошад.

Мустақилияти суд шарти бунёдии давлати ҳуқуқбунёд ба ҳисоб меравад. Суд танҳо дар ҳолате метавонад ҳуқуқи шаҳрванд, манфиати қонунии ташкилот ва манфиатҳои давлатро самаранок ҳифз намояд, ки ҳангоми қабули қарор аз ҳар гуна таъсири ғайриқонунӣ озод бошад.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ заминаҳои ҳуқуқии кафолати мустақилияти судяҳо тадриҷан ташаккул ва такмил ёфтанд. Тартиби интихоб ва таъин намудани судяҳо, талаботи тахассусӣ нисбат ба онҳо, кафолатҳои фаъолияти касбӣ, масъалаҳои дахлнопазирӣ, таъминоти иҷтимоӣ ва ҷавобгарии судяҳо дар қонунгузорӣ мавқеи махсус пайдо карданд.

Дар айни замон, мустақилияти суд набояд ҳамчун имтиёзи шахсии судя маънидод карда шавад. Он пеш аз ҳама кафолати ҳуқуқи шаҳрванд ба муҳокимаи одилонаи судӣ мебошад. Яъне ҷомеа ба судя мустақилият медиҳад, то ӯ тавонад танҳо ба Конститутсия, қонун, далелҳои парванда ва эътиқоди ҳуқуқии худ такя намуда, адолати судиро амалӣ созад.

Аз ҳамин ҷиҳат, таҳкими мустақилияти судӣ бояд ҳамзамон бо баланд бардоштани масъулияти касбӣ, сатҳи дониш, одоби судӣ ва сифати санадҳои судӣ амалӣ карда шавад.

Яке аз натиҷаҳои назарраси ислоҳоти даврони Истиқлол ташаккул ва рушди низоми судии мутобиқ ба давлатдории миллӣ мебошад.

Дар низоми судии кишвар судҳои дорои салоҳиятҳои гуногун фаъолият намуда, ҳифзи судии муносибатҳои конститутсионӣ, маданӣ, оилавӣ, меҳнатӣ, иқтисодӣ, ҷиноятӣ ва дигар муносибатҳои ҳуқуқиро таъмин менамоянд.

Рушди адолати конститутсионӣ дар ин замина аҳаммияти махсус дорад. Назорати конститутсионӣ воситаи муҳими таъмини волоияти Конститутсия буда, ба ҳифзи асосҳои сохтори конститутсионӣ ва пешгирии татбиқи санадҳои ба Конститутсия номувофиқ мусоидат менамояд.

Рушди судҳои иқтисодӣ низ бо гузариши кишвар ба муносибатҳои бозорӣ, рушди соҳибкорӣ, шаклҳои гуногуни моликият ва афзоиши муносибатҳои шартномавӣ алоқаманд мебошад. Ҳифзи судии ҳуқуқи моликият ва озодии фаъолияти иқтисодӣ яке аз шартҳои муҳими суботи иқтисодӣ ва эътимоди иштирокчиёни муомилоти маданӣ ба давлат ба ҳисоб меравад.

Дар баробари ин, рушди тамоми зинаҳои судӣ ба ташаккули механизми мукаммалтари санҷиши қонунӣ ва асоснок будани санадҳои судӣ мусоидат намуд. Имконияти аз нав санҷидани санади судӣ яке аз кафолатҳои муҳими пешгирӣ ва ислоҳи хатои судӣ мебошад.

Дастоварди дигари даврони Истиқлол ташаккули заминаи нави қонунгузории мурофиавӣ мебошад. Адолати судӣ танҳо тавассути мавҷудияти суд амалӣ намегардад. Барои он тартиби дақиқ, одилона ва пешбинишавандаи мурофиавӣ зарур аст.

Қонунгузории мурофиавии маданӣ, ҷиноятӣ, иқтисодӣ ва дигар соҳаҳои мурофиавӣ дар даврони соҳибистиқлолӣ бо назардошти принсипҳои конститутсионӣ ва талаботи рушди ҷомеа таҷдид гардид.

Дар маркази ин тағйирот масъалаҳои баробарии иштирокчиёни мурофиа, мубоҳисавӣ будани баррасии парванда, ҳуқуқ ба ҳимоя, мустақилияти суд, арзёбии далелҳо, асоснокии санадҳои судӣ ва имконияти шикоят аз онҳо қарор доранд.

Дар мурофиаи ҷиноятӣ масъалаи ҳифзи ҳуқуқи гумонбаршуда, айбдоршаванда ва судшаванда, таъмини ҳуқуқ ба ҳимоя ва риояи кафолатҳои мурофиавӣ аҳаммияти махсус пайдо кардааст.

Дар мурофиаи маданӣ ва иқтисодӣ бошад, принсипҳои баробарии тарафҳо, ихтиёрдории иштирокчиён нисбат ба ҳуқуқҳои худ, мубоҳисавӣ будани мурофиа ва уҳдадории тарафҳо оид ба исботи ҳолатҳое, ки ба онҳо ҳамчун асоси талаб ё эътирози худ истинод мекунанд, барои ташаккули адолати муосири судӣ нақши муҳим доранд.

Арзиши воқеии ҳар гуна ислоҳоти судӣ дар он муайян мегардад, ки он то кадом андоза метавонад ҳуқуқ ва озодиҳои инсонро дар амал ҳифз намояд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон кафолати ҳифзи судии ҳуқуқу озодиҳои инсонро муқаррар намуда, ба шаҳрванд имконият медиҳад, ки барои барқарор намудани ҳуқуқи вайроншуда ба суд муроҷиат намояд.

Дар шароити давлати ҳуқуқбунёд суд бояд на танҳо мақоми ҳалкунандаи баҳс, балки ниҳоди кафолатдиҳандаи адолат бошад. Маҳз тавассути муроҷиат ба суд шахс метавонад ҳуқуқи моликият, ҳуқуқҳои меҳнатӣ ва оилавӣ, шаъну шараф, эътибори корӣ, ҳуқуқ ба ҷуброни зарар ва дигар ҳуқуқу манфиатҳои қонунии худро ҳимоя намояд.

Аз ин рӯ, яке аз меъёрҳои муҳимтарини арзёбии натиҷаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ бояд сатҳи дастрасии воқеии аҳолӣ ба адолати судӣ бошад.

Дастрасӣ ба адолати судӣ маънои онро дорад, ки шаҳрванд бояд имконияти воқеӣ дошта бошад, ки дар муҳлати оқилона ба суд муроҷиат кунад, мавқеи худро пешниҳод намояд, аз ёрии ҳуқуқӣ истифода барад, санади асосноки судиро дастрас кунад ва дар ҳолати зарурӣ онро бо тартиби муқаррарнамудаи қонун мавриди шикоят қарор диҳад.

Ислоҳоти судӣ-ҳуқуқиро аз рушди адвокатура ҷудо арзёбӣ намудан имконнопазир аст. Мурофиаи одилона танҳо дар шароите имконпазир мегардад, ки тарафҳо барои ҳифзи манфиатҳои худ имкониятҳои воқеии ҳуқуқӣ дошта бошанд.

Адвокатура дар ин низом вазифаи муҳими ҳифзи ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунии шахсро иҷро менамояд. Махсусан дар мурофиаи ҷиноятӣ фаъолияти ҳимоятгар яке аз кафолатҳои асосии ҳуқуқи инсон мебошад.

Таҳкими мақоми адвокат, рушди низоми расонидани ёрии ҳуқуқӣ ва баланд бардоштани сатҳи касбии намояндагӣ дар суд бояд ҳамчун қисми таркибии сиёсати судӣ-ҳуқуқии давлат арзёбӣ гардад.

Ҳар қадаре ки фаъолияти адвокатура мустақил, касбӣ ва дастрас бошад, ҳамон андоза принсипи мубоҳисавии мурофиаи судӣ мазмуни воқеӣ пайдо менамояд.

Самаранокии фаъолияти суд танҳо бо қабули ҳалнома, ҳукм ё дигар санади судӣ анҷом намеёбад. Агар санади судӣ дар амал иҷро нашавад, ҳуқуқи эътирофшуда метавонад танҳо дар сатҳи шаклӣ боқӣ монад.

Аз ин рӯ, такмили механизми иҷрои санадҳои судӣ низ яке аз ҷузъҳои муҳими ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ мебошад.

Принсипи ҳатмӣ будани санадҳои судӣ тақозо менамояд, ки қарорҳои эътибори қонунӣ пайдокардаи суд аз ҷониби мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор, шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ иҷро карда шаванд.

Ба ин маъно, иҷрои саривақтӣ ва пурраи санади судӣ нишондиҳандаи муҳими эътимоднокии тамоми низоми адолати судӣ мебошад.

Дар шароити муосир ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ бо равандҳои рақамикунонии давлат ва ҷомеа пайванди зич пайдо мекунад.

Истифодаи технологияҳои иттилоотӣ метавонад дастрасӣ ба судро осон намуда, суръати мубодилаи иттилоотро баланд бардорад ва шаффофияти фаъолияти судҳоро тақвият диҳад. Муомилоти электронии ҳуҷҷатҳо, ташкили махзани иттилоотии санадҳои судӣ, истифодаи воситаҳои электронии иртибот ва дигар шаклҳои рақамикунонӣ метавонанд сарбории ташкилиро коҳиш диҳанд.

Аммо рақамикунонӣ набояд танҳо ҳамчун масъалаи техникӣ фаҳмида шавад. Гузариш ба адолати рақамӣ масъалаҳои нави ҳуқуқиро низ ба миён меорад, аз ҷумла ҳифзи маълумоти шахсӣ, амнияти иттилоотӣ, муайян намудани шахсияти иштирокчии мурофиа, эътимоднокии далелҳои электронӣ ва таъмини дастрасии баробар ба технологияҳо.

Дар оянда масъалаи истифодаи зеҳни сунъӣ дар фаъолияти ҳуқуқӣ низ аҳаммияти бештар пайдо хоҳад кард. Зеҳни сунъӣ метавонад дар таҳлили иттилоот, ҷустуҷӯи санадҳо ва иҷрои корҳои техникӣ мусоидат намояд, вале қабули қарори судӣ бояд ҳамчун фаъолияти дорои масъулияти махсуси конститутсионӣ таҳти назорати инсон боқӣ монад.

Яке аз масъалаҳои муҳим дар марҳилаи нави ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ баланд бардоштани эътимоди ҷомеа ба суд мебошад.

Эътимод танҳо тавассути қабули қонунҳои нав ташаккул намеёбад. Он натиҷаи фаъолияти ҳаррӯзаи суд, муносибати одилона ба иштирокчиёни мурофиа, асоснокии қарорҳо, риояи муҳлатҳо, одоби касбии судяҳо ва иҷрои воқеии санадҳои судӣ мебошад.

Санади судӣ бояд на танҳо аз ҷиҳати шакл ба талаботи қонун ҷавобгӯ бошад, балки мантиқи ҳуқуқии он барои иштирокчиёни мурофиа фаҳмо бошад. Асосноккунии мукаммали ҳалнома ё ҳукм нишон медиҳад, ки суд далелҳои тарафҳоро шунида, онҳоро таҳқиқ намуда ва ба ҳар як масъалаи дорои аҳаммияти ҳуқуқӣ ҷавоби асоснок додааст.

Аз ҳамин ҷиҳат, сифати санадҳои судӣ яке аз нишондиҳандаҳои муҳимтарини сифати адолати судӣ мебошад.

Аҳаммияти ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ аз доираи фаъолияти мақомоти судӣ фаротар меравад. Он бевосита ба рушди давлатдории миллӣ, ҳифзи соҳибихтиёрӣ, суботи ҷомеа, иқтисодиёт ва фарҳанги ҳуқуқӣ таъсир мерасонад.

Суди мустақил ва самаранок барои фаъолияти соҳибкорӣ низ аҳаммияти калон дорад. Сармоягузор, соҳибкор ва иштирокчии муносибатҳои иқтисодӣ бояд итминон дошта бошанд, ки ҳуқуқи моликият, шартнома ва манфиатҳои қонунии онҳо дар ҳолати ба миён омадани баҳс бо роҳи ҳуқуқӣ ҳифз мешаванд.

Ҳамин тавр, сифати низоми судӣ ба фазои сармоягузорӣ, устувории муомилоти маданӣ ва рушди иқтисоди миллӣ таъсири мустақим мерасонад.

Аз тарафи дигар, ҳокимияти судии босамар ба таҳкими қонуният мусоидат менамояд. Ҳар қадаре ки шаҳрвандон бештар эҳсос кунанд, ки ҳуқуқи онҳо тавассути механизмҳои қонунӣ ҳифз мешавад, ҳамон андоза эҳтиром ба қонун ва фарҳанги ҳуқуқӣ дар ҷомеа боло меравад.

Бо ҷамъбасти таҷрибаи даврони Истиқлоли давлатӣ метавон як қатор натиҷаҳои муҳими ислоҳоти судӣ-ҳуқуқиро муайян намуд:

1. Заминаҳои конститутсионии ҳокимияти судии мустақил ташаккул ёфтанд;

2. Низоми миллии судӣ рушд ва такмил дода шуд;

3. Қонунгузории мурофиавӣ дар асоси принсипҳои нави конститутсионӣ таҷдид гардид;

4. Кафолатҳои ҳифзи судии ҳуқуқу озодиҳои инсон тақвият ёфтанд;

5. Мақоми судя ва кафолатҳои фаъолияти ӯ таҳким пайдо карданд;

6. Механизмҳои бозбинии санадҳои судӣ инкишоф ёфтанд;

7. Нақши адвокатура ва ёрии ҳуқуқӣ дар таъмини адолати судӣ афзоиш ёфт;

8. Низоми иҷрои санадҳои судӣ мавриди такмил қарор гирифт;

9. Заминаҳои рақамикунонии фаъолияти судӣ фароҳам гардиданд;

10. Ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ ба яке аз самтҳои доимии сиёсати ҳуқуқии давлат табдил ёфт.

Бо вуҷуди ин, ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ раванди анҷомёфта нест. Тағйирёбии муносибатҳои ҷамъиятӣ, рушди иқтисоди рақамӣ, пайдоиши шаклҳои нави муносибатҳои хусусӣ ва оммавӣ, истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ ва болоравии талаботи ҷомеа нисбат ба сифати хизматрасониҳои давлатӣ зарурати идомаи онро ба миён меоранд.

Дар марҳилаи минбаъда баланд бардоштани сифати адолати судӣ, тақвияти мустақилияти воқеии судяҳо, такмили омодагии касбӣ, рушди адолати электронӣ, таъмини иҷрои босамари санадҳои судӣ, баланд бардоштани сатҳи шаффофият ва тақвияти эътимоди аҳолӣ ба суд бояд аз самтҳои афзалиятнок боқӣ монанд.

Ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ яке аз дастовардҳои муҳими таърихии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар даврони Истиқлоли давлатӣ мебошад. Аҳаммияти он пеш аз ҳама дар он зоҳир мегардад, ки дар заминаи Конститутсияи давлати соҳибистиқлол низоми миллии ҳокимияти судӣ ташаккул ёфта, ҳифзи судии ҳуқуқу озодиҳои инсон ҳамчун яке аз кафолатҳои асосии давлатдории ҳуқуқбунёд мавқеи устувор пайдо намуд.

Дар давраи соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон аз марҳилаи ташаккули заминаҳои ҳуқуқии ҳокимияти судӣ ба марҳилаи такмили сифатии фаъолияти он ворид гардид. Ин раванд аз таҷдиди қонунгузорӣ оғоз гардида, имрӯз масъалаҳои самаранокии адолати судӣ, дастрасии шаҳрвандон ба суд, сифати санадҳои судӣ, рақамикунонӣ, одоби касбӣ ва эътимоди ҷомеаро фаро мегирад.

Аз нигоҳи илмӣ, ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ бояд ҳамчун ҷузъи таркибии раванди ташаккул ва таҳкими давлатдории миллии Тоҷикистон арзёбӣ карда шавад. Зеро ҳокимияти судӣ на танҳо яке аз шохаҳои ҳокимияти давлатӣ, балки механизми конститутсионии ҳифзи инсон, ҳуқуқ, қонуният ва адолат мебошад.

Таҷрибаи солҳои Истиқлол нишон медиҳад, ки ташаккули давлати ҳуқуқбунёд бе суди мустақил ва босамар имконнопазир аст. Аз ин рӯ, дастоварди асосии ислоҳотро на танҳо дар таъсиси сохторҳо ё қабули санадҳои нави ҳуқуқӣ, балки дар тадриҷан ташаккул ёфтани фалсафаи нави адолати судӣ - суд ҳамчун кафили ҳуқуқ ва озодиҳои инсон бояд ҷустуҷӯ намуд.

Ҳамин маъно ба ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ аҳаммияти таърихӣ мебахшад ва онро дар қатори дастовардҳои бунёдии даврони Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор медиҳад.

Бурҳониён Маъруфҷон-унвонҷуи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, раиси Суди ноҳияи Ҷаббор Расулови вилояти Суғд

Истиқлоли давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо оғози марҳилаи нави давлатдории миллӣ, балки заминаи ташаккули низоми мустақили иқтисодӣ, молиявӣ ва бонкии кишвар гардид. Дар шароити нави таърихӣ зарурати таъсиси институтҳое ба миён омад, ки тавонанд соҳибихтиёрии иқтисодии давлатро таъмин намуда, сиёсати мустақили пулию қарзиро амалӣ созанд, муомилоти пулӣ ва муносибатҳои асъориро ба танзим дароранд ва фаъолияти низоми бонкиро дар асоси талаботи иқтисоди миллӣ роҳандозӣ намоянд.

Дар ин раванд Бонки миллии Тоҷикистон ҳамчун яке аз ниҳодҳои калидии давлатдории иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон ташаккул ёфт. Нақши он дар даврони Истиқлоли давлатӣ танҳо бо анҷом додани вазифаҳои анъанавии бонки марказӣ маҳдуд намегардад. Бонки миллии Тоҷикистон дар ташаккули низоми миллии пулӣ, рушди қонунгузории бонкӣ, танзими фаъолияти ташкилотҳои қарзии молиявӣ, таъмини устувории низоми бонкӣ, рушди низоми пардохт, танзими муносибатҳои асъорӣ ва ворид намудани технологияҳои муосири молиявӣ саҳми назаррас гузоштааст.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ низ ташаккули Бонки миллии Тоҷикистон яке аз унсурҳои муҳими таҳкими соҳибихтиёрии иқтисодии давлат ба ҳисоб меравад. Давлати соҳибистиқлол барои амалӣ намудани сиёсати мустақили иқтисодӣ бояд дорои низоми миллии пулӣ, бонки марказӣ, механизмҳои танзими муомилоти пулӣ ва асъорӣ ва заминаи ҳуқуқии фаъолияти ташкилотҳои қарзӣ бошад. Аз ин лиҳоз, ташаккули Бонки миллии Тоҷикистон ва рушди қонунгузории бонкӣ бояд ҳамчун қисми таркибии раванди бунёди давлатдории навини Тоҷикистон арзёбӣ карда шавад.

Дар давоми сию панҷ соли Истиқлоли давлатӣ заминаҳои ҳуқуқии фаъолияти Бонки миллии Тоҷикистон низ марҳила ба марҳила ташаккул ва такмил ёфтанд. Қабул ва рушди қонунгузорӣ дар бораи Бонки миллии Тоҷикистон, фаъолияти бонкӣ, танзими асъор, низоми пардохт, ташкилотҳои маблағгузории хурд, суғуртаи пасандозу амонатҳо, муқовимат ба қонунигардонии даромадҳои бо роҳи ҷиноят бадастомада ва дигар самтҳои муносибатҳои молиявию бонкӣ барои ташаккули низоми муосири бонкии мамлакат замина гузошт.

Дар баробари қонунҳо, дар низоми танзими ҳуқуқии муносибатҳои бонкӣ санадҳои меъёрии ҳуқуқии худи Бонки миллии Тоҷикистон мавқеи муҳим доранд. Маҳз тавассути чунин санадҳо муқаррароти умумии қонунгузорӣ мушаххас гардида, механизмҳои амалии танзими фаъолияти ташкилотҳои қарзии молиявӣ, назорати бонкӣ, ҳисоббаробаркунӣ, амалиёти асъорӣ, идоракунии хавфҳо, ҳифзи ҳуқуқи истеъмолкунандагони хизматрасониҳои молиявӣ ва дигар муносибатҳои соҳавӣ муайян карда мешаванд.

Аз ин рӯ, таҳаввули санадҳои меъёрии ҳуқуқии Бонки миллии Тоҷикистонро метавон яке аз самтҳои мустақили рушди ҳуқуқи бонкии миллӣ дар даврони Истиқлоли давлатӣ арзёбӣ намуд. Агар дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ вазифаи асосӣ фароҳам овардани заминаҳои ибтидоии фаъолияти низоми бонкии мустақил бошад, дар марҳилаҳои баъдӣ мазмун ва доираи танзими ҳуқуқӣ тадриҷан васеъ гардида, масъалаҳои устувории молиявӣ, назорати ба хавф нигаронидашуда, шаффофияти фаъолияти ташкилотҳои қарзӣ, технологияҳои молиявӣ ва амнияти низоми пардохт аҳаммияти бештар пайдо намуданд.

Мақоми ҳуқуқии Бонки миллии Тоҷикистон низ дар ин раванд такмил ёфтааст. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Бонки миллии Тоҷикистон» мақоми ҳуқуқӣ, вазифаҳо, ваколатҳо ва самтҳои асосии фаъолияти онро муайян намуда, барои амалӣ намудани сиёсати пулию қарзӣ ва танзиму назорати низоми бонкӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Аз ҷумла, ваколати қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ба Бонки миллӣ имконият медиҳад, ки дар доираи салоҳияти муқаррарнамудаи қонун ба тағйироти иқтисодӣ ва молиявӣ вокуниши ҳуқуқии дахлдор нишон диҳад.

Аз ин нигоҳ, Бонки миллии Тоҷикистонро метавон на танҳо ҳамчун бонки марказӣ ва мақоми танзимкунандаи низоми молиявӣ, балки ҳамчун субъекти махсуси ташаккули сиёсати ҳуқуқии давлат дар соҳаи муносибатҳои пулию қарзӣ ва бонкӣ арзёбӣ намуд. Маҳз чунин муносибат имкон медиҳад, ки нақши Бонки миллӣ дар сию панҷ соли Истиқлоли давлатӣ ҳамаҷониба ва дар робитаи мутақобилаи иқтисод, молия ва ҳуқуқ таҳқиқ карда шавад.

Мақсади мақолаи мазкур таҳлили нақш ва саҳми Бонки миллии Тоҷикистон дар ташаккул ва рушди низоми молиявию бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар даврони Истиқлоли давлатӣ мебошад. Барои расидан ба ин мақсад марҳилаҳои ташаккули Бонки миллӣ, рушди мақоми ҳуқуқии он, ташаккули низоми миллии пулӣ, рушди қонунгузории бонкӣ ва санадҳои меъёрии ҳуқуқии Бонки миллӣ, сиёсати пулию қарзӣ, танзиму назорати фаъолияти ташкилотҳои қарзии молиявӣ, рушди низоми пардохт ва рақамикунонии бахши молиявӣ мавриди таҳлил қарор дода мешаванд.

Ҳамин тариқ, таърихи сию панҷсолаи фаъолияти Бонки миллии Тоҷикистонро метавон ҳамчун яке аз самтҳои муҳими таърихи ташаккули давлатдории иқтисодии Тоҷикистони соҳибистиқлол арзёбӣ кард. Таҳқиқи ин роҳ имкон медиҳад, ки на танҳо дастовардҳои гузашта ҷамъбаст карда шаванд, балки вазифаҳои нави Бонки миллӣ дар шароити рақамикунонии иқтисод, рушди технологияҳои молиявӣ ва таҳкими минбаъдаи суботи молиявии кишвар низ муайян гарданд.

Эълон гардидани Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон зарурати ташаккули низоми мустақили идоракунии иқтисодию молиявиро ба миён гузошт. Дар низоми собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ муносибатҳои пулӣ ва қарзӣ асосан аз марказ идора гардида, ҷумҳуриҳои иттифоқӣ имконияти пешбурди сиёсати комилан мустақили пулию қарзиро надоштанд. Аз ин рӯ, ба даст овардани истиқлол масъалаи таъсиси низоми мустақили бонкӣ ва муайян намудани мақоми бонки марказии давлатро ба яке аз вазифаҳои аввалиндараҷа табдил дод.

Дар чунин шароит ташаккули Бонки миллии Тоҷикистон аҳаммияти стратегӣ касб намуд. Бонки марказии давлати соҳибистиқлол мебоист на танҳо идомадиҳандаи баъзе вазифаҳои сохторҳои пешина, балки ниҳоди сифатан наве мегардид, ки сиёсати пулию қарзии давлатро мутобиқ ба манфиатҳои иқтисоди миллӣ амалӣ менамояд.

Ташаккули чунин ниҳод бе бунёди заминаи ҳуқуқии дахлдор ғайриимкон буд. Бинобар ин, рушди Бонки миллии Тоҷикистон ҳамзамон бо ташаккули қонунгузории миллии бонкӣ сурат гирифт. Маҳз ҳамин хусусият нишон медиҳад, ки таърихи Бонки миллӣ бояд дар робитаи ногусастанӣ бо таҳаввули низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон мавриди омӯзиш қарор дода шавад.

Дар марҳилаҳои минбаъда қонунгузории бонкӣ аз маҷмуи нисбатан маҳдуди меъёрҳои танзимкунандаи фаъолияти бонкҳо ба низоми мукаммалтари меъёрҳои ҳуқуқӣ табдил ёфт. Дар ин раванд санадҳои меъёрии ҳуқуқии Бонки миллии Тоҷикистон вазифаи муҳим - гузариш аз меъёрҳои умумии қонун ба механизмҳои мушаххаси танзими муносибатҳои бонкиро иҷро намуданд.

Аз ҳамин лиҳоз, яке аз дастовардҳои муҳимтарини даврони Истиқлолро на танҳо ташаккули Бонки миллии Тоҷикистон ҳамчун ниҳоди иқтисодӣ, балки ташаккули низоми миллии танзими ҳуқуқии фаъолияти бонкӣ ташкил медиҳад.

Яке аз муҳимтарин дастовардҳои даврони Истиқлоли давлатӣ дар соҳаи молиявию бонкӣ ташаккули низоми мустақили қонунгузории бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Бунёди давлати соҳибистиқлол тақозо менамуд, ки муносибатҳои пулию қарзӣ ва бонкӣ дигар на дар доираи низоми ягонаи собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, балки дар асоси манфиатҳои иқтисодии давлати миллӣ ва санадҳои ҳуқуқии худи Ҷумҳурии Тоҷикистон танзим карда шаванд.

Дар ин замина ташаккули мақоми ҳуқуқии Бонки миллии Тоҷикистон аҳаммияти махсус пайдо намуд. Бонки марказӣ дар ҳар давлати соҳибистиқлол яке аз институтҳои асосии таъмини истиқлоли иқтисодӣ ба ҳисоб меравад. Маҳз мавҷудияти бонки марказии мустақил имкон медиҳад, ки давлат сиёсати пулию қарзии худро амалӣ намуда, муомилоти пулӣ, низоми пардохт, фаъолияти ташкилотҳои қарзӣ ва муносибатҳои асъориро мутобиқ ба ҳадафҳои иқтисоди миллӣ танзим намояд.

Аз ин рӯ, ташаккули Бонки миллии Тоҷикистонро аз раванди ташаккули қонунгузории бонкии мамлакат ҷудо арзёбӣ кардан имконнопазир аст. Дар асл, рушди институтсионалии Бонки миллӣ ва рушди низоми ҳуқуқии бонкӣ ду ҷанбаи ба ҳам алоқаманди як раванди умумӣ - ташаккули соҳибихтиёрии молиявию иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд.

Дар давраи аввали Истиқлоли давлатӣ яке аз масъалаҳои муҳим муайян намудани мақоми Бонки миллии Тоҷикистон, вазифаҳо ва ваколатҳои он, муносибаташ бо мақомоти дигари давлатӣ ва ташкилотҳои қарзӣ буд. Қонунгузории солҳои аввали истиқлол заминаи ибтидоии гузариш аз низоми бонкии маъмурию мутамарказ ба низоми бонкии мутобиқ ба муносибатҳои бозорӣ гардид.

Марҳилаи муҳим дар рушди қонунгузории мазкур бо қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Бонки миллии Тоҷикистон» дар соли 1996 алоқаманд мебошад. Ин санад барои давраи муайяни рушди давлат заминаи ҳуқуқии фаъолияти бонки марказиро фароҳам овард. Таҷрибаи татбиқи он, тағйирёбии муносибатҳои иқтисодӣ, рушди бахши хусусӣ, васеъ гардидани фаъолияти ташкилотҳои қарзӣ ва зарурати мутобиқ намудани низоми бонкӣ ба талаботи нави иқтисодӣ минбаъд такмили амиқтари қонунгузориро тақозо намуд.

Марҳилаи сифатан нави рушди мақоми ҳуқуқии Бонки миллӣ бо қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Бонки миллии Тоҷикистон» аз 28 июни соли 2011, №722 алоқаманд аст. Қонуни мазкур мақоми ҳуқуқӣ, вазифаҳо ва ваколатҳои Бонки миллӣ, муносибатҳои он бо мақомоти давлатӣ, асосҳои сиёсати пулию қарзӣ, танзиму назорати фаъолияти ташкилотҳои қарзӣ, гардиши пул ва дигар самтҳои фаъолияти бонки марказиро муайян намуд. Қонуни мазкур то имрӯз амал карда, пайваста мутобиқ ба талаботи нави муносибатҳои иқтисодию молиявӣ такмил дода шудааст. Аз ҷумла, манбаи расмии қонунгузорӣ тағйироти солҳои 2014, 2018, 2019, 2020, 2023, 2024 ва 2026-ро дар он нишон медиҳад.

Аҳаммияти чунин тағйиротро танҳо ҳамчун ислоҳи техникии матни қонун арзёбӣ кардан дуруст нест. Онҳо аз таҳаввули худи муносибатҳои молиявию бонкӣ шаҳодат медиҳанд. Бо мураккаб гардидани бозори молиявӣ, пайдо шудани шаклҳои нави хизматрасонӣ, афзоиши талабот ба устувории ташкилотҳои қарзӣ ва рушди технологияҳои молиявӣ қонунгузор низ маҷбур мегардад механизмҳои ҳуқуқии танзим ва назоратро мунтазам такмил диҳад.

Аз ҳамин нуқтаи назар, сию панҷ соли Истиқлоли давлатиро метавон давраи ташаккули модели миллии танзими ҳуқуқии фаъолияти бонкӣ номид. Агар дар ибтидои солҳои 1990 масъалаи асосӣ ташкили институтҳои мустақили бонкӣ бошад, дар марҳилаи муосир сухан дар бораи сифат, устуворӣ, шаффофият, рақобатпазирӣ ва рақамикунонии низоми молиявию бонкӣ меравад.

Худи Бонки миллии Тоҷикистон қонунгузории бонкиро ҳамчун низоми санадҳои қонунгузорӣ ва меъёрии танзими фаъолияти бонкӣ муайян намуда, Қонун «Дар бораи Бонки миллии Тоҷикистон» ва қонунгузорӣ дар бораи фаъолияти бонкиро дар меҳвари ин низом қарор медиҳад. Аз ин рӯ, қонунгузории бонкӣ бояд ҳамчун низоми ягонае фаҳмида шавад, ки дар он санадҳои қонунгузорӣ ва санадҳои меъёрии ҳуқуқии Бонки миллӣ ҳамдигарро пурра менамоянд.

Хусусияти муҳими мақоми Бонки миллии Тоҷикистон дар он ифода меёбад, ки фаъолияти он танҳо бо иҷрои қонунҳо маҳдуд намешавад. Дар доираи ваколатҳои муқаррарнамудаи қонун Бонки миллӣ санадҳои меъёрии ҳуқуқиро қабул менамояд, ки барои танзими амалии муносибатҳои бонкӣ аҳаммияти калон доранд.

Маҳз дар ҳамин ҷанба мақоми Бонки миллӣ ҳамчун субъекти махсуси танзими ҳуқуқии муносибатҳои молиявию бонкӣ зоҳир мегардад. Қонун меъёрҳои умумӣ ва принсипҳои асосиро муқаррар менамояд, аммо фаъолияти ҳаррӯзаи низоми бонкӣ ба танзими муфассалтар эҳтиёҷ дорад. Масъалаҳои марбут ба иҷозатномадиҳӣ, талабот ба сармоя, меъёрҳои мақбул, баҳодиҳии хавф, тартиби ҳисоботдиҳӣ, амалиёти асъорӣ, ҳисоббаробаркуниҳои ғайринақдӣ, низоми пардохт ва дигар муносибатҳои соҳавӣ тавассути санадҳои махсус мушаххас карда мешаванд.

Аз ин лиҳоз, санадҳои меъёрии ҳуқуқии Бонки миллии Тоҷикистон вазифаи ба худ хоси пайвасткунандаи қонун ва амалияи бонкӣ-ро иҷро мекунанд. Қонун самти умумиро муайян мекунад, санади меъёрии соҳавӣ бошад механизми амалишавии онро муқаррар менамояд.

Дар сомонаи расмии Бонки миллӣ низ санадҳои соҳавӣ ба гурӯҳҳои алоҳида, аз ҷумла қонунҳо, дастурамалҳо ва тартибҳо ҷудо шудаанд. Масалан, дар бахши танзими асъорӣ дар баробари қонунгузорӣ тартиби интиқоли фаромарзии маблағҳо ва фаъолияти низомҳои пардохтие, ки чунин интиқолҳоро анҷом медиҳанд, ҷой дода шудааст. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки танзими ҳуқуқии муосири бахши бонкӣ сохтори бисёрзинагӣ дорад.

Нақши санадҳои Бонки миллӣ махсусан дар шароити тағйирёбии босуръати муносибатҳои молиявӣ меафзояд. Қонунгузор наметавонад ҳамаи ҷузъиёти техникию иқтисодии фаъолияти низоми бонкиро дар сатҳи қонун муқаррар намояд. Бинобар ин, ба мақоми махсусгардонидашуда ваколат дода мешавад, ки дар ҳудуди қонун тартиби татбиқи меъёрҳои онро муайян намояд.

Ин хусусият дар шароити рақамикунонии иқтисод аҳаммияти боз ҳам бештар касб мекунад. Пардохтҳои электронӣ, хизматрасонии фосилавии бонкӣ, ҳамёнҳои электронӣ, технологияҳои молиявӣ, ҳифзи иттилооти молиявӣ ва дигар муносибатҳои нав аз мақоми танзимкунанда вокуниши нисбатан фаврӣ ва касбиро талаб мекунанд.

Дар баробари ин, санадҳои Бонки миллӣ дар соҳаи муқовимат ба қонунигардонии даромадҳои бо роҳи ҷиноят бадастомада ва маблағгузории терроризм низ мавқеи муҳим пайдо кардаанд. Дар низоми санадҳои соҳавии Бонки миллӣ, аз ҷумла, Дастурамали №257 дар бораи санҷиши дахлдори муштарӣ, феҳристи аломатҳои аҳду амалиёти шубҳанок ва роҳнамоҳои дахлдори назорати дохилӣ пешбинӣ шудаанд. Ин самт нишон медиҳад, ки вазифаи бонки марказӣ дар шароити муосир аз доираи танзими анъанавии пулу қарз берун рафта, таъмини амнияти молиявиро низ фаро мегирад.

Ҳамин тариқ, агар ба роҳи тайкардаи Бонки миллии Тоҷикистон аз мавқеи ҳуқуқӣ назар афканем, се раванди ба ҳам алоқаманд мушоҳида мешаванд: таҳкими мақоми ҳуқуқии Бонки миллӣ, васеъ гардидани доираи танзими қонунгузории бонкӣ ва афзоиши нақши санадҳои меъёрии ҳуқуқии соҳавӣ. Ин се раванд дар маҷмуъ заминаи ҳуқуқии низоми муосири бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд.

Яке аз муҳимтарин нишонаҳои соҳибихтиёрии иқтисодии давлат мавҷудияти низоми мустақили пулӣ мебошад. Давлате, ки сиёсати пулии худро мустақилона амалӣ менамояд, дорои воситаи муҳими таъсиррасонӣ ба рушди иқтисодӣ, сатҳи нархҳо, гардиши пул, қарздиҳӣ ва муносибатҳои молиявӣ мегардад.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ташаккули низоми миллии пулӣ дар солҳои аввали истиқлол дар шароити ниҳоят мураккаб сурат гирифт. Канда шудани робитаҳои иқтисодии собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, коҳиш ёфтани истеҳсолот, мушкилоти иҷтимоию иқтисодӣ ва ноустувории фазои пулии пасошӯравӣ зарурати ҳарчи зудтар ташаккул додани механизмҳои мустақили идоракунии муомилоти пулиро ба миён овард.

Дар чунин шароит масъалаи пули миллӣ на танҳо масъалаи техникии иваз намудани як воситаи пардохт бо воситаи дигар буд. Он бо соҳибихтиёрии иқтисодӣ, қобилияти давлат барои пешбурди сиёсати мустақили пулию қарзӣ ва ташаккули бозори миллии молиявӣ алоқаманд гардид.

Ҷорӣ гардидани пули миллӣ имконият фароҳам овард, ки сиёсати пулию қарзии кишвар тадриҷан ба воқеияти иқтисоди Тоҷикистон мутобиқ карда шавад. Аз ҳамин марҳила масъулияти Бонки миллӣ барои ташкили муомилоти пулӣ ва истифодаи воситаҳои сиёсати монетарӣ мазмуни сифатан нав пайдо намуд.

Таҳаввули минбаъдаи низоми миллӣ ба ҷорӣ гардидани сомонӣ ҳамчун воҳиди пули Ҷумҳурии Тоҷикистон оварда расонд. Ин рӯйдодро метавон яке аз рамзҳои муҳимтарини соҳибихтиёрии иқтисодии давлат дар даврони Истиқлол арзёбӣ намуд. Пули миллӣ дар ин маврид на танҳо воситаи ҳисоббаробаркунӣ, балки нишонаи истиқлоли иқтисодӣ ва давлатдории миллӣ мебошад.

Бо ташаккули низоми миллии пулӣ вазифаи Бонки миллӣ низ тадриҷан мураккаб гардид. Акнун масъала танҳо ба ташкили гардиши пул маҳдуд набуд. Таъмини устувории нархҳо, идора намудани ҳаҷми пул дар муомилот, истифодаи воситаҳои сиёсати пулию қарзӣ, ташкили бозори байнибонкӣ ва таъмини фаъолияти босуботи низоми молиявӣ ба самтҳои муҳим табдил ёфтанд.

Аз нуқтаи назари илмӣ, маҳз дар ҳамин раванд робитаи байни истиқлоли сиёсӣ ва истиқлоли иқтисодӣ равшан зоҳир мегардад. Истиқлоли сиёсӣ ба давлат ҳуқуқи қабули қарорҳои мустақилро медиҳад, вале барои татбиқи воқеии ин ҳуқуқ дар соҳаи иқтисод мавҷудияти институтҳо ва воситаҳои мустақили молиявӣ зарур аст. Бонки марказӣ ва пули миллӣ аз ҷумлаи чунин институту воситаҳо мебошанд.

Бинобар ин, ҷорӣ гардидани пули миллӣ ва ташаккули сиёсати мустақили пулию қарзӣ бояд дар қатори муҳимтарин дастовардҳои иқтисодии сию панҷ соли Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор дода шаванд. Нақши Бонки миллии Тоҷикистон дар ин раванд хусусияти бунёдӣ дошта, маҳз тавассути фаъолияти он механизмҳои институтсионалӣ ва ҳуқуқии сиёсати миллии пулӣ ташаккул ёфтанд.

Ташаккули низоми миллии пулӣ барои рушди низоми бонкӣ шароити зарурӣ фароҳам овард. Аммо иқтисоди бозорӣ танҳо бо мавҷудияти бонки марказӣ рушд карда наметавонад. Барои фаъолияти муътадили иқтисод шабакаи устувори ташкилотҳои қарзӣ, механизмҳои пасандозгузорӣ ва қарздиҳӣ, ҳисоббаробаркунӣ ва интиқоли маблағҳо заруранд.

Дар ин раванд яке аз вазифаҳои муҳими Бонки миллии Тоҷикистон фароҳам овардани муҳити ҳуқуқию институтсионалӣ барои фаъолияти ташкилотҳои қарзӣ гардид. Низоми бонкии миллӣ тадриҷан аз сохтори гузаришӣ ба низоме табдил ёфт, ки фаъолияти он бо талаботи иҷозатномадиҳӣ, меъёрҳои мақбул, назорати бонкӣ, идоракунии хавфҳо ва ҳисоботдиҳӣ фаро гирифта мешавад.

Моҳияти танзими бонкӣ пеш аз ҳама дар пешгирии хавфҳое ифода меёбад, ки метавонанд на танҳо ба фаъолияти як бонк, балки ба эътимоди аҳолӣ ва устувории тамоми низоми молиявӣ таъсир расонанд. Аз ин рӯ, вазифаи Бонки миллӣ дар ин самт бояд ҳамчун ҳифзи манфиати умумии иқтисодӣ арзёбӣ карда шавад.

Дар даврони истиқлол доираи хизматрасониҳои молиявӣ низ васеъ гардид. Дар баробари бонкдории анъанавӣ заминаҳои ҳуқуқии фаъолияти маблағгузории хурд ва шаклҳои нави хизматрасонии молиявӣ ташаккул ёфтанд. Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи фаъолияти бонкии исломӣ» аз 26 июли соли 2014, №1108 яке аз намунаҳои диверсификатсияи ҳуқуқии низоми бонкӣ мебошад. Қонун низоми бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистонро ҳамчун Бонки миллии Тоҷикистон ва ташкилотҳои дигари қарзии дар ҷумҳурӣ фаъолияткунанда муайян намуда, барои фаъолияти ташкилотҳои қарзии исломӣ ва стандартҳои дахлдори он заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овардааст.

Ин раванд нишон медиҳад, ки сиёсати ҳуқуқии бонкӣ дар даврони Истиқлол аз модели нисбатан маҳдуди солҳои аввал ба модели гуногунсамт гузаштааст. Дар маркази ин низом Бонки миллии Тоҷикистон қарор дошта, ҳамзамон вазифаҳои сиёсати пулию қарзӣ, танзим, назорат ва рушди инфрасохтори молиявиро амалӣ менамояд.

Аз ин рӯ, яке аз натиҷаҳои муҳимтарини фаъолияти Бонки миллӣ дар сию панҷ соли Истиқлоли давлатӣ ташаккули муҳити институтсионалӣ ва ҳуқуқие мебошад, ки дар доираи он низоми бонкии мамлакат имкони фаъолият ва рушд пайдо кардааст. Дар марҳилаи нави давлатдорӣ бошад, вазифаи асосӣ на танҳо зиёд намудани ҳаҷми хизматрасониҳои бонкӣ, балки баланд бардоштани сифат, дастрасӣ, эътимоднокӣ ва рақобатпазирии онҳо мебошад.

Ин тағйироти сифатӣ нишон медиҳад, ки нақши Бонки миллии Тоҷикистон дар даврони Истиқлоли давлатӣ аз таъсиси низоми бонкии миллӣ оғоз гардида, тадриҷан ба вазифаи мураккабтари таъмини рушди устувор ва мутобиқсозии низоми молиявию бонкии кишвар ба талаботи иқтисоди муосир табдил ёфтааст.

Яке аз самтҳои бунёдии фаъолияти Бонки миллии Тоҷикистон дар даврони Истиқлоли давлатӣ ташаккул ва татбиқи сиёсати мустақили пулию қарзӣ мебошад. Агар таъсиси низоми миллии бонкӣ ва ҷорӣ намудани пули миллӣ заминаҳои институтсионалии соҳибихтиёрии иқтисодиро фароҳам оварда бошанд, сиёсати пулию қарзӣ воситаи амалии татбиқи чунин соҳибихтиёрӣ гардид.

Дар илми иқтисод ва ҳуқуқ сиёсати пулию қарзӣ ҳамчун маҷмуи тадбирҳои иқтисодӣ, ташкилӣ ва ҳуқуқие фаҳмида мешавад, ки тавассути онҳо бонки марказӣ ба ҳаҷми пул дар муомилот, арзиши қарз, сатҳи пардохтпазирии низоми бонкӣ ва дар ниҳоят ба сатҳи нархҳо ва фаъолияти иқтисодӣ таъсир мерасонад. Дар шароити давлати соҳибистиқлол самаранокии чунин сиёсат яке аз шартҳои муҳими суботи иқтисодӣ мебошад.

Барои Тоҷикистон аҳаммияти ин масъала махсус аст. Солҳои аввали истиқлол ба давраи мураккаби гузариш ба иқтисоди бозорӣ рост омаданд. Коҳиши истеҳсолот, халалдор шудани робитаҳои анъанавии иқтисодӣ, номувозинатии бозори истеъмолӣ ва мушкилоти низоми молиявӣ ба устувории муомилоти пулӣ таъсири ҷиддӣ мерасониданд. Дар чунин вазъият ташаккули сиёсати мустақили пулию қарзӣ тадриҷан ба яке аз вазифаҳои меҳварии Бонки миллӣ табдил ёфт.

Дар марҳилаҳои минбаъда, бо устувор гардидани вазъи иқтисодию иҷтимоии кишвар, мазмун ва воситаҳои сиёсати пулию қарзӣ низ такмил ёфтанд. Механизмҳои танзими пешниҳоди пул, меъёри бозтамвил, амалиёти бозорӣ, воситаҳои идоракунии пардохтпазирии ташкилотҳои қарзӣ ва дигар фишангҳои сиёсати монетарӣ тадриҷан рушд намуданд.

Аҳаммияти ҳуқуқии ин раванд дар он аст, ки сиёсати пулию қарзӣ на танҳо маҷмӯи қарорҳои иқтисодӣ, балки фаъолияти ба қонун асосёфтаи мақомоти ваколатдори давлатӣ мебошад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Бонки миллии Тоҷикистон» мақсад, вазифа ва ваколатҳои Бонки миллиро дар ин самт муайян намуда, санадҳои меъёрии ҳуқуқии худи Бонки миллӣ тартиби истифодаи воситаҳои алоҳидаи танзими пулию қарзиро мушаххас менамоянд.

Дар марҳилаи муосир яке аз самтҳои асосӣ тақвияти самаранокии механизми таъсири сиёсати пулию қарзӣ ба иқтисодиёт мебошад. Ин раванд бо зарурати нигоҳ доштани сатҳи муътадили нархҳо, ташаккули интизориҳои устувори иқтисодӣ ва баланд бардоштани эътимод ба пули миллӣ алоқаманд аст.

Натиҷаҳои нимсолаи якуми соли 2026 низ аҳаммияти воситаҳои сиёсати монетариро нишон медиҳанд. Тибқи маълумоти расмии Бонки миллии Тоҷикистон, дар ин давра меъёри бозтамвил бо дарназардошти раванди муътадили нархҳои дохилию ҷаҳонӣ, дурнамои нишондиҳандаҳои макроиқтисодӣ ва арзёбии хавфҳо 0,5 банди фоизӣ паст карда шуда, дар сатҳи 7,0 фоизи солона муқаррар гардид. Ин нишон медиҳад, ки сиёсати пулию қарзии Бонки миллӣ дар марҳилаи имрӯза хусусияти бештар таҳлилӣ пайдо намуда, қарорҳо дар заминаи арзёбии нишондиҳандаҳои макроиқтисодӣ ва хавфҳои эҳтимолӣ қабул мешаванд.

Дар маҷмуъ, таҳаввули сиёсати пулию қарзии Тоҷикистон дар сию панҷ соли Истиқлоли давлатӣ аз ташкили механизмҳои ибтидоии идоракунии муомилоти пулӣ то истифодаи фишангҳои муосири сиёсати монетарӣ расидааст. Ин таҳаввул яке аз нишондиҳандаҳои камолоти институтсионалии Бонки миллии Тоҷикистон мебошад.

Яке аз вазифаҳои муҳимтарини бонки марказӣ таъмини фаъолияти устувори ташкилотҳои қарзии молиявӣ мебошад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки мушкилоти як ташкилоти қарзӣ дар шароити вобастагии мутақобилаи бозорҳои молиявӣ метавонад ба дигар иштирокчиёни бозор низ таъсир расонад. Аз ин рӯ, назорати бонкӣ на танҳо воситаи назорати фаъолияти субъекти алоҳида, балки механизми ҳифзи суботи тамоми низоми молиявӣ мебошад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ташаккули низоми назорати бонкӣ ҳамзамон бо рушди муносибатҳои бозорӣ сурат гирифт. Дар солҳои аввали истиқлол вазифаи асосӣ фароҳам овардани заминаи фаъолияти бонкҳои тиҷоратӣ ва муайян намудани қоидаҳои умумии фаъолияти онҳо буд. Бо рушди бозори молиявӣ масъалаҳои сифати дороиҳо, кифоятии сармоя, пардохтпазирӣ, идоракунии хавфҳо, шаффофияти молиявӣ ва ҳимояи манфиатҳои пасандозгузорон аҳамияти бештар пайдо намуданд.

Дар ин самт санадҳои меъёрии ҳуқуқии Бонки миллии Тоҷикистон аҳаммияти махсус доранд. Маҳз тавассути дастурамалҳо, қоидаҳо ва тартибҳои соҳавӣ талаботи қонун нисбат ба ташкилотҳои қарзӣ мушаххас гардида, нишондиҳандаҳо ва механизмҳои назорат муайян карда мешаванд.

Дар низоми ҳуқуқии муосири бонкӣ назорат набояд танҳо ҳамчун воситаи ошкор намудани ҳуқуқвайронкунӣ фаҳмида шавад. Вазифаи асосии он пешгирии хавфҳо ва ҳифзи устувории низоми молиявӣ мебошад. Ин тағйироти методологӣ барои фаъолияти Бонки миллӣ низ муҳим аст: назорат тадриҷан аз муносибати танҳо санҷишӣ ба арзёбии хавф ва пешгирии мушкилоти эҳтимолӣ мегузарад.

Дар баробари ин, рушди низоми бонкӣ зарурати тақвияти ҳифзи ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунии истифодабарандагони хизматрасониҳои молиявиро ба миён овардааст. Эътимоди аҳолӣ ба бонкҳо аз шаффофияти шартҳои хизматрасонӣ, амнияти маблағҳо, дастрасии иттилооти саҳеҳ ва мавҷудияти механизмҳои ҳифзи ҳуқуқ вобаста мебошад. Аз ин рӯ, ҳифзи истеъмолкунандаи хизматрасонии молиявӣ бояд яке аз унсурҳои сиёсати устувории молиявӣ дониста шавад.

Ҳамин тавр, дар даврони Истиқлоли давлатӣ назорати бонкӣ дар Тоҷикистон аз механизми ибтидоии танзими фаъолияти бонкҳо ба яке аз самтҳои калидии сиёсати таъмини устувории молиявӣ табдил ёфтааст.

Яке аз самтҳое, ки тағйироти сию панҷ соли охир дар он махсусан равшан эҳсос мешавад, рушди низоми пардохтии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Агар дар марҳилаҳои аввали истиқлол қисми асосии муносибатҳои ҳисоббаробаркунӣ ба истифодаи пули нақд такя мекард, имрӯз пардохтҳои электронӣ, кортҳои бонкӣ, хизматрасониҳои фосилавӣ ва дигар шаклҳои ҳисоббаробаркунии ғайринақдӣ ба қисми ҷудонашавандаи ҳаёти иқтисодӣ табдил ёфтаанд.

Дар ин раванд Бонки миллии Тоҷикистон ҳамзамон вазифаи танзимкунанда, назораткунанда ва мусоидаткунандаи рушди инфрасохтори пардохтиро иҷро менамояд. Бонки миллӣ мутобиқи қонунгузорӣ самтҳои асосии рушди низоми пардохтиро муайян намуда, қоида, шакл, муҳлат ва стандартҳои ҳисоббаробаркуниҳои нақдӣ ва ғайринақдиро муқаррар менамояд.

Аз ҷиҳати ҳуқуқӣ қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи хизматрасониҳои пардохтӣ ва низоми пардохтӣ» аз 24 феврали соли 2017, №1397 марҳилаи муҳим гардид. Қонун асосҳои ҳуқуқию ташкилии фаъолияти низоми пардохт ва тартиби пешниҳоди хизматрасониҳои пардохтиро муайян намуд. Ҳангоми таҳияи он, аз ҷумла, ҳадафи мутобиқ намудани заминаи меъёрии ҳуқуқӣ ба таҷрибаи муосири байналмилалӣ ва ҳифзи манфиатҳои истеъмолкунандагони хизматрасониҳои пардохтӣ пеш гузошта шуда буд.

Қонуни мазкур барои ба танзим даровардани фаъолияти доираи васеи иштирокчиёни бозори пардохт замина фароҳам овард: таҳвилгарони хизматрасониҳои пардохтӣ, операторони низомҳои пардохт, агентҳо ва субагентҳои бонкии пардохтӣ ва дигар иштирокчиёни инфрасохтори пардохтӣ.

Дар ин самт низ нақши санадҳои меъёрии ҳуқуқии Бонки миллӣ назаррас мебошад. Масалан, тартиби фаъолияти операторони низоми пардохт, масъалаҳои иҷозатномадиҳӣ, интиқоли фаромарзии маблағҳо ва дигар муносибатҳои техникӣ ва ташкилӣ бо санадҳои махсус мушаххас карда мешаванд. «Тартиби интиқоли фаромарзии маблағҳо ва фаъолияти низомҳои пардохтии анҷомдиҳандаи чунин интиқолҳо дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» яке аз чунин санадҳо буда, дар асоси қонунҳои марбут ба Бонки миллӣ, хизматрасониҳои пардохтӣ ва танзими асъор таҳия шудааст.

Ҷолиби таваҷҷуҳ аст, ки рушди ҳуқуқии низоми пардохт бо рушди инфрасохтори воқеии он ҳамқадам сурат гирифтааст. Ба ҳолати 31 марти соли 2026 ташкилотҳои қарзии молиявӣ барои муштариён 18,8 миллион суратҳисоби бонкӣ кушода буданд, ки нисбат ба ҳамин санаи соли гузашта 4 миллион ё 27,8 фоиз зиёд мебошад. Дар моҳҳои январ–марти соли 2026 тавассути роҳҳои гуногуни ҳисоббаробаркунӣ 212,5 миллион пардохт ба маблағи 989,3 миллиард сомонӣ анҷом дода шудааст.

Рушди агентҳои бонкии пардохтӣ низ нишонаи тавсеаи фарогирии молиявӣ мебошад. Тибқи маълумоти расмӣ, ба ҳолати 31 марти соли 2026 аз ҷониби ташкилотҳои қарзӣ 1463 агенти бонкии пардохтӣ ва аз ҷониби онҳо 51 субагент ҷалб гардида буданд.

Ин нишондиҳандаҳо танҳо аҳаммияти оморӣ надоранд. Онҳо тағйир ёфтани фарҳанги молиявии ҷомеа, васеъ гардидани дастрасии шаҳрвандон ба хизматрасониҳои бонкӣ ва тадриҷан ташаккул ёфтани муҳити нави пардохтиро инъикос мекунанд.

Марҳилаи муосири рушди Бонки миллии Тоҷикистон бо рақамикунонии босуръати муносибатҳои молиявӣ алоқаманд мебошад. Технологияҳои рақамӣ шакли фаъолияти бонкҳо ва муносибати шаҳрвандонро бо низоми молиявӣ тағйир додаанд. Имрӯз қисми зиёди амалиётҳое, ки қаблан ҳузури шахсро дар муассисаи бонкӣ талаб мекарданд, метавонанд тавассути воситаҳои электронӣ анҷом дода шаванд.

Рақамикунонӣ дар баробари афзалиятҳо масъалаҳои нави ҳуқуқиро низ ба миён меорад. Муайян намудани мақоми иштирокчиёни нави бозор, амнияти амалиёти электронӣ, ҳифзи маълумот, муайянсозии муштарӣ, масъулият барои амалиёти ғайриқонунӣ ва ҳифзи истеъмолкунанда аз ҷумлаи масъалаҳое мебошанд, ки танзими ҳуқуқии пайвастаро талаб мекунанд.

Аз ин рӯ, дар марҳилаи рақамӣ аҳаммияти фаъолияти меъёрэҷодии Бонки миллӣ боз ҳам бештар мегардад. Суръати тағйироти технологӣ нисбат ба муносибатҳои анъанавии бонкӣ баланд аст ва мақоми танзимкунанда бояд ҳамзамон ду вазифаро иҷро намояд: аз як тараф, барои инноватсия монеаи беасос эҷод накунад ва аз ҷониби дигар, амнияти низоми молиявӣ ва ҳуқуқи шаҳрвандонро таъмин созад.

Рушди инфрасохтори электронии байнибонкӣ низ яке аз нишонаҳои ин тағйирот аст. Тибқи маълумоти Бонки миллии Тоҷикистон, танҳо тавассути низоми автоматишудаи байнибонкии интиқоли маблағҳо дар моҳҳои январ–июни соли 2026 ба маблағи 803,5 миллиард сомонӣ пардохт анҷом дода шудааст; ҳаҷми мазкур нисбат ба ҳамин давраи соли 2025 ба андозаи 345,3 миллиард сомонӣ зиёд мебошад.

Дар баробари ин, ташаккули бозори операторони низоми пардохт ва иҷозатномадиҳии фаъолияти онҳо аз институти нави ҳуқуқии соҳаи бонкӣ шаҳодат медиҳад. Бонки миллӣ дар асоси қонун ва санадҳои дахлдори худ фаъолияти операторони низомҳои пардохтии дохилӣ ва байналмилалиро иҷозатномадиҳӣ ва танзим менамояд.

Аз нуқтаи назари рушди давлатдорӣ рақамикунонии бахши молиявӣ танҳо масъалаи технология нест. Он бо шаффофияти муомилоти иқтисодӣ, коҳиш додани хароҷоти ҳисоббаробаркунӣ, фарогирии молиявии аҳолӣ, рушди соҳибкорӣ ва баланд бардоштани самаранокии идоракунии давлатӣ робитаи мустақим дорад.

Дар ҳамин замина яке аз вазифаҳои муҳим барои оянда нигоҳ доштани тавозуни оқилона байни инноватсияи молиявӣ ва амнияти ҳуқуқӣ мебошад. Ҳар қадар хизматрасониҳои рақамӣ рушд кунанд, ҳамон андоза талабот ба амнияти киберӣ, ҳифзи маълумот, шаффофияти алгоритмҳои молиявӣ ва масъулияти иштирокчиёни бозор меафзояд.

Ҷамъбасти таҷрибаи сию панҷ соли Истиқлоли давлатӣ нишон медиҳад, ки саҳми Бонки миллии Тоҷикистонро танҳо бо нишондиҳандаҳои макроиқтисодӣ ё ҳаҷми амалиёти бонкӣ арзёбӣ кардан нокифоя аст. Яке аз самтҳои муҳимтарини фаъолияти он саҳмгузорӣ дар ташаккули низоми ҳуқуқии муносибатҳои молиявию бонкии кишвар мебошад.

Имрӯз доираи қонунҳои соҳавӣ масъалаҳои таърихи қарз, фаъолияти бонкии исломӣ, хизматрасониҳои пардохтӣ ва низоми пардохт, бозори коғазҳои қиматнок, ипотека, гарави молу мулки манқул, баҳисобгирии муҳосибӣ ва дигар муносибатҳои бо бозори молиявӣ алоқамандро фаро мегирад.

Ин раванд аз ташаккули тадриҷии як маҷмуи нисбатан мукаммали ҳуқуқи бонкӣ шаҳодат медиҳад. Дар сохтори он санадҳои меъёрии ҳуқуқии Бонки миллӣ ҷойгоҳи махсус доранд, зеро онҳо меъёрҳои қонунро ба талаботи амалии фаъолияти молиявӣ мутобиқ менамоянд.

Дар ин замина фаъолияти Бонки миллии Тоҷикистонро метавон дар се самти ба ҳам алоқаманд арзёбӣ кард: ҳамчун мақоми сиёсати пулию қарзӣ, ҳамчун мақоми танзиму назорати низоми молиявию бонкӣ ва ҳамчун субъекти махсуси танзими меъёрии ҳуқуқии муносибатҳои соҳавӣ. Маҳз ҳамбастагии ин се самт мақоми Бонки миллиро дар низоми давлатдории иқтисодии Тоҷикистони соҳибистиқлол муайян мекунад. Таҷрибаи сию панҷ соли гузашта нишон медиҳад, ки ҳар марҳилаи нави рушди иқтисодӣ ҳамзамон зарурати марҳилаи нави рушди танзими ҳуқуқии фаъолияти бонкиро ба миён овардааст.

Аз ин рӯ, яке аз вазифаҳои ояндаи сиёсати ҳуқуқии давлат дар соҳаи бонкӣ бояд таъмини мутобиқати доимии санадҳои меъёрии ҳуқуқии Бонки миллӣ ба равандҳои рақамикунонӣ, технологияҳои нави молиявӣ, хавфҳои киберӣ, шаклҳои нави пардохт ва стандартҳои муосири назорати молиявӣ бошад. Танҳо дар ҳамин сурат низоми ҳуқуқии бонкӣ метавонад на аз паси тағйироти иқтисодӣ ҳаракат кунад, балки барои рушди бехатар ва устувори онҳо замина фароҳам оварад.

Имомов Муҳаммадалӣ Муслиҳиддинович – унвонҷуи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, сармутахассиси шуъбаи санадҳои меъёрии идораи ҳуқуқи Бонки миллии Тоҷикистон

 

 

Истиқлолият ин эҳсоси қарзи ватандорӣ ва масъулияти ҳар фарди соҳибхирад дар назди ҷомеа, халқ ва миллати хеш аст. Худшиносии миллӣ мероси таърихӣ бо мафҳуми воқеии хотираи таърихӣ мебошад, ки дар дастовардҳои фарҳангӣ-миллӣ ва дар хиради давлатдорӣ инъикос мегардад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

Эмомалӣ Раҳмон

Дар ҷаҳони пурталотуми имрӯз Тоҷикистон, ки бо ниёзи рӯзафзун ва тайини тадвин аз истиқлол аст, давлатест, ки мавҷуд аст, сиёсат дорад, майдони зиндагии маънавии хеш меҷӯяд, иқдомҳо анҷом медиҳад ва ба сӯи оянда менигарад. Истиқлол, ки назар ва нишонаи давлатдорӣ аст, маҳз дар ин айём инсон худро мешиносад ва ҳуввияти хеш меҷӯяд.

Худшиносӣ ва шинохти миллӣ амри нахустини тасмимгирӣ барои худсозӣ аст. Амри шинохти миллӣ баҳри худшиносӣ бо мақсади худсозӣ аз ҷиҳати созгорӣ ва ҳидоят инсонро аз ҳаёти иҷтимоӣ огоҳ менамояд ва дар ин ҷиҳат, ба хайру саодати хеш мерасонад. Барои расидан ба ин ормон, тасмимгириҳо, зарурияти мавқеъёбӣ (мавқеъ доштан), ниёзҳо ва арзишҳои мавриди ниёзи маънавии инсон аз масъалаҳое мебошад, ки инсонро ба омодагӣ ва омӯзишҳои (саводи) мавриди ниёз ҳидоят менамояд. Аз ҷиҳати баҳрагирӣ, ки инсон дар робита бо истиқлол, аз он ҷиҳат, ки сармояи кишвар аст, нақши ояндаи созгори он буда (шуда) метавонад ва бояд барои созгории он омодагӣ ва тадбир дошта бошад, барои таҷлили он вазифадор бошад, огоҳӣ ва маҳорати лозимиро дар даст дошта бошад.

Манзур аз худшиносӣ ва шинохти миллӣ, пардохтан ба хеш, шакл додан ва ҷиҳат бахшидан ба истиқлол аст. Ҳадаф аз ин худковӣ ин аст, ки инсон бо тамоил дар ҳастии хеш, истеъдодҳои дарунӣ, кӯшишҳои ботинӣ, ҳадафҳои аслӣ ва ниятҳои ниҳоии худ, ҳақиқати истиқлолро мешиносад ва ҳастии худро дар ҳастии ӯ мебинад.

Шинохти миллӣ камоли ҳақиқати инсон аст, ки маънои дарки виҷдонии истиқлолро дорад. Шинохти миллӣ ихтиёру интихоб аст, бо ибораи дигар, худшиносӣ барои шинохти миллӣ тафаккур пайи инсонни миллӣ аст, ки аз чашмаҳои ҳаётбахши маънавии кишвари куҳанбунёд сарчашма мегирад.

Истиқлоли миллӣ уфуқи диди равшани шинохту худшиносии инсон аст, ки худсозиро равшанӣ медиҳад, дар ҳамоҳангӣ бо худогоҳӣ чархи ҳастиро ҳамқадам ба замон месозад. Дар ин ҳангом, маънии истиқлол ватандорӣ аст, айён аст ва таҷриба ҳам буд, ки муқовиматҳои сиёсӣ-динӣ афкору андешаи мардумро заҳролуд намуданд ва боис гардиданд, ки муборизаҳои шадид ба тарзу усули ҷоҳилона сурат гиранд. Ҳар гурӯҳ манфиати маҳдуди сиёсии худро аз манфиати миллӣ боло медонист. Ин аз муқовиматҳои нокоми сиёсӣ дар таърихи навини Тоҷикистон гароишҳо ба фурӯпошии миллиро ба бор овард. Ин муқовиматҳои сиёсӣ гирифтори идеологияи бофтаи хеш буданд.

Бо истиқлоли миллӣ, бо таъбири дигар, ба ҷои сукуту хоби зимистонӣ боғи умед, паёмҳову навигариҳо ва таҳвилу дигаргунӣ эҷод гардиданд. Имрӯз Тоҷикистон матолиби дигаргунии авзои маънавиро дорад, зеро толиби ин эҷод мактаби давлат-дорӣ аст. Толи­би тавсеа ва пешрафт аст. Агар ба таърихи навин бинигарем, тайи си соли истиқлол Тоҷикистон ҳамеша дар таъсири ҳар гуна дахолат қарор дошт ва ҳама тафриқаву тафовут, ба нобудӣ расиданд. Дар дохили Тоҷикистон ҳама вақт ҷараёнҳои муайяни сиёсии аз хориҷ вурудомада маншаи дахолат ба кишварро доштанд. Истиқлол, ки си сол қабл насиби миллат гашт, имрӯз посухҳову ниёзҳо надорад. Ин истиқлол дастоварди миллат аст ва эҳтироми он муҳим аст. Имрӯз дар таъмини комили аҳкоми истиқлолияти давлатӣ, ки миёни онҳо ҳам атеисту ҳам диндор аст, бояд ваҳдати миллӣ чун ормони миллӣ мисли гавҳараки чашм ҳифз карда шавад ва дар ин замина худшиносӣ ва шинохти миллӣ тақвият дода шавад.

Сиюпанҷ соли истиқлол мактабҳо ва дарсҳо дорад ва давлату давлатдорӣ замонҳо ва маконҳоро ба ёд меоварад. Имрӯз зери парчами истиқлол нерӯҳои миллӣ самимона ва садоқатмандона дар роҳи истиқлол, ки пайроҳаи сулҳу субот аст, пайванд аст. Ин ҳам маълум аст, ки имрӯз шикастаниҳо, аз гур гирифтаниҳо қоидаҳои сиёсӣ-динӣ гардиданд, аммо аз ҳар ҷиҳат, аз ҳар паҳлӯ созандагӣ эҷод мегардад, пайвастагиҳоро бо номи ҳуввияти миллӣ лафз мекунад. Давлатдории имрӯз падидаи нодире дар саҳнаи таърихи ҷомеаи башар аст, ки ба гузашта зару зевар медиҳад. Возеҳ аст, ки давраи созгорӣ фароҳам омад, ки барои нақшофариниш муҳим аст. Ба вижа, дар ин густариш, баҳри истиқлоли миллӣ ва густариши он ба сӯи ҳадафҳои бунёдкорӣ ва созандагӣ аҳамият дорад. Бунёдкорӣ ва созандагӣ подоши истиқлол аст. Ин истеҳкомест, ки таблиғоти сархурдагонро, ки имрӯз арзон аст, гом мезанад, зеро тарҳо дар бунёдкорӣ ва созандагӣ дармону ормонҳои миллӣ ошкор мегардад. Гузаштаи мо дар масири таърих бо хати сурх ҷовидона навишта шудааст ва имрӯз дар зикр, саъй ва эҷод боқӣ мондааст ва баҳри густариши худшиносӣ ва шинохти миллӣ кофӣ аст.

Истиқлол барои инсон танҳо ба унвони як андешаву эътиқод ва фақат як мактаби фикрӣ нест, балки истиқлол барои инсон муҳимтарин бақо аст, ки ҳастии ӯ, мавҷудияти ӯ, вуҷуди ӯ ва худшиносии ӯро барои худсозӣ хулоса мекунад. Ҳамаи талошҳои худшиносӣ ва шинохти миллӣ барои тасдиқи мактаби давлатдорӣ аст, ки дар пайраҳаи истиқлол фишорҳо, таъсироти сиёсӣ-динӣ ва таблиғотҳои натавонро пушти сар мепартояд. Худшиносӣ ва шинохти миллӣ судури истиқлол, судури андешаҳо ва гавҳари маънавиёти давлатдорӣ аст. Пирӯзии истиқлол дар талошҳои доимӣ баҳри такмилу густариши давлатдорӣ, ҳуввияти миллиро, дар худшиносӣ ва шинохти миллӣ тавзеҳ медиҳад.

Яке аз усули муҳими шинохти миллӣ эҷоди заминаҳои муносиби худогоҳӣ аст. Имрӯз эҷоди назариявӣ ва амалии шинохти миллӣ ва худогоҳӣ муҳим аст, зеро «ҷӯяндагоне» ҳастанд, ки марзҳои ҳуввияти миллиро намепазиранд, бо худбохтагии худ дунболи арзишҳои ғайримиллӣ, ки ҷилавҳои фиребанда ва дар воқеъ, маҳвкунанда доранд, мебошанд. Яъне, муҳимтарин ҳадафи ҳукумат

дар ҷомеа фароҳам кардани заминаҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва маънавии эҳёи худшиносии миллӣ аст. Ҳарчанд, ки инсон хушку холӣ шинохти миллиро тарғиб кунем, фоидаи миллӣ аз он маҳдуд аст. Худогоҳӣ ҳарчи қадар дар ҷомеа тавсиа ёбад, пешрафт ва расидани ҳукумат ба ҳадафи сиёсӣ осонтар мегардад.

Ҳадафи дигари қудрати сиёсӣ (давлат, ҳукумат) дар низоми саҳеҳ эҷоди фазои равшану шарифонаи худшиносии миллӣ аст. Аз ин дидгоҳ, вазифаи мо – зиёиён тарбияи ваҷҳи худшиносӣ дар пайванди дастуроти он аст. Ҳоло вақти он аст, ки ислоҳи маънавӣ-ахлоқии инсон дар партави Истиқлол тарҳрезӣ карда шавад.

Мо, бояд акнун донем, ки худшиносӣ ва шинохти миллӣ мисоли ваҳдати миллӣ аст, ки нерӯҳои азими миллат бо гиромадани худ онро собит кардааст. Ин як захираи бузурге аст, ки имони худогоҳиро устувор менамояд. Вақте, ки дар илми ҷомеашиносии кишвар амалияи имони худшиносӣ ва шинохти миллӣ таҳқиқ пайдо кунад, он вақт, бинои воқеии худогоҳӣ таҳрезӣ мегардад. Агар имони худшиносӣ ва шинохти миллӣ ҷӯшидаи дилҳои мардум ва ба амали онҳо ҳамроҳ нашавад, дар дилҳои мардум печидагиҳо, гароишҳо, бархурдҳо бо ҳам пайванд мешаванд. Маҳз дар ин вазъ, таҳлили илмии худшиносӣ ва шинохти миллӣ, дар шароити имрӯз, ормони муштараки миллӣ, ба дилҳо ва бозуҳо қувват бахшидан аст. Ҷомеаи Тоҷикистон бояд ҳеҷ гоҳ хилқати ваҳдат ва иттифоқро аз даст надиҳад, зеро мухолифини сиёсӣ, ки арзҳо ва марзҳои сиёсиро намешиносанд, саъй доранд ва саъй менамоянд, ки бо баҳонаҳои мухталифе байни иҷтимои миллӣ ихтилоф андозанд. Онҳо ҳатто намедонанд, ки ин ихтилофи онҳо чи балои азимеро ба вуҷуд меорад. Ҳеҷ кас ва ҳеҷ гурӯҳи ифротӣ набояд саъй кунад, ки миллатро таҷзия ва тақсим кунад. Дар ин вазъ, расонаҳои иҷтимоӣ, радио, телевизиони кишвар, ҳама ва ҳама таблиғотро баҳри аз миён бурдани нифоқи миллӣ, бадбинӣ, бедилӣ тарғиб намоянд.

Худшиносӣ ва шинохти миллӣ меҳвари Истиқлол аст, зеро Истиқлол муҳимтарин атои илоҳӣ ба инсон аст. Бинобар ин, миллат (давлат) ҳоло барои дастёбӣ ва ҳаққи табии Истиқлол аз мухолифатҳои сиёсӣ раҳоӣ меҷӯяд. Бад-ин лиҳоз, дар низоми тарбия баҳс дар мавриди мавқеи қудрати сиёсӣ ба миён меояд, ки ҳолати тарбия мураттаб гардад, ки таваҷҷӯҳ бештар ба суннатҳои Истиқлол афзояд. Албатта Истиқлол таърифи хос дорад, ки ин таъриф дар калимаи «ватан» ҷорӣ аст. Дар фазои ватани соҳибистиқлол инсон ва рафтори он ба худшиносӣ ва шинохти миллӣ инсонил мегардад. Инсон дар фазои бесуботи маънавӣ-ахлоқӣ наметавонад фазои худогоҳиро тағйир диҳад ва бо ифодаи худ онро ташреҳ диҳад. Он чи ки инсон ин ҷо дар назар дорем, таърихи худогоҳӣ ва нерӯи ахлоқии инсон ва рафтор аст. Рафтори одамӣ дар чунин ҳолат ба ду қисм аст: амали таҳти ихтиёр доштан, аз ҷумла ҳаёти иҷтимоӣ, ки ба рафтори инсон таъсир дорад ва таҳти иродаи инсон қарор дорад ва дар ин ҳолат, шаклдиҳии хусусиятҳои рафтори худшиносӣ ва шинохти миллӣ ба амал меояд. Манзури инсон аз ҳадафи тарбия дар ин замина зарурияти ҳаинсонн омили иродаи инсон баҳри ҷиҳатгирии сиёсӣ аст, ки рафтор ва ниҳодҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва тарбия, таҳти таъсири давлат бояд қарор дошта бошад. Арз менамоем, ки баррасии худшиносӣ ва шинохти миллӣ, ҷузъи фарҳанги миллӣ аст, ки таъсири созанда ва созмондиҳанда дорад.

Таърихи инсоният ҳамеша талошро барои Истиқлол шаҳодат медиҳад ва ҳоло бахши зиёди ҷаҳон маънои ин калимаро медонанд. Дар ростои эътиқод ба Истиқлол, ки таърих аст, маънои воқеии калима дарк карда мешавад. Дар таърих, худкомагӣ, тафриқаситезӣ ба ҳеҷ ваҷҳ пешоҳанги мардум набуд. Дар воқеъ, инсон он гоҳ доноӣ ва тавоноӣ дорад, ки Истиқлол дошта бошад, дар ин партав худшиносу шинохти миллӣ дошта бошад ва тавонад зеҳну фикр ва ақли худро ба кор гирад ва дар роҳи таҳқиқи ормонҳои миллӣ саъй намояд, чунин шароит барои инсон фарҳанги миллӣ доштан аст.

Аҳамияти худшиносӣ ва шинохти миллӣ ин аст, ки агар инсон ба пирузӣ ва мақоме нарасида бошад, ҳаргиз тақвои сиёсӣ надорад ва нисбат ба кишвари худ бепарво аст. Албатта, мақом ва шарафи инсон ба шароити иҷтимоӣ, яъне тарбия рабт дорад. Агар ҳамаи инсон ба ҳамбастагии шинохти миллӣ саъй намоем ва назари худро дар ин партав ба дурустӣ бифаҳмем, иштибоҳоту нодониҳои худро беҳтар пай барем, ин амали бузурги инсон дар роҳи Истиқлол аст. Таъкид медорем, ки барои Истиқлол ақл ва мантиқ қувватарин аслиҳа аст ва касоне, ки ба он такяи комил доранд, барои таъсир ба дигарон, ба иттилооти нодурусти шабаҳҳои иҷтимоӣ рӯй намеоваранд.

Гуфтаанд, ки агар худшиносӣ ва шинохти миллӣ набошад, шахсият таҷаллӣ намегардад ва адолат ҳам таҳқиқ намеёбад. Ҳалорд Ласки ақида дорад, ки бидуни шинохти миллӣ Истиқлол ҳадаф надорад. Манзури вай аз ин гуфта он аст, ки дар баҳрагирӣ аз фурсатҳои Истиқлол тарбияи худогоҳии миллӣ муҳим аст.

Афлотун Истиқлолро дар пояи ахлоқи сиёсӣ устувор медонанд ва изҳор медошт, ки дониши сиёсӣ бояд муқаддам ба ҳар чизе бошад ва мардумро ба вазоифи ахлоқӣ ошно созад. Арасту гуфтааст: «инсон ҳайвоне аст сиёсӣ», вале дигар нагуфтааст, ки инсоне, ки аз сиёсат безор аст, чист? Ӯ ақида дошт, ки дониши сиёсӣ бояд омӯзонида шавад, ки беҳтарин ҳукумат кадом аст ва хусусияти он чист, зеро сиёсат бархурду кашмакашиҳое аст ва хирадманд дар сиёсат бояд дармони дардҳои ҷомеаро бишиносад. Умуман, илми сиёсат, басе васеъ аст ба фанҳои бисёр ва баҳсҳои бешумор тақсим мегардад ва камтар одаме ёфт мешавад, ки ба ин илм иҳотаи комил дошта бошад, зеро таърифи илми сиёсат он аст, ки идораи корҳои муштарак вазифаи ҳукумат аст. Сиёсат илми ҳукумат ба кишвар ва фани ҳукумат ба ҷомеаи инсонӣ аст.

Инсон, имрӯз наметавонем, худшиносӣ ва шинохти миллии хешро бо ахлоқи сиёсии маҳдуд, тарғиб намоем, зеро ансоре, ки нисбати Истиқлол огоҳии хуб надоранд, ки ахлоқи сиёсии маҳдуд доранд, яъне эҷоди фикрӣ надорад ва аз (Истиқлол) ҳеҷ интизоре ҳам дошта наметавонанд.

Инсоне, ки аз миллатдӯстӣ, қонунгузорӣ огоҳ нест, табъи сиёсӣ надоранд, ин гуна инсон иттиллои хосе ҳам аз худшиносӣ ва шинохти миллӣ дошта наметавонад. Ин гуна инсон барои ҳал ва рафъи мушкилотҳои душвори пешомада худаш дар таълуқа аст. Мақсади худшиносӣ ва шинохти миллӣ, ки дарку фаҳми Истиқлол аст, дар мадди аввал тарбияи ахлоқи сиёсӣ аст. Ахлоқи сиёсӣ дар он нуқта аст, ки бо тавсияҳои худшиносӣ ва шинохти миллӣ иртибот дорад, ба маънои дигар, тавассути дарки сиёсии Истиқлол дониста мешавад, зеро маҳз ин ҳолат, худшиносӣ ва шинохти миллӣ бо таври куллӣ, ҳамбастагӣ ва як-порчагии зиндагии иҷтимоиро равшан мекунад. Ахлоқи сиёсӣ на барои меъёри санҷиши рафтори инсон аст, балки барои пешбинии рафтори инсон дар мавриди муайян аст. Тазаккур медиҳем, ки дар солҳои дур илми сиёсатро «арбоби илм» меномиданд. Имрӯз сиёсат бо зиндагии мардум омехта аст, ки таъсир мегузорад. Паҳлӯҳои моддӣ ва маънавии зиндагӣ бо сиёсат алоқаманд аст, аз ин рӯ, сиёсат дар ҳамаи паҳлӯҳои зиндагии иҷтимоӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ инсонро дар бар мегирад. Сиёсат ин шинохти сиёсат аст, аз ин лиҳоз, ба ҳамаи илмҳое, ки зиндагии иҷтимоиро меомӯзанд, иртибот дорад ва дастовардҳои илмии онҳоро истифода мекунад. Бо чунин ҷойгоҳ, сиёсат дар байни илмҳои иҷтимоӣ, яъне тарбия нақши муҳим дорад. Алоқамандии сиёсат бо тарбия дар он аст, ки сиёсат тарбияро дар худ ворид мекунад. Дар сиёсат бояд инсонҳияти фаъолиятҳои сиёсӣ, чигунагии ниҳодҳои сиёсӣ, ҷойгоҳи сиёсат дар тарбия, аз нуқтаи назари илмӣ баррасӣ карда шавад. Илми сиёсат, ки ба робитаи сиёсии инсонҳо сарукор дорад, наметавонад, масъалаи тарбияро нодида бигирад. Олими америкоӣ Липманн мегӯяд: «бузургтарин хатои тафаккури сиёсии инсон ин аст, ки он берун аз ишора ба тарбия аст». Тарбия рафтори инсон аст ва амали инсонро тавзеҳ медиҳад. Тарбия ин баррасии зеҳн ва рафтори инсон дар шакли инфиродӣ ва гурӯҳӣ аст ва ногузир амал ё фаъолияти инсонро шарҳ медиҳад. Тарбия мафҳуми иҷтимоӣ аст, ки ба сиёсат пайванд аст. Илми сиёсат решаи тарбияи худшиносӣ ва шинохти миллӣ мавзӯи таблиғоти муҳими Истиқлол аст, ки давлатдории миллиро дар рафтори сиёсӣ ташвиқ мекунад ва ӯро ҳамчун аз замири худогоҳӣ мешуморад. Сиёсат комилан ошкор намудааст, ки инсон бо вуҷуди он, ки аз ақлу мантиқ бархурдор аст, бояд мавриди ҳамешаи тарбия қарор дошта бошад. Ин баррасиҳо нишон медиҳанд, ки ноогоҳӣ аз худшиносӣ ва шинохти миллӣ хатар дорад. Ин хатар, дар ниҳоят таҳти таъсири эҳсосот ва ангезаҳои ғайриақлонӣ қарор мегирад. Маҳз бо таблиғу тарвиҷи Истиқлол ин ангезаҳои инсон бартараф карда мешаванд ва бо ин тартиб метавон ин ангезаҳо масири ахлоқ карда шаванд. Яъне, дар тарбияи худшиносӣ ва шинохти миллӣ бояд муҳдудиятҳо дар тарбия бартараф карда шаванд ва он чи аз назари тарбия нодуруст аст, наметавонад, аз лиҳози сиёсӣ дуруст бошад.

Маърифати худшиносӣ ва шинохти миллӣ ба ватан асмои худогоҳӣ аст. Маҳз ҳамин маърифати худшиносӣ ва шинохти миллӣ пойгоҳ андар ниҳоди ҳамаи инсонҳо қарор дорад. Асоси худшиносӣ ҳамчун рутба аз шинохти миллӣ оғоз мегардад ва ҳуҷҷати аслии байни инсон ва ватан аст. Усулан тадбир ва таваҷҷӯҳ ба ин мавзуъ, ҳақиқати воқеӣ аст, зеро дар фалсафа шинохти миллӣ усули ҳайсияти ватан муҳим аст. Эҳтиёҷ ба худшиносӣ ва шинохти миллӣ эҳтиёҷ ба ватан аст, ки ба Истиқлол тавъам аст.

Худшиносӣ – ин шеваи мафҳумсоз аз мафҳуми ватандорӣ таркиб ёфтааст; тасвири ватан аст, ки дар диққати инсон вуҷуд муяссар аст. Маҳз ин ҷо, тасвир ва тавсияи меҳри ватан вуҷуди инсонӣ дорад.

Аз ин ҷо, шакли эҳтиёҷ ба ватан раҳоӣ ва дарёфте аст ва агар ашхосе, ки аз ин тариқ ба Ватан иқрор нагардад ва ҷиҳати адами тадбир ба он нанигаранд, гуноҳ ва бемории қалбии ӯ аст.

Дар ниҳоят, то ҳол дар кишвар бо шеваҳову мақомҳо ва унвонҳои гуногун худшиносӣ ва шинохти миллӣ дар «партави» Истиқлол баррасӣ карда мешавад, ки аз муҳтавои тафаккури хоси ватанпарастӣ фарсахҳо дур аст. Агар мо тавонем ин фалсафаро тақвият диҳем, ҳикмату адолати Истиқлолро дар низоми худшиносӣ ва шинохти миллӣ пайванд созем ва қудрати ақлию маърифатии онро дар ватану ватандорӣ густурда намоем: чи суде барои истеҳкоми меҳрпарастӣ нисбат ба «ватан» ҷойгоҳи миллӣ гирифтан.

Чунончӣ таъкид кардем, аҳамияти ин «тафаккури хос» агар дар худшиносӣ ва шинохти миллӣ, дар мавқеи ақлу маърифат таҳлилу андоза медошт, маорифи Истиқлол, аз дидгоҳи «ватан» беҳтару возеҳтар дарки миллӣ мегирифт. Бо ин ҳама, мо дар таҳлили паҳлӯҳои ҳикматдоштаи худшиносӣ ва шинохти миллӣ андешаҳо ва андозаҳои тобандаи мартабаи суддоштаро ҷӯстуҷӯ накардем. Бо ин ҳама мо роҷеъ ба худшиносӣ ва шинохти миллӣ пажӯҳишҳои гаронмоя нанамудем, ки барои миллат роҳнамои судбахши парастиши Истиқлоли кишварро дошта бошад. Дар аксари навиштаҳои ин инсон мавзӯи худшиносӣ ва танҳо «офоқӣ» таҳлил ёфтааст, ки мӯҳтавои шинохти миллӣ надорад. Бинобар ин, барои аҳли зиёи кишвар муҳим аст, ки «ватан»-ро на ба ҳайси «муҳити атроф», балки ҳамчун мавзӯи зеҳнии миллат баррасӣ намоянд. Агар ба ин усулу мақом, «ватан» арзиш дода шавад, мувофиқати он ба миллат зуҳури лозимӣ дошта метавонад.

Дидгоҳест, ки нақши худшиносӣ ва шинохти миллӣ амри «ватан» аст ва эътиқод ба он «тазаккури хос» - тарғиби Истиқлол аст ва ин тазаккури хос роҳи воқеии хештаншиносӣ барои шинохти «ватан» аст.

Нахустин қадам, вазъи «ҳолу аҳволи» худшиносӣ ва шинохти миллӣ дар кишвар аст. Худшиносӣ ва шинохти миллӣ баҳри он аст, ки парастиши Истиқлол то ҳадди мумкин возеҳ карда мешавад. Аминсон, муносибати инсон, ба ин масъала мисли он аст, ки «офтоб ояд далели офтоб» аст, ҳол он, ки офтоб аз азал меояд.

Тарбия дар акси худшиносӣ ва шинохти миллӣ намудор аст. Тарбия ин низом, ҳадаф, ормони миллӣ ва ифтихор аз соҳибистиқлолӣ аст. Бузургони мо гуфта буданд, «тутиро бо нишон додани тутӣ метавон сухангуфтан ёд дод ва аз ин рӯ ӯро дар баробари ойина нигоҳ бояд дошт, то акси худро бубинад».

Саидзода М.Ё. – ходими хурди шуъбаи

масоили мубрами илмҳои

ҳуқуқи конститутсионии ИДҲ АМИТ

Истиқлоли давлатӣ барои халқи Тоҷикистон на танҳо оғози марҳилаи нави давлатдории миллӣ, балки заминаи бунёдии ташаккули низоми мустақили ҳуқуқӣ ва таъсиси ниҳодҳои муосири ҳокимияти давлатӣ гардид. Дар ин раванд ташаккул ва рушди ҳокимияти судӣ мақоми махсус дорад. Зеро давлати соҳибистиқлол бидуни низоми мустақил, босалоҳият ва самараноки судӣ наметавонад волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, суботи муносибатҳои ҷамъиятӣ ва адолати иҷтимоиро ба таври воқеӣ таъмин намояд.

Дар тӯли сиюпанҷ соли Истиқлоли давлатӣ ҳокимияти судии Ҷумҳурии Тоҷикистон роҳи мураккаби ташаккул ва таҳаввулро тай намуд. Агар дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ масъалаи асосӣ нигоҳ доштани фаъолияти низоми судӣ ва мутобиқ намудани он ба воқеияти нави давлатдории миллӣ бошад, дар марҳилаҳои минбаъда такмили асосҳои конститутсионӣ ва қонунгузории фаъолияти судҳо, таҳкими мустақилияти судяҳо, баланд бардоштани сифати адолати судӣ, таъмини дастрасии шаҳрвандон ба суд ва ворид намудани технологияҳои муосир ба фаъолияти мақомоти судӣ ба самтҳои афзалиятнок табдил ёфтанд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ташаккули модели миллии ҳокимияти судӣ аҳаммияти бунёдӣ пайдо намуд. Маҳз дар сатҳи Конститутсия ҳокимияти судӣ ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ эътироф гардида, вазифаи он дар ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонуният ва адолат муайян карда шуд. Бо ҳамин заминаи ҳуқуқии гузариш аз фаҳмиши суд ҳамчун мақомоти татбиқкунандаи сиёсати давлатӣ ба дарки он ҳамчун ҳокимияти мустақили давлатӣ гузошта шуд.

Аз ин рӯ, омӯзиши роҳи тайкардаи ҳокимияти судӣ дар 35 соли Истиқлоли давлатӣ танҳо аҳаммияти таърихӣ надорад. Таҳлили таҷрибаи ин давра имкон медиҳад, ки қонуниятҳои рушди низоми судӣ, дастовардҳои ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ, мушкилоти мавҷуда ва самтҳои стратегии такмили минбаъдаи адолати судӣ муайян карда шаванд.

Ба даст овардани Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 зарурати ташкили низоми нави давлатдориро ба миён гузошт. Низоми судие, ки Тоҷикистон аз давраи шуравӣ ба мерос гирифта буд, аз ҷиҳати ташкилӣ ва ҳуқуқӣ ба низоми ягонаи давлатии Иттиҳоди Шӯравӣ вобастагӣ дошт. Аз ин рӯ, соҳибистиқлол гардидани ҷумҳурӣ масъалаи ташаккули низоми судии миллиро ҳамчун яке аз вазифаҳои муҳимтарини давлатсозӣ ба миён гузошт.

Хусусияти марҳилаи аввал дар он буд, ки ташаккули ҳокимияти судӣ дар шароити ниҳоят мураккаби сиёсӣ ва иҷтимоӣ сурат гирифт. Бо вуҷуди мушкилоти солҳои аввали истиқлол, фаъолияти мақомоти судӣ қатъ нагардид. Судҳо ҳамчун ниҳоди муҳими ҳифзи қонуният ва барқарор намудани ҳуқуқҳои вайроншуда фаъолияти худро идома доданд.

Дар ҳамин давра зарурати аз ҷиҳати назариявӣ ва ҳуқуқӣ муайян намудани мавқеи суд дар низоми нави ҳокимияти давлатӣ ба миён омад. Давлати соҳибистиқлол ба низоми судие ниёз дошт, ки на ҳамчун ҷузъи сохтори маъмурии давлат, балки ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ фаъолият намояд.

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 марҳилаи сифатан навро дар рушди ҳокимияти судӣ оғоз намуд. Принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ асоси конститутсионии ташкили давлат гардид.

Аҳаммияти ин муқаррарот дар он аст, ки суд дар сатҳи олии ҳуқуқӣ ҳамчун ҳокимият эътироф гардид. Ин тағйирот дорои мазмуни амиқи давлатшиносӣ ва ҳуқуқӣ мебошад. Суд дигар танҳо мақомоти баррасии парвандаҳо набуда, балки яке аз рукнҳои мустақили механизми давлат гардид.

Мустақилияти ҳокимияти судӣ маънои онро дорад, ки судя ҳангоми амалӣ намудани адолати судӣ бояд танҳо ба Конститутсия ва қонун итоат намуда, аз дахолати ғайриқонунии мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор, гурӯҳҳои иҷтимоӣ ва шахсони алоҳида ҳифз карда шавад.

Дар ҳамин замина, яке аз дастовардҳои муҳимтарини даврони истиқлол ташаккули заминаҳои конститутсионии мустақилияти суд ва судя мебошад.

Дар даврони истиқлол низоми судии Ҷумҳурии Тоҷикистон тадриҷан такмил ёфт. Дар баробари судҳои дорои салоҳияти умумӣ фаъолияти Суди конститутсионӣ ва судҳои иқтисодӣ ҳамчун унсурҳои муҳими низоми ҳифзи судӣ ташаккул ва рушд намуд.

Ҳар яке аз ин ниҳодҳо дар таъмини волоияти ҳуқуқ вазифаи махсусро иҷро менамояд. Судҳои салоҳияти умумӣ ҳифзи судии ҳуқуқу манфиатҳои шаҳрвандон ва дигар субъектҳоро дар доираи парвандаҳои ҷиноятӣ, маданӣ, оилавӣ ва дигар категорияҳои пешбининамудаи қонун таъмин менамоянд. Судҳои иқтисодӣ дар ҳалли баҳсҳои иқтисодӣ ва таъмини суботи муомилоти иқтисодӣ нақши муҳим доранд. Суди конститутсионӣ бошад, яке аз механизмҳои муҳимтарини ҳифзи волоияти Конститутсия мебошад.

Ба ҳамин тариқ, дар солҳои соҳибистиқлолӣ низоми судии Тоҷикистон аз сохтори меросмондаи давраи қаблӣ ба низоми миллии ҳокимияти судӣ табдил ёфт.

Яке аз хусусиятҳои муҳими рушди ҳокимияти судӣ дар даврони истиқлол хусусияти пайваста гирифтани ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ мебошад.

Қабули барномаҳои ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ нишон дод, ки такмили ҳокимияти судӣ на ҳамчун чорабинии якдафъаина, балки ҳамчун раванди доимии сиёсати ҳуқуқии давлат баррасӣ мегардад.

Дар доираи ин ислоҳот масъалаҳои такмили қонунгузории мурофиавӣ, баланд бардоштани мақоми судя, такмили тартиби интихобу таъйин ва омодасозии кадрҳои судӣ, беҳтар намудани шароити ташкилию техникии фаъолияти судҳо, таъмини шаффофияти мурофиа ва баланд бардоштани сифати баррасии парвандаҳо мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтанд.

Дар натиҷа, ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ ба яке аз самтҳои муҳимтарини таҳкими давлатдории ҳуқуқбунёди Тоҷикистон табдил ёфт.

Арзиши воқеии ҳокимияти судӣ пеш аз ҳама дар қобилияти он барои ҳифзи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ифода меёбад. Агар шахс имконияти воқеии муроҷиат ба суд ва барқарор намудани ҳуқуқи вайроншудаи худро надошта бошад, эътирофи ҳуқуқҳо дар сатҳи қонунгузорӣ на ҳамеша метавонад ҳифзи самараноки онҳоро таъмин намояд.

Дар даврони истиқлол нақши суд ҳамчун кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон тадриҷан афзоиш ёфт. Шаҳрвандон метавонанд барои ҳифзи ҳуқуқҳои молумулкӣ, ғайримолумулкӣ, меҳнатӣ, оилавӣ, манзилӣ ва дигар ҳуқуқҳои худ ба суд муроҷиат намоянд. Ҳамзамон, дар мурофиаи ҷиноятӣ суд бояд кафили риояи ҳуқуқҳои иштирокчиёни мурофиа ва татбиқи принсипҳои адолати судӣ бошад.

Аз ин ҷиҳат, яке аз меъёрҳои асосии баҳодиҳии рушди ҳокимияти судӣ бояд на танҳо шумораи судҳо ё парвандаҳои баррасишуда, балки сатҳи воқеии ҳифзи ҳуқуқи инсон ва эътимоди ҷомеа ба адолати судӣ бошад.

Дар назарияи муосири ҳуқуқ мустақилияти судя яке аз шартҳои асосии мавҷудияти давлати ҳуқуқбунёд эътироф мегардад. Бидуни мустақилияти судя принсипҳои қонуният, беғаразӣ ва баробарии тарафҳо дар назди суд мазмуни воқеии худро аз даст медиҳанд.

Дар солҳои истиқлол барои ташаккули кафолатҳои ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ ва ташкилии мустақилияти судяҳо тадбирҳои гуногун андешида шуданд.

Аммо мустақилияти суд танҳо бо қабули меъёрҳои ҳуқуқӣ таъмин намегардад. Он ҳамчунин фарҳанги баланди касбӣ, масъулияти шахсии судя, сатҳи баланди донишҳои ҳуқуқӣ, беғаразӣ ва устувории ахлоқиро тақозо менамояд.

Аз ин рӯ, марҳилаи минбаъдаи рушди ҳокимияти судӣ бояд бо таҳкими ҳамзамони мустақилият ва масъулияти касбии судя алоқаманд бошад.

Дар даврони истиқлол нақши Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таъмини татбиқи дуруст ва якхелаи қонунгузорӣ аҳаммияти бештар пайдо намуд. Таҳлили таҷрибаи судӣ, пешниҳоди тавзеҳоти дахлдор оид ба масъалаҳои татбиқи қонунгузорӣ, омӯзиши хатогиҳои судӣ ва мусоидат ба ташаккули таҷрибаи ягона аз воситаҳои муҳими баланд бардоштани сифати адолати судӣ ба ҳисоб мераванд.

Дар шароити мураккаб гардидани муносибатҳои ҷамъиятӣ аҳаммияти таҷрибаи судӣ боз ҳам меафзояд. Қонунгузор наметавонад тамоми ҳолатҳои эҳтимолии ҳаётиро пешакӣ муфассал танзим намояд. Аз ин рӯ, татбиқи асоснок, муттасил ва пешгӯишавандаи меъёрҳои ҳуқуқӣ аз ҷониби судҳо яке аз шартҳои муҳими таъмини амнияти ҳуқуқӣ мебошад.

Гузариш ба муносибатҳои бозорӣ дар даврони истиқлол вазифаҳои нави ҳокимияти судиро ба миён овард. Рушди моликияти хусусӣ, соҳибкорӣ, шартномаҳои тиҷоратӣ ва фаъолияти сармоягузорӣ зарурати ҳифзи самараноки судии муносибатҳои иқтисодиро зиёд намуд. Дар чунин шароит судҳои иқтисодӣ ба яке аз кафолатҳои муҳими суботи муомилоти иқтисодӣ табдил ёфтанд.

Ҳифзи ҳуқуқи моликият, иҷрои уҳдадориҳои шартномавӣ, ҳалли баҳсҳои байни субъектҳои соҳибкорӣ ва таъмини пешгӯишавандагии муносибатҳои иқтисодӣ на танҳо вазифаи ҳуқуқӣ, балки омили рушди иқтисоди миллӣ мебошад.

Аз ин рӯ, фаъолияти самараноки судҳои иқтисодӣ бояд ҳамчун қисми муҳими сиёсати давлатии фароҳам овардани фазои мусоиди соҳибкорӣ ва сармоягузорӣ арзёбӣ карда шавад.

Суд на танҳо баҳсро ҳал мекунад, балки тавассути фаъолияти худ ба шуури ҳуқуқии ҷомеа таъсир мерасонад. Қарори қонунӣ, асоснок ва одилонаи судӣ эҳтироми шаҳрвандонро нисбат ба қонун тақвият медиҳад.

Аз ҳамин нуқтаи назар, ҳокимияти судӣ дорои вазифаи муҳими тарбиявӣ низ мебошад. Шахс тавассути мурофиаи судии одилона дар амал мебинад, ки қонун арзиши воқеӣ дорад, ҳуқуқи вайроншуда метавонад барқарор гардад ва шахси қонуншикан ба ҷавобгарӣ кашида шавад.

Ҳамин тариқ, сифати адолати судӣ бо сатҳи фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа робитаи мустақим дорад.

Яке аз самтҳои ояндадори рушди ҳокимияти судӣ истифодаи технологияҳои рақамӣ мебошад. Ҷомеаи муосир талаб менамояд, ки дастрасӣ ба суд содда, фаврӣ ва аз ҷиҳати технологӣ мувофиқ бошад.

Татбиқи низомҳои электронии гардиши ҳуҷҷатҳо, пешниҳоди электронии муроҷиатҳо, дастрасии рақамӣ ба иттилооти судӣ, истифодаи видеоконференсия ва ташаккули унсурҳои «суди электронӣ» метавонанд самаранокии фаъолияти судҳоро баланд бардоранд.

Дар баробари ин, рақамикунонӣ масъалаҳои нави ҳуқуқиро ба миён мегузорад, аз ҷумла ҳифзи маълумоти шахсӣ, амнияти иттилоотӣ, эътимоднокии далелҳои электронӣ ва таъмини ҳуқуқи тарафҳо ба мурофиаи одилона.

Зеҳни сунъӣ низ метавонад дар оянда ҳамчун воситаи ёрирасон барои ҷустуҷӯи иттилооти ҳуқуқӣ, таҳлили таҷрибаи судӣ ва коркарди ҳаҷми зиёди маълумот истифода шавад. Аммо қабули санади судӣ бояд ҳамчун фаъолияти дорои масъулияти ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ таҳти назорати инсон боқӣ монад.

Бо ҷамъбасти роҳи тайкардаи ҳокимияти судӣ метавон як қатор дастовардҳои бунёдиро муайян намуд, аз ҷумла ташаккули асосҳои конститутсионии ҳокимияти судии мустақил, бунёд ва рушди низоми миллии судӣ, ташаккули назорати конститутсионӣ, рушди низоми судҳои иқтисодӣ, ташаккули қонунгузории миллии мурофиавӣ, пайваста амалӣ гардидани ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ, таҳкими кафолатҳои ҳуқуқии фаъолияти судяҳо, афзоиши нақши суд дар ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, такмили механизмҳои дастрасӣ ба адолати судӣ, оғози марҳилаи рақамикунонии фаъолияти судҳо.

Муҳимтар аз ҳама, дар тафаккури ҳуқуқии ҷомеа мафҳуми «ҳокимияти судӣ» тадриҷан ҳамчун яке аз унсурҳои асосии давлатдории ҳуқуқбунёд ҷойгоҳи устувор пайдо намуд.

Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас, рушди ҳокимияти судӣ раванди анҷомёфта нест. Муносибатҳои нави иҷтимоӣ, рушди иқтисоди рақамӣ, технологияҳои зеҳни сунъӣ ва тағйирёбии шаклҳои муносибатҳои ҳуқуқӣ вазифаҳои навро дар назди низоми судӣ мегузоранд.

Дар марҳилаи минбаъда ба масъалаҳои таҳкими кафолатҳои мустақилияти судяҳо, баланд бардоштани сифати санадҳои судӣ, рушди тахассуси судяҳо, шаффофияти фаъолияти судҳо, дастрасии аҳолӣ ба иттилооти ҳуқуқӣ, рақамикунонии мурофиа ва баланд бардоштани эътимоди ҷомеа ба суд таваҷҷуҳи махсус додан зарур аст.

Самаранокии ҳокимияти судӣ набояд танҳо аз рӯйи нишондиҳандаҳои оморӣ муайян карда шавад. Меъёри асосӣ бояд сифати адолати судӣ, қонуният ва асоснокии санадҳои судӣ, сари вақт барқарор гардидани ҳуқуқи вайроншуда ва сатҳи эътимоди шаҳрвандон ба суд бошад.

Сию панҷ соли Истиқлоли давлатӣ барои ҳокимияти судии Ҷумҳурии Тоҷикистон давраи ташаккул, ислоҳот ва таҳаввули амиқ мебошад. Дар ин муддат заминаҳои конститутсионии ҳокимияти судӣ ташаккул ёфта, низоми миллии судӣ рушд намуд ва нақши суд дар механизми ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон тадриҷан тақвият пайдо кард.

Таҷрибаи ин давра собит менамояд, ки ҳокимияти судии мустақил ва самаранок на танҳо унсури сохтори давлатӣ, балки яке аз шартҳои асосии устувории давлатдории миллӣ мебошад. Волоияти қонун дар он сурат ба воқеияти иҷтимоӣ табдил меёбад, ки шахс имконияти ҳифзи ҳуқуқи худро дар суди мустақил ва беғараз дошта бошад.

Аз ин рӯ, дастоварди асосии 35 соли Истиқлоли давлатӣ дар соҳаи судиро метавон на танҳо дар ташаккули сохтор ва қонунгузории судӣ, балки дар тадриҷан табдил ёфтани суд ба институти мустақили ҳифзи ҳуқуқ, таъмини адолат ва кафолати давлатдории ҳуқуқбунёд арзёбӣ намуд.

Марҳилаи нави рушди Тоҷикистон тақозо менамояд, ки ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ бо такя ба дастовардҳои солҳои истиқлол идома ёфта, мустақилияти судя, сифати адолати судӣ, рақамикунонӣ, шаффофият ва эътимоди ҷомеа ҳамчун арзишҳои меҳварии сиёсати судӣ қарор гиранд.

Дар чунин сурат ҳокимияти судӣ метавонад рисолати конститутсионии худро ҳамчун кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон, волоияти қонун ва адолати иҷтимоӣ боз ҳам муассиртар амалӣ намояд.

Бурҳониён Маъруфҷон – унвонҷуи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои

Тоҷикистон, раиси Суди ноҳияи Ҷаббор Расулови Вилояти Суғд

Истиқлолияти давлатӣ ҳамчун арзиши олии миллӣ на танҳо аз мавҷудияти ҳудуд, мақомоти давлатӣ ва рамзҳои давлатӣ иборат аст, балки аз сатҳи маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон низ вобастагии амиқ дорад. Давлате, ки шаҳрвандони он аз ҳуқуқу уҳдадориҳои худ огоҳанд, қонунро эҳтиром мекунанд ва дар ҳифзи манфиатҳои миллӣ саҳм мегузоранд, метавонад истиқлолияти худро устувор нигоҳ дорад. Аз ин рӯ, маърифати ҳуқуқӣ яке аз омилҳои муҳими таҳкими давлатдории миллӣ ва кафили ҳифзи истиқлолияти давлатӣ ба ҳисоб меравад.

Маърифати ҳуқуқӣ маҷмӯи донишҳо, ҷаҳонбинӣ, муносибат ва рафтори ҳуқуқии шахс мебошад, ки ба дарки арзишҳои ҳуқуқӣ, эҳтироми қонун ва масъулияти шаҳрвандӣ асос меёбад. Дар ҷомеаи муосир танҳо мавҷуд будани қонунҳо барои таъмини тартиботи ҳуқуқӣ кофӣ нест. Муҳим он аст, ки шаҳрвандон мазмун ва аҳамияти онҳоро дарк намуда, дар ҳаёти ҳаррӯза риоя намоянд. Маҳз сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ барои ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ ва давлати ҳуқуқбунёд замина фароҳам меорад [4, с. 25–30].

Ҷумҳурии Тоҷикистон баъди ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ роҳи бунёди давлати мустақил ва ҳуқуқбунёдро пеш гирифт. Дар ин раванд масъалаи баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ аҳамияти махсус пайдо намуд. Зеро истиқлолият танҳо бо фаъолияти мақомоти давлатӣ ҳифз намешавад, балки иштироки фаъолонаи ҳар як шаҳрвандро талаб мекунад. Шаҳрванди дорои маърифати ҳуқуқӣ арзишҳои истиқлолиятро дарк намуда, барои ҳифзи манфиатҳои давлат ва ҷомеа масъулият эҳсос мекунад [1].

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон асосҳои ҳуқуқии давлатдориро муайян намуда, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро ҳамчун арзиши олӣ эътироф менамояд. Дар баробари ҳуқуқҳо, шаҳрвандон дорои уҳдадориҳои конститутсионӣ низ мебошанд. Аз ҷумла, ҳифзи Ватан, эҳтироми қонун, риояи ҳуқуқи дигарон ва саҳмгузорӣ дар рушди давлат аз ҷумлаи вазифаҳои муҳими шаҳрвандӣ мебошанд. Донистан ва иҷро намудани ин меъёрҳо нишонаи маърифати баланди ҳуқуқӣ мебошад [1].

Яке аз вазифаҳои асосии маърифати ҳуқуқӣ тарбияи эҳтиром ба қонун ва давлат мебошад. Қонун ҳамчун воситаи асосии танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ танҳо дар ҳолате самаранок амал мекунад, ки шаҳрвандон ба он эҳтиром дошта бошанд. Дар давлатҳои ҳуқуқбунёд қонун на танҳо воситаи идоракунӣ, балки кафолати ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва устувории истиқлолияти давлатӣ мебошад [5, с. 42–48].

Таҷрибаи таърихии Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ҳифзи истиқлолият бо таҳкими қонуният ва тартиботи ҳуқуқӣ робитаи мустақим дорад. Дар солҳои аввали истиқлолият мушкилоти сиёсӣ ва иҷтимоӣ зарурати таҳкими низоми ҳуқуқӣ ва баланд бардоштани масъулияти шаҳрвандиро ба миён овард. Қабули Конститутсияи соли 1994 ва ташаккули низоми нави ҳуқуқӣ барои рушди давлатдории миллӣ заминаи устувор гузошт [2, ҷ. 1, с. 45–50].

Маърифати ҳуқуқӣ инчунин дар пешгирии зуҳуроти номатлуби иҷтимоӣ, аз ҷумла ифротгароӣ, беэҳтиромӣ ба қонун ва дигар амалҳои зиддиҷамъиятӣ нақши муҳим дорад. Шаҳрванде, ки ҳуқуқ ва арзишҳои конститутсиониро дарк мекунад, ба осонӣ ба таъсири ғояҳои бегона ва зиддимиллӣ дода намешавад. Аз ин ҷиҳат, тарбияи ҳуқуқии ҷавонон яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ ба ҳисоб меравад [5, с. 150–155].

Ҷавонон ҳамчун неруи асосии ояндаи давлат бояд дорои дониши ҳуқуқии баланд бошанд. Омӯзиши Конститутсия, қонунҳои миллӣ, таърихи давлатдорӣ ва арзишҳои истиқлолият ба ташаккули мавқеи фаъоли шаҳрвандӣ мусоидат мекунад. Насли ҷавоне, ки ҳуқуқу вазифаҳои худро медонад, метавонад дар рушди давлат ва ҳифзи дастовардҳои истиқлолият саҳми арзанда гузорад [2, ҷ. 5, с. 140–146].

Дар шароити ҷаҳонишавӣ масъалаи ҳифзи истиқлолияти давлатӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Давлатҳо имрӯз на танҳо бо таҳдидҳои ҳарбӣ, балки бо хатарҳои иттилоотӣ, фарҳангӣ ва сиёсӣ низ рӯ ба рӯ мебошанд. Дар чунин вазъият маърифати ҳуқуқӣ ва сиёсии шаҳрвандон ҳамчун воситаи муҳими ҳифзи манфиатҳои миллӣ баромад мекунад. Шаҳрванди аз ҷиҳати ҳуқуқӣ огоҳ метавонад мавқеи дуруст интихоб намуда, барои таҳкими суботи ҷомеа мусоидат намояд [5, с. 160–165].

Нақши давлат дар баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии ҷомеа низ хеле муҳим мебошад. Ташкили барномаҳои омӯзишӣ, ворид намудани масъалаҳои ҳуқуқӣ ба низоми таълим, фаъолияти мақомоти давлатӣ ва воситаҳои ахбори омма барои баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон мусоидат менамояд. Ин раванд бояд ҳамчун қисми муҳими сиёсати давлатӣ дар самти таҳкими истиқлолият ва давлатдории миллӣ идома ёбад [4, с. 85–90].

Ҳамин тавр, маърифати ҳуқуқӣ яке аз заминаҳои асосии ҳифзи истиқлолияти давлатӣ мебошад. Истиқлолият танҳо бо рамзҳои давлатӣ ва сохторҳои сиёсӣ маҳдуд намешавад, балки аз муносибати шаҳрвандон ба қонун, давлат ва арзишҳои миллӣ вобаста аст. Ҷомеае, ки дорои маърифати баланди ҳуқуқӣ мебошад, метавонад истиқлолияти худро ҳифз намуда, барои рушди устувори давлат шароити мусоид фароҳам оварад.

Истиқлолияти давлатӣ ҳамчун арзиши олии сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва таърихӣ барои ҳар як миллат аҳамияти бузург дорад. Маҳз истиқлолият ба давлат имконият медиҳад, ки роҳи мустақили рушди сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии худро муайян намояд. Аммо ҳифзи истиқлолият танҳо бо мавҷудияти сохторҳои давлатӣ, неруҳои амниятӣ ва қонунҳои миллӣ таъмин намегардад. Омили муҳимтарини пойдории давлат ин сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ ва фарҳанги сиёсии шаҳрвандон мебошад.

Маърифати ҳуқуқӣ яке аз унсурҳои асосии ташаккули ҷомеаи ҳуқуқбунёд ба ҳисоб меравад. Шаҳрванде, ки ҳуқуқу уҳдадориҳои худро медонад, ба қонун эҳтиром мегузорад ва масъулияти худро дар назди давлат ва ҷомеа дарк мекунад, метавонад дар ҳифзи истиқлолияти давлатӣ саҳми арзанда гузорад. Аз ин рӯ, байни маърифати ҳуқуқӣ ва устувории истиқлолияти давлатӣ робитаи мустақим вуҷуд дорад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар соли 1991 роҳи бунёди давлати соҳибихтиёр, демократӣ ва ҳуқуқбунёдро пеш гирифт. Дар ин раванд баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ гардид. Зеро давлати мустақил танҳо дар сурате устувор буда метавонад, ки шаҳрвандони он дорои ҳисси баланди ватандӯстӣ, масъулияти ҳуқуқӣ ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ бошанд.

1. Мафҳум ва моҳияти маърифати ҳуқуқӣ дар ҷомеаи муосир

Маърифати ҳуқуқӣ мафҳуми мураккаби иҷтимоӣ буда, маҷмӯи донишҳои ҳуқуқӣ, муносибати шахс ба қонун ва рафтори ҳуқуқии ӯро дар бар мегирад. Он на танҳо донистани меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки қобилияти истифода бурдани ҳуқуқҳо, иҷро намудани уҳдадориҳо ва эҳтироми ҳуқуқи дигаронро низ ифода мекунад.

Дар назарияи ҳуқуқ маърифати ҳуқуқӣ яке аз шаклҳои муҳими шуури ҷамъиятӣ ба ҳисоб меравад. Шуури ҳуқуқии ҷомеа ба муносибати шаҳрвандон нисбат ба давлат, қонун ва адолат таъсир мерасонад. Ҷомеае, ки сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ дорад, метавонад низоми ҳуқуқии худро самараноктар татбиқ намояд ва суботи сиёсиро таъмин кунад [4, с. 25–30].

Дар шароити давлати соҳибистиқлол маърифати ҳуқуқӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад. Зеро истиқлолият масъулияти шаҳрвандонро низ зиёд менамояд. Агар дар ҷомеа эҳтиром ба қонун, масъулияти шаҳрвандӣ ва дарки арзишҳои давлатӣ баланд бошад, давлат метавонад рушди устувори худро таъмин намояд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро арзиши олӣ эътироф намуда, дар баробари ин иҷрои уҳдадориҳои шаҳрвандиро низ муайян мекунад. Аз ҷумла, ҳифзи Ватан, эҳтироми қонун ва риояи ҳуқуқи дигарон аз вазифаҳои муҳими шаҳрвандӣ мебошанд [1].

2. Нақши маърифати ҳуқуқӣ дар таҳкими давлатдории миллӣ

Давлатдории миллӣ танҳо аз фаъолияти мақомоти давлатӣ иборат нест, балки муносибати шаҳрвандонро ба давлат низ дар бар мегирад. Давлате, ки шаҳрвандони он қонунро эҳтиром мекунанд ва дар ҳаёти сиёсиву иҷтимоӣ фаъол мебошанд, дорои заминаи устувори рушди миллӣ мебошад.

Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ташкили низоми нави ҳуқуқӣ ва сиёсӣ оғоз намуд. Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994 яке аз марҳилаҳои муҳимтарини ташаккули давлатдории миллӣ гардид. Ин санади асосӣ принсипҳои соҳибихтиёрӣ, волоияти қонун, тақсимоти ҳокимият ва кафолати ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандонро муайян кард [1].

Барои татбиқи меъёрҳои конститутсионӣ на танҳо фаъолияти мақомоти давлатӣ, балки сатҳи маърифати ҳуқуқии аҳолӣ низ аҳамияти калон дорад. Шаҳрвандоне, ки мазмуни қонунҳоро дарк мекунанд, ба иҷрои онҳо бо масъулият муносибат менамоянд ва дар ҳифзи тартиботи ҷамъиятӣ саҳм мегиранд.

Дар асарҳои Эмомалӣ Раҳмон масъалаи худшиносии миллӣ, эҳтироми қонун ва масъулияти шаҳрвандӣ ҳамчун омилҳои муҳими рушди давлатдорӣ таъкид шудааст. Муаллиф қайд менамояд, ки пойдории давлат аз ваҳдати ҷомеа, худшиносии миллӣ ва эҳтиром ба арзишҳои давлатӣ вобаста мебошад [2, ҷ. 3, с. 70–82].

3. Нақши фарҳанги ҳуқуқӣ дар таҳкими қонунмеҳварӣ

Қонунмеҳварӣ бе маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон самаранок буда наметавонад. Агар шаҳрвандон моҳияти қонунҳоро дарк накунанд ва ба онҳо эҳтиром нагузоранд, ҳатто низоми мукаммали ҳуқуқӣ низ наметавонад амнияти пурраи ҷомеаро таъмин намояд.

Фарҳанги ҳуқуқӣ сатҳи дониши ҳуқуқӣ, муносибати шахс ба қонун ва рафтори ҳуқуқии шаҳрвандро муайян мекунад. Шаҳрванди дорои фарҳанги баланди ҳуқуқӣ на танҳо ҳуқуқҳои худро медонад, балки уҳдадориҳои худро дар назди давлат ва ҷомеа низ иҷро менамояд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии аҳолӣ яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ мебошад. Тарбияи ҳуқуқии ҷавонон, омӯзиши қонунҳо дар муассисаҳои таълимӣ ва тарғиби арзишҳои ҳуқуқӣ барои ташаккули ҷомеаи қонунмеҳвар мусоидат мекунанд [4, с. 85–90].

4. Қонунмеҳварӣ ҳамчун омили муқовимат ба таҳдидҳои муосири амниятӣ

Дар ҷаҳони имрӯза давлатҳо бо таҳдидҳои гуногун, аз ҷумла терроризм, экстремизм, ҷинояткории фаромиллӣ, таҳдидҳои иттилоотӣ ва дигар хатарҳо рӯ ба рӯ мебошанд. Муқовимат ба чунин таҳдидҳо танҳо тавассути чораҳои ҳуқуқӣ ва фаъолияти ҳамоҳангшудаи мақомоти давлатӣ имконпазир аст.

Қонунмеҳварӣ имкон медиҳад, ки мубориза бар зидди таҳдидҳои амниятӣ дар доираи меъёрҳои ҳуқуқӣ амалӣ гардад. Ин равиш ҳамзамон ҳифзи амнияти давлат ва риояи ҳуқуқҳои инсонро таъмин мекунад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон барои таҳкими амнияти миллӣ санадҳои меъёрии ҳуқуқии заруриро қабул намуда, фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқро дар асоси қонун ба роҳ мондааст. Ин раванд барои ҳифзи истиқлолияти давлатӣ ва суботи ҷомеа аҳамияти муҳим дорад [5, с. 160–165]

Рӯйхати адабиёт

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. – Душанбе: Шарқи Озод, 2016.

2. Раҳмон Эмомалӣ. Истиқлолияти Тоҷикистон ва эҳёи миллат. Ҷилдҳои 1–6. – Душанбе: Ирфон.

3. Раҳмон Эмомалӣ. Тоҷикон дар оинаи таърих. Аз Ориён то Сомониён. Китоби 1. – Душанбе: Ирфон, 2006.

4. Маҳмадов А. Асосҳои давлат ва ҳуқуқи Ҷумҳурии Тоҷикистон. – Душанбе: Ирфон, 2018.

5. Давлатов М., Сафаров Ш. Сиёсатшиносӣ. – Душанбе: Маориф, 2020.

6. Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон. – Москва, 27 июни соли 1997.

Дар асри XXI илми муосири ҳуқуқшиносӣ зери таъсири ҷаҳонишавӣ ва инқилоби чоруми саноатӣ қарор дорад. Рақамикунонии ҳамаи соҳаҳои ҳаёт, аз ҷумла фаъолияти илмӣ, тақозо мекунад, ки ҳуқуқшиносӣ аз доираи анъанавии тафсири матн берун баромада, усулҳои таҳлили миқдорӣ, пешгӯишаванда ва автоматикунонидашударо фаро гирад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон сиёсати давлатӣ дар самти рақамикунонӣ афзалияти миллӣ эълон шудааст. Бо вуҷуди ин, илми ҳуқуқшиносии ватанӣ то ҳол асосан ба методологияи шарҳи мантиқӣ-ҳуқуқӣ такя мекунад.

Макони пайдоиши ҷунбиши "Ҳуқуқ ва технология" маҳз ИМА мебошад. Дар донишгоҳҳои Стэнфорд ва Ҳарвард аспирантураҳои "Ҳуқуқи компютерӣ" амал мекунанд, ки мутахассисонро дар соҳаи кодификатсияи мантиқи ҳуқуқӣ ба забони барномасозӣ омода месозанд. Платформаи "Ҳуқуқи мошин" (Lex Machina) ба таҳлили омории миллионҳо парвандаи судии федералӣ имкон медиҳад, ки рафтори эҳтимолии судяҳо ва стратегияи беҳтарини мурофиаро пешгӯӣ кунад. Таҷрибаи ИМА собит мекунад, ки рақамикунонӣ касби ҳуқуқшиносро нест намекунад, балки онро ба сатҳи нави таҳлилӣ мебарад.

Макотиби ҳуқуқии Олмон ба татбиқи васеи зеҳни сунъӣ дар соҳаи адлияи маъмурӣ ва маданӣ машҳур аст. Дар доираи лоиҳаи "Зеҳни сунъӣ дар адлия" (KI in der Justiz) муҳаққиқони олмонӣ дар Донишгоҳи Ҳейделберг ва Институти Макс Планк системаҳоеро таҳия кардаанд, ки тавассути коркарди забони табиӣ (NLP) истилоҳоти нодурусти ҳуқуқӣ дар шартномаҳоро муайян мекунанд. Қонуни Олмон "Дар бораи дастрасӣ ба иттилооти рақамӣ" (EGovG) барои ташаккули пойгоҳи ягонаи иттилооти ҳуқуқии кишвар заминаи меъёрӣ гузошт.

Чин роҳи марказикунонии рақамикунониро интихоб намудааст. Суди интернетии Ҳанчжоу ва Суди зеҳнии Пекин мисолҳои равшани татбиқи он мебошанд. Дар ин муассисаҳо судяҳо-роботҳо (ба истилоҳ "AI Judges") қарорҳои оддиро дар асоси таҳлили алгоритмии далелҳо қабул мекунанд. Дар самти илми ҳуқуқшиносӣ Донишгоҳи Тсинхуа системаи "FaXin"-ро таҳия кардааст, ки ҳангоми тафсири қонунгузории кунунӣ ихтилофоти ҳуқуқиро ба таври худкор муайян мекунад ва ба олимон роҳҳои бартарафсозии коллизияҳоро пешниҳод менамояд.

Сингапур, ҳамчун як маркази молиявии Осиё, ба ташаккули низоми ҳуқуқии технологиявӣ афзалият додааст. Академияи ҳуқуқи Сингапур (SAL) платформаи "LawNet"-ро идора мекунад, ки на танҳо махзани санадҳои меъёрӣ ва амсоли судӣ, балки воситаи пуриқтидори таҳлили ҳуқуқӣ мебошад. Хусусияти фарқкунандаи таҷрибаи Сингапур ин ҳамгироии амиқи тиҷорат, давлат ва муассисаҳои илмӣ дар раванди коркарди маҳсулоти нави технологияи ҳуқуқӣ (Legal Tech) мебошад.

Британияи Кабир яке аз пешвоёни ҷаҳонӣ дар соҳаи технологияи ҳуқуқӣ ба шумор меравад. Хусусияти фарқкунандаи модели бритониёӣ ин дастгирии фаъолонаи давлат аз стартапҳои ҳуқуқӣ ва ҳамгироии амиқи зеҳни сунъӣ ба раванди таҳсилот ва таҳқиқоти илмӣ мебошад. Ҳукумати Британия тавассути платформаи "LawTechUK" ва Маркази "Legal Geek" барои рушди ширкатҳои нави технологиявии ҳуқуқӣ шароити мусоид фароҳам овардааст. Ҳадафи асосӣ автоматикунонии хизматрасонии ҳуқуқӣ, аз ҷумла таҳияи шартномаҳо ва таҳлили ҳуҷҷатҳо мебошад. Дар Донишгоҳи Оксфорд дар доираи Маркази таҳқиқоти сотсиологӣ-ҳуқуқӣ (Oxford Centre for Socio-Legal Studies), лоиҳаи "Кушодани иқтидори зеҳни сунъӣ барои ҳуқуқи англис" амалӣ мешавад. Ин лоиҳа ба коркарди алгоритмҳои NLP (коркарди забони табиӣ) барои пешгӯии натиҷаҳои судӣ дар асоси таҳлили миллионҳо санади судӣ равона шудааст. Платформаи "DoNotPay", ки ба номи "аввалин робот-адвокат" маъруф аст, дар Британия тавассути зеҳни сунъӣ ба шаҳрвандон дар тартиб додани эътироз ба ҷаримаҳои автомобилӣ ва дигар хизматрасониҳои ҳуқуқии оддӣ кумак расонида, намунаи мушаххаси оммавӣ гардидани технологияи ҳуқуқӣ мебошад.

Таҷрибаи Канада дар ду самти асосӣ ҷолиби диққат аст: татбиқи платформаҳои ҳалли баҳсҳои онлайн (ODR) ва ташаккули низоми кушоди дастрасӣ ба иттилооти ҳуқуқӣ (Open Access). Дар Донишгоҳи Монреал Лабораторияи адлияи киберӣ дар таҳияи "судҳои онлайн" ва механизмҳои ҳалли баҳсҳо тавассути зеҳни сунъӣ пешсаф аст. Олимон усулҳои зеҳни сунъиро барои автоматикунонии раванди миёнаравӣ ва мусолиҳа дар баҳсҳои маданӣ коркард мекунанд, ки ин боиси коҳиши назарраси сарбории судҳо гардидааст. Пойгоҳи иттилооти ҳуқуқии Канада (CanLII), ки аз ҷониби ҷомеаи ҳуқуқшиносон идора мешавад, яке аз беҳтарин намунаҳои дастрасии кушод ба қонунгузорӣ ва амалияи судӣ дар ҷаҳон аст. CanLII на танҳо махзани матнҳо, балки воситаи пуриқтидори таҳлилӣ мебошад, ки ба муҳаққиқон имкон медиҳад тавассути API (интерфейси барномасозӣ) маълумоти ҳуқуқиро ба таври худкор таҳлил кунанд.

Австралия дар самти татбиқи технологияи муосири молиявӣ-ҳуқуқӣ (FinTech & LawTech) фаъолона пеш меравад.: Дар Мелбурн Маркази LawTech Hub ба татбиқи технологияи блокчейн дар иҷрои шартномаҳои ҳушманд (смарт-контрактҳо) ва таҳлили автоматии ҳуҷҷатҳои ҳуқуқӣ машғул аст. Донишгоҳи Технологии Сидней (UTS) бошад, дар таҳияи барномаҳои таълимӣ барои ҳуқуқшиносоне, ки бо технологияи додаҳои бузург (Big Data) кор мекунанд, нақши калидӣ мебозад. Институти иттилооти ҳуқуқии Австралазия (AustLII) дар сатҳи ҷаҳонӣ намунавӣ эътироф шудааст. AustLII барои таҳқиқоти илмии ҳуқуқӣ додаҳои бузурги кушодаро (Open Legal Data) пешниҳод мекунад, ки муҳаққиқон метавонанд тавассути он қонунҳо ва қарорҳои судиро дар минтақаи Осиё ва Уқёнуси Ором ба таври муқоисавӣ таҳлил намоянд.

Фаронса роҳи инқилобии кушодани тамоми додаҳои судӣ барои таҳлили илмиву тиҷоратиро интихоб кардааст. Қабули Қонуни "Барои ҷумҳурии рақамӣ" (Loi pour une République numérique) дар соли 2016 заминаи ҳуқуқӣ барои дастрасии кушод ба додаҳои судӣ гузошт. Тибқи ин қонун, тамоми қарорҳои судҳои Фаронса бояд ба таври ройгон ва дар формати мошинхонондашаванда дастрас бошанд. Платформаи "Doctrine.fr" яке аз пешрафтатарин воситаҳои зеҳни сунъӣ дар Аврупо барои таҳлили қонунгузорӣ ва амалияи судӣ мебошад. Ин платформа тавассути алгоритмҳои NLP ба ҳуқуқшиносон ва олимон имкон медиҳад, ки тамоюлҳои судиро пайгирӣ ва стратегияи беҳтарини мурофиавиро интихоб кунанд. Ин таҷриба нишон медиҳад, ки "додаҳои кушода" худ ба худ ба рушди илм ва тиҷорати ҳуқуқӣ мусоидат мекунад.

Нидерланд дар сатҳи аврупоӣ бо таҳқиқоти байнисоҳавии худ дар пайвандгоҳи ҳуқуқ ва технология фарқ мекунад. Институти Тилбург оид ба ҳуқуқ, технология ва ҷомеа (TILT) яке аз марказҳои пешбари ҷаҳонӣ дар таҳқиқоти байнисоҳавӣ оид ба зеҳни сунъӣ ва ҳуқуқ мебошад. Тадқиқот дар ин марказ ба масъалаҳои ахлоқии зеҳни сунъӣ, ҳифзи додаҳо ва танзими ҳуқуқии робототехника равона шудааст. Нидерланд яке аз аввалин кишварҳоест, ки лоиҳаи "e-Court" (суди рақамӣ)-ро амалӣ намуд. Ин низоми пурраи рақамии ҳалли баҳсҳои маданӣ имкон медиҳад, ки раванди судӣ бидуни иштироки ҷисмонии тарафҳо, танҳо тавассути мубодилаи ҳуҷҷатҳои рақамӣ ва алгоритмҳои ҳалли баҳс анҷом дода шавад.

Эстония ҳамчун яке аз давлатҳои пешрафтатарини рақамӣ дар ҷаҳон аз соли 2019 озмоиши "судяи робот"-ро барои парвандаҳои хурди молиявӣ оғоз кардааст. Дар доираи лоиҳаи муштараки Вазорати адлия ва Донишгоҳи Тарту низоми зеҳни сунъӣ барои ҳалли баҳсҳои молиявӣ бо маблағи 7000 евро тарҳрезӣ шудааст. Тарафҳо ҳуҷҷатҳоро ба платформа бор мекунанд ва зеҳни сунъӣ қарори ибтидоӣ қабул мекунад, ки он танҳо дар сурати эътирози тарафҳо ба судя-инсон барои тафтиши такрорӣ ирсол мешавад. Ин таҷриба барои таҳқиқоти илмии ҳуқуқӣ маводи амалии беназир фароҳам меорад. Низоми идоракунии электронии парвандаҳо "e-File" имкон медиҳад, ки тамоми раванди судӣ, аз пешниҳоди ариза то иҷрои ҳалнома, ба таври комил рақамӣ идора шавад. Муҳимтар аз ҳама, додаҳои ҷамъоваришуда дар "e-File" ба таври бешахсият барои таҳлили илмӣ ва такмили қонунгузорӣ дастрас мебошанд, ки ин модели беҳтарини "ҳуқуқи далелмеҳвар" (Evidence-based Law) ба ҳисоб меравад.

Дар кишварҳои ИДМ Русия пешсаф аст. Лоиҳаи миллии "Иқтисоди рақамӣ" самти "Танзими меъёрии рақамӣ"-ро дар бар мегирад. Дар Академияи давлатии ҳуқуқии Маскав озмоишгоҳи "Технологияи ҳуқуқӣ" амал мекунад, ки ба таҳлили додаҳои бузург дар қонунгузорӣ машғул аст. Дар Қазоқистон бошад, дар доираи платформаи "Пулти зеҳнӣ (Smart Bridge)" шаҳодатномаҳои рақамӣ ва шартномаҳои зеҳнӣ ҷорӣ шудаанд, ки маводи зиёди таҷрибавӣ барои таҳқиқоти илмӣ фароҳам меорад.

Тоҷикистон дар самти рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ тавассути низоми "e-Government" ва Пойгоҳи марказии иттилооти ҳуқуқии "Адлия" ба муваффақиятҳои назаррас ноил гардидааст. Ин махзан дастрасии мутахассисонро ба санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ осон намуд. Аммо, аз диди илми ҳуқуқшиносӣ ин платформа бештар функсияи иттилоотӣ дорад, на таҳлилӣ.

Бо назардошти таҳлили ба анҷом расонидашуда дар рақамикунонии илми ҳуқуқшиносӣ мушкилоти асосии зерин мавҷуданд:

- Кулли таҳқиқоти диссертатсионӣ ба усулҳои шарҳи мантиқӣ-ҳуқуқӣ ва муқоисавӣ-таърихӣ такя мекунанд. Усулҳои миқдорӣ (квантитативӣ) дар ҳуқуқшиносӣ қариб истифода намешаванд.

- Нарасидани мутахассисоне, ки ҳам дар соҳаи ҳуқуқшиносӣ ва ҳам дар соҳаи технологияҳои иттилоотӣ дониши амиқ дошта бошанд. Дар муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ фанни "Ҳуқуқи рақамӣ ва технологияи ҳуқуқӣ" ворид нашудааст.

- Сарфи назар аз мавҷудияти низоми "Адлия", амалияи судӣ, омори ҳуқуқӣ ва маълумот оид ба иҷрои қонунҳо дар формати мошинхонондашаванда (machine-readable) ва ба таври оммавӣ дастрас нестанд. Ин имкони татбиқи технологияи Big Data-ро маҳдуд месозад.

Бо назардошти таҳлили таҷрибаи байналмилалӣ ва хусусиятҳои низоми ҳуқуқии миллӣ, модели зерини татбиқ пешниҳод мешавад:

1. Ташаккули низоми иттилоотии кушод (Open Legal Data). Зарур аст, ки Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ якҷоя бо Вазорати адлия ва Суди Олӣ лоиҳаи “Интерфейси барномасозии ҳуқуқӣ” (Legal AP)-ро оғоз намояд. Ин платформа бояд имконият диҳад, ки маълумоти бешахсияти судӣ, омор ва матнҳои қонунҳо ба таври худкор барои таҳлили илмӣ боргирӣ шаванд. Таҷрибаи ИМА дар самти "CourtListener" метавонад намуна бошад.

2. Таъсиси озмоишгоҳи " Технологияи ҳуқуқӣ ва ҳуқуқи рақамӣ " дар назди Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ. Вазифаҳои асосии он коркарди алгоритмҳои таҳлили матни қонунҳо барои муайян кардани мухолифат ва экспертизаи зиддикоррупсионии лоиҳаҳои қонунҳо, моделсозии компютерии оқибатҳои қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ. гузаронидани экспертизаи рақамии лоиҳаҳои қонунҳо бояд шавад.

3. Модернизатсияи раванди таълим ва илм тавассути таҳия ва ҷорӣ намудани ихтисоси нави "Ҳуқуқшиносии рақамӣ ва таҳлили ҳуқуқӣ", ба феҳристи ихтисосҳои илмӣ ворид намудани самти "Технологияҳои иттилоотӣ дар ҳуқуқ", гузаронидани семинарҳои доимӣ барои кормандони суд, прокуратура ва адвокатура оид ба воситаҳои рақамии таҳлили ҳуқуқӣ.

4. Ҳамкории байналмилалӣ. Пешниҳод мешавад, ки бо донишгоҳи Тсинхуаи Чин дар самти таҳлили автоматӣ ва бо Академияи ҳуқуқи Сингапур дар самти сохтани платформаҳо ҳамкорӣ густариш дода шавад. Инчунин истифодаи таҷрибаи кишварҳои ИДМ, бахусус Русия ва Қазоқистон дар самти мутобиқсозии низоми ҳуқуқӣ ба шароити рақамӣ муфид хоҳад буд.

Хулоса, рақамикунонии илми ҳуқуқшиносӣ дар Тоҷикистон на танҳо як раванди технологӣ, балки як зарурати объективӣ барои таъмини сифати қонунгузорӣ ва волоияти қонун мебошад. Ҳуқуқшиноси оянда на танҳо донандаи матни қонун, балки таҳлилгари додаҳои ҳуқуқӣ хоҳад буд. Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ ҳамчун муассисаи пешбари илмии кишвар, бояд дар маркази ин тағйирот қарор гирад. Татбиқи тавсияҳои пешниҳодшуда ба Тоҷикистон имкон медиҳад, ки дар ҳавзаи илми ҳуқуқшиносӣ ба сатҳи давлатҳои пешрафта баробар шавад.

САНГИНЗОДА Д.Ш. – муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

(Дар ҳошияи сафари ПрезидентиҶумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷиҳати иштирок дар Вохӯрии ғайрирасмии машварати сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Озарбойҷон, шаҳри Чолпон-Атаи Ҷумҳурии Қирғизистон, 30 июл - 1 августи 2026 )

30 июли соли 2026 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба шаҳри Чолпон-Атаи Ҷумҳурии Қирғизистон барои иштирок дар Вохӯрии ғайрирасмии машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Озарбойҷон сафар карданд. Чорабинии мазкур дар заминаи тағйироти куллии муносибатҳои байналмилалӣ ба амал омад, ки онҳо бо афзоиши номуайянӣ, тағйири тавозуни қувваҳо ва ҷустуҷӯи форматҳои нави ҳамкории бисёрҷониба хос мебошанд. Дар чунин шароит Осиёи Марказӣ ҳамчун минтақаи стратегӣ дар буриши геофазои гуногун аҳамияти вижа касб менамояд. Вожаи «Осиёи Марказӣ» дар ин пажӯҳиш мафҳуми геополитикиеро ифода мекунад, ки шаш кишвари Осиёи Марказиро – Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷумҳурии Қазоқистон, Ҷумҳурии Қирғизистон, Ҷумҳурии Туркманистон, Ҷумҳурии Ӯзбекистон ва бо таваҷҷуҳ ба васеъшавии формат – Ҷумҳурии Озарбойҷонро дар бар мегирад.

Дар илми муосири муносибатҳои байналмилалӣ дипломатияи машваратӣ ҳамчун намуди вижаи фаъолияти дипломатӣ мавқеи хос дорад. Дар Осиёи Марказӣ вохӯриҳои машваратии ғайрирасмии сарони давлатҳо институти беназири дипломатияи минтақавиро таҷассум мекунанд, ки дар посух ба ниёз ба механизмҳои чандири ҳамкорӣ ташаккул ёфтааст. Ин формат ба ширкаткунандагон имкони мубодилаи озоди афкор, муҳокимаи ҳассостарин масъалаҳо ва таҳияи равишҳои муштарак нисбат ба мушкилоти умумӣ бидуни расмиятёбии аз ҳад зиёдро фароҳам меорад.

Марҳалаи кунунии рушди муносибатҳои байнидавлатӣ дар минтақа аз он шаҳодат медиҳад, ки форматҳои сахти институтсионалишуда – аз қабили Созмони Аҳдномаи Амнияти Дастаҷамъона, Иттиҳоди Иқтисодии АвруОсиё ва дигар сохторҳо – на ҳама вақт метавонанд посухи саривақтии ба мушкилоти пешомада диҳанд. Вохӯриҳои ғайрирасмӣ дар ин ҷиҳат чандирии бештар дошта, ба ҷонибҳо имкони пешниҳоди ташаббусҳои нав ва баррасии масъалаҳои мубрамро бидуни тартиботи сахти қарордиҳӣ медиҳанд.

Вохӯрӣ дар Чолпон-Ота, ки 30 июл – 1 августи соли 2026 баргузор мегардад, ки сарварони шаш давлатро гирд овард. Дар он Ҷумҳурии Қирғизистон (президент Садир Жапаров ҳамчун ҷониби мизбон), Ҷумҳурии Озарбойҷон (Илҳом Алиев), Ҷумҳурии Қазоқистон (Қосим-Ҷомарт Токаев), Ҷумҳурии Тоҷикистон (Эмомалӣ Раҳмон), Ҷумҳурии Туркманистон (Сардор Бердимуҳаммедов) ва Ҷумҳурии Ӯзбекистон (Шавкат Мирзиёев) иштирок мекунанд. Ин аст, ки ҳузури шаш сарвари давлат дар як саҳнаи дипломатӣ дар Осиёи Марказӣ – падидаи нодир мебошад, ки худи ба худ далели аҳамияти баланди чорабинӣ аст.

Аз дигар ҷанба, дохил шудани Озарбойҷон ба ин формат равияи нави ҳамкории минтақавиро нишон медиҳад. Ҷумҳурии Озарбойҷон, ки дар қаламрави Қафқоз ҷойгир аст, метавонад нақши пулро дар робитаи байни Осиёи Марказӣ ва кишварҳои Аврупо иҷро намояд. Дар ин маврид, рушди роҳи нақлиётии байналмилалии «Транскаспий» ё «Коридори миёна» аз муҳимтарин масъалаҳое мебошад, ки манфиатҳои ҳамаи ширкаткунандагон дар он ҷамъ меоянд.

Илова бар ин, макони баргузории вохӯрӣ – шаҳри Чолпон-Ата дар соҳили кӯли Иссиқкӯл, ки барои чунин чорабиниҳо анъанавӣ гардидааст, аҳамияти рамзӣ дорад. Интихоби макони соҳилӣ хусусияти ғайрирасии чорабиниро таъкид менамояд, ки ба эҷоди муҳити боварӣ ва кушодагӣ, барои муҳокимаи масъалаҳои мураккаби рӯзномаи минтақавӣ мусоидат менамояд.

Таҳлили илмии вохӯрӣ дар Чолпон-Ата берун аз заминаи кори таҳқиқотие, ки дар институтҳои академникии минтақа сурат мегирад, имконнопазир аст. Маҳз арзёбиҳои коршиносӣ, ки дар асоси дониши амиқи хусусиятҳои минтақавӣ омода карда мешаванд, ба таҳияи тавсияҳои асоснок барои қабули қарорҳои сиёсати хориҷӣ имкон медиҳанд. Дар ин самт, Институти омӯзиши масъалаҳои давлатӣҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, ки дар сохтори он Шуъбаи ИДМ фаъолият менамояд, яке аз марказҳои пешбари илмии кишвар мебошад.

Баррасии рӯзномаи расмии вохӯрии Чолпон-Ата имкон медиҳад, ки чанд блоки калидии масъалаҳо ҷудо карда шаванд, ки ҳар яке бевосита ба манфиатҳои миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон дахл доранд. Ин масъалаҳо ба се гурӯҳи асосӣ ҷудо мешаванд.

Гурӯҳи якум, ҳамкории иқтисодӣ – энергетика, савдо ва роҳҳои нақлиётию логистикӣ. Дар шароити ноустувории иқтисодии ҷаҳонӣ, масъалаҳои таъмини амнияти энергетикӣ ва рушди инфрасохтори нақлиётию логистикӣ аҳамияти аввалия касб менамоянд. Тоҷикистон дорои захираи бузурги гидроэнергетикӣ мебошад ва ба табдил ёфтан ба содироткунандаи минтақавии барқ кӯшиш менамояд. Бинобар ин, эҷоди шароити мусоиди транзити энергия ва ҳамоҳангсозии бозорҳои энергетикии Осиёи Марказӣ барои Тоҷикистон аз афзалиятҳои аввалиндараҷа мебошад. Аз тарафи дигар, гуногунсозии роҳҳои нақлиёт – яъне рушди роҳҳое, ки Осиёи Марказиро бо бозорҳои ҷаҳонӣ тавассути минтақаи Каспий ва Қафқоз пайвастагӣ медиҳанд, ба манфиатҳои миллии Тоҷикистон мувофиқ аст. Зеро Тоҷикистон ҳамчун кишвари роҳи баҳр надошта, аз имконоти транзитии ҳамсояҳо вобаста мебошад. Аз ин рӯ, иштироки Озарбойҷон дар ин вохӯрӣ дар ҳамин замина стратегӣ ба назар мерасад.

Гурӯҳи дуюм, амнияти минтақавӣ ва ҳамкорӣ дар доираи созмонҳои байналмилалӣ. Осиёи Марказӣ бо маҷмӯи мушкилоти амниятӣ рӯ ба рӯ мебошад, ки муҳимтарини онҳо ҷинояткории фаромарзӣ, муҳоҷирати ғайриқонунӣ, паҳншавии экстремизм ва терроризм, инчунин оқибатҳои тағйири иқлим мебошанд. Барои Тоҷикистон, ки марзи дарозрӯя бо Ҷумҳурии Исломии Афғонистон дорад, мавзӯи мустаҳкам намудани сарҳадҳои ҷанубии минтақа яке аз марказӣ мебошад. Аз ин лиҳоз, ҳамоҳангсозии мавқеъҳо дар доираи созмонҳои байналмилалӣ (Созмони Милали Муттаҳид, Созмони Ҳамкории Шанхай, Созмони Амният ва Ҳамкорӣ дар Аврупо) унсури зарурии нигоҳдории субот дар минтақа мебошад. Вохӯриҳои машваратӣ дар ин самт имкон медиҳанд, ки равишҳои ҳамоҳангшуда нисбат ба мушкилоти умумӣ таҳия карда шаванд.

Гурӯҳи сеюм, рушди робитаҳои фарҳангӣ-гуманитарӣ. Андозаи гуманитарии ҳамкории минтақавӣ, ки мубодилаи таълимӣ, сайёҳӣ, ҳамкорӣ дар соҳаи илм ва фарҳангро дар бар мегирад, гарчанде ки ба гурӯҳи масъалаҳои амнияти «сахт» тааллуқ надорад, вале барои ташаккули боварии устувор миёни халқҳои минтақа шароити зарурӣ фароҳам меорад. Чунон ки дар Форуми сеюми марказҳои таҳлилии «Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Корея» дар Душанбе қайд гардид, дипломатияи ҷамъиятӣ ҳамчун «пули ҳамкорӣ байни минтақаҳо» мавқеи муҳим дорад. Ҳамчунин, дар ин форум масъалаҳои таҳкими «мубодилаи перспективии байни одамон» мавриди муҳокима қарор гирифтанд, ки аз дарки аҳамияти сармояи инсонӣ ҳамчун асоси равандҳои ҳамгироӣ шаҳодат медиҳад.

Иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар вохӯрии Чолпон-Ата ҳам хусусияти тактикӣ ва ҳам хусусияти стратегӣ дорад.

Аз нигоҳи тактикӣ, ин сафар аз пайвастагии пайдарпайи Тоҷикистон ба дипломатияи бисёрвекторӣ ва кӯшиши нигоҳдории муколамаи созанда бо ҳамаи шарикони минтақавӣ шаҳодат медиҳад. Он ки дар фурудгоҳи байналмилалии Душанбе Президенти мамлакатро Раиси Маҷлиси миллӣ, Раиси Маҷлиси намояндагон, Сарвазири кишвар ва муовини якуми Роҳбари Дастгоҳи иҷроияи Президент ба видоъ расонданд, аҳамияти давлатии ин миссияро таъкид мекунад. Ин далели он аст, ки ба вохӯрӣ дараҷаи олии давлатӣ дода шудааст ва натиҷаҳои он метавонанд ба сиёсати дохилӣ ва хориҷии Тоҷикистон таъсир расонанд. Илова бар ин, пешвози ботантана дар фурудгоҳи Иссиқкӯл бо иштироки Роҳбари Дастгоҳи иҷроияи Президенти Қирғизистон ва сафи фахрӣ рамзи олии дипломатӣ мебошад, ки сатҳи баланди муносибатҳои дуҷонибаи байни Тоҷикистон ва Қирғизистонро тасдиқ менамояд. Ба назар мерасад, ки дар солҳои охир муносибатҳои ду кишвар ба сатҳи нави ҳамкорӣ расидаанд, ки дар он эҳтироми мутақобила ва ҳалли масъалаҳо тавассути муколама ҷойи беэътимодиро гирифтааст.

Аз нигоҳи стратегӣ, иштироки сарвари Тоҷикистон дар ин формат ба стратегияи дарозмуддати сиёсати хориҷии ҷумҳурӣ, ки ба тақвияти мавқеи Тоҷикистон ҳамчун иштирокчии масъул ва пешбинишавандаи равандҳои минтақавӣ нигаронида шудааст, мутобиқ аст. Дар рафти вохӯрӣ мавзӯъҳое мавриди муҳокима қарор мегиранд, ки бевосита ояндаи минтақаро дар солҳои пеш муайян мекунанд: аз меъмории амнияти минтақавӣ то стратегияи рушди иқтисодӣ. Иштироки фаъолона дар чунин муҳокимаот ба Тоҷикистон имкон медиҳад, ки манфиатҳои миллии худро ҳимоя намояд ва ба ташаккули он модели муносибатҳои минтақавӣ, ки тавозуни манфиатҳои ҳамаи тарафҳоро ба инобат мегирад, мусоидат кунад.

Аз нигоҳи ҳуқуқи байналмилалӣ, иштироки сарвари давлат дар чунин вохӯриҳо татбиқи ҳуқуқи ҳокимияти соҳибихтиёрии давлат дар барқарор намудани тамосҳои мустақими байнидавлатӣ мебошад, ки дар Конвенсияи Вена оид ба ҳуқуқи шартномаҳои байналмилалии соли 1969 ва дигар ҳуҷҷатҳои байналмилалӣ пешбинӣ шудааст. Хусусияти ғайрирасии вохӯрӣ аҳамияти ҳуқуқӣ ва сиёсии онро паст намегардонад; баръакс, он фазои иловагӣ барои маневри дипломатӣ ва ҷустуҷӯи қарорҳои тарафайнқабулро фароҳам меорад.

Сарфи назар аз пешрафтҳои назаррас дар ҳамкории минтақавӣ, Осиёи Марказӣ бо як қатор мушкилоти ҳалнашуда дучор аст. Ин мушкилотро ба се гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст.

1. Давлатҳои минтақа афзалиятҳои гуногуни фаъолияти иқтисодии хориҷӣ ва дараҷаи гуногуни ҷалбшавӣ ба лоиҳаҳои ҳамгироӣ (ЕАОС, ШАНҲО, лоиҳаҳои «Камарбанд ва роҳ»-и Чин ва ғайра) доранд. Ин фарқиятҳо ба ҳамоҳангсозии сиёсати иқтисодии онҳо монеъ мешаванд. Масалан, Қазоқистон ва Қирғизистон аъзои Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё мебошанд, дар ҳоле ки дигар кишварҳои минтақа дар ин созмон ширкат надоранд. Ҳамоҳангсозии мавқеъҳои ин кишварҳо дар доираи созмонҳои гуногун вазифаи мушкил аст.

2. Масъалаҳои истифодаи муштараки захираҳои обии фаромарзӣ яке аз ҳассостарин мавзӯъҳо дар рӯзномаи минтақавӣ боқӣ мемонанд. Истифодаи оби дарёҳои Сирдарё ва Омударё дар байни кишварҳои минтақа ҳамеша мавзӯи ихтилоф буд. Тоҷикистон ҳамчун кишваре, ки дорои захираҳои бузурги об мебошад, аз сохтмони нерӯгоҳҳои барқи обии «Роғун» ва дигар лоиҳаҳои энергетикӣ манфиатдор аст, дар ҳоле ки кишварҳои поёноби дарёҳо – Ӯзбекистон ва Туркманистон – аз тағйири ҷараёни об нигаронанд. Ҳалли ин масъала дар соҳаи ҳуқуқи байналмилалии об ҷойгир буда, таҳияи механизмҳои тарафайнқабули тақсими захираҳои обиро тақозо менамояд.

3. Осиёи Марказӣ майдони рақобати байни бозигарони бузурги геополитикӣ – Русия, Чин, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Иттиҳоди Аврупо ва кишварҳои минтақаи Халиҷи Форс боқӣ мемонад. Ҳар яке аз ин бозигарон манфиатҳои худро дар Осиёи Марказӣ доранд, ки баъзан ба манфиатҳои кишварҳои минтақа мувофиқат намекунанд. Нигоҳдории истиқлолияти раванди сиёсати хориҷӣ ҳамзамон бо истифодаи имконоти ҳамкорӣ бо шарикони гуногуни беруна яке аз вазифаҳои калидии давлатҳои минтақа мебошад. Дар ин росто, Тоҷикистон бо роҳбарии Президенти худ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сиёсати бисёрвекториро пеш мебарад, ки ба он имкон медиҳад бо ҳамаи бозигарони асосӣ муносибати мусоид нигоҳ дорад.

Институти омӯзиши масъалаҳои кишварҳои Осиё ва Аврупо, ки дорои захираи зарурии кадрӣ ва салоҳиятҳои таҳқиқотӣ мебошад, даъват шудааст, ки дар таҳияи илмӣ-таҳлилии масъалаҳои зикршуда нақши муҳим бозад. Таҳлили амиқи равандҳои минтақавӣ ва пешниҳоди тавсияҳои асоснок ба мақомоти давлатӣ вазифаи асосии Шуъбаи ИДМ мебошад.

Дурнамои рушди минбаъдаи формати вохӯриҳои машваратӣ хеле умедбахш ба назар мерасад. Таҷриба нишон медиҳад, ки чунин чорабиниҳо ба ташаккули муҳити боварӣ мусоидат намуда, барои ҳалли ҳатто мураккабтарин мушкилоти дуҷониба ва бисёрҷониба замина фароҳам меоранд. Дохил шудани кишварҳои нав, аз ҷумла Озарбойҷон, ба ин раванд барои ташаккули платформаи васеътари минтақавии ҳамкорӣ замина фароҳам меорад.

Вохӯрии ғайрирасмии машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Озарбойҷон дар Чолпон-Ата, ки 30 июл – 1 августи соли 2026 баргузор мегардад, марҳилаи нави таҳаввули муколамаи минтақавӣ гардид. Ин вохӯрӣ нишон дод, ки кишварҳои Осиёи Марказӣ қодиранд, ки масъалаҳои мубрамро дар сатҳи олӣ бевосита муҳокима намуда, барои ҳалли онҳо роҳҳои муштарак пайдо кунанд.

Иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин чорабинӣ аҳди суботкори Тоҷикистонро ба принсипҳои ҳамзистии нек, шарикии баробарҳуқуқ ва ҳамкории тарафайн тасдиқ намуд. Ҳамчунин, ин сафар собит месозад, ки Тоҷикистон дар муносибатҳои байналмилалӣ ва минтақавӣ мавқеи фаъол дорад ва барои таъмини манфиатҳои миллӣ, таҳкими амният ва рушди иқтисодии кишвар талош менамояд.

Аз нигоҳи илмӣ, ин вохӯрӣ маводи ғаниро барои таҳлили таҳаввули институтҳои ҳамкории минтақавӣ, механизмҳои қабули қарорҳои сиёсати хориҷӣ ва усулҳои ҳамроҳии дипломатии манфиатҳои миллӣ фароҳам меорад. Хусусияти ғайрирасии вохӯрӣ барои муҳокимаи кушода ва боварии мубрамтарин масъалаҳои рӯзномаи минтақавӣ – аз ҳамкории энергетикӣ ва рушди инфрасохтори нақлиётию логистикӣ то ҳамоҳангсозии равишҳо ба мушкилоти амният ва рушди робитаҳои фарҳангӣ-гуманитарӣ – шароити мусоид фароҳам меорад.

Институти омӯзиши масъалаҳои кишварҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва махсусан Шуъбаи ИДМ дар таъмини илмӣ-таҳлилии сиёсати хориҷии кишвар вазифаи муҳимро иҷро менамояд. Мониторинги низомноки равандҳои ҳамгироӣ дар фазои пасошӯравӣ, таҳлили амиқи динамикаи минтақавӣ ва таҳияи тавсияҳои коршиносӣ барои ташаккули пойгоҳи далелӣ ҳангоми қабули қарорҳои сиёсати хориҷӣ асос мебошанд. Аҳамияти чунин тадқиқот на танҳо бо ниёзҳои дохилиминтақавӣ, балки бо зарурати таҳияи мавқеи ҳамоҳангшудаи кишварҳои Осиёи Марказӣ дар шароити тағйири низоми ҷаҳонии муносибатҳои байналмилалӣ муайян карда мешавад.

САНГИНЗОДА Дониёр - сарходими илмии шуъбаи ИДМ-и Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ, доктори илмҳои ҳуқушиносӣ, профессор.