Дар шароити ҷаҳонишавии имрӯза, ки рақобати фарҳангӣ ва иттилоотӣ байни давлатҳо рӯз аз рӯз шиддат мегирад, масъалаи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ аҳамияти ҳаётан муҳим пайдо мекунад. Мероси маънавӣ ва фарҳангӣ на танҳо сарвати миллӣ, балки омили муҳими худшиносии миллӣ, амнияти фарҳангӣ ва эътибори байналмилалии давлат мебошад. Аммо таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки механизмҳои анъанавии ҳуқуқи моликияти зеҳнӣ — ҳуқуқи муаллиф, патент, тамғаи тиҷоратӣ — барои ҳифзи пурраи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ кофӣ нестанд. Ин мушкилот боиси таҳияи реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) гардид, ки имкон медиҳад мероси маънавӣ ва фарҳангӣ берун аз мӯҳлати стандартии ҳуқуқи муаллифӣ ҳифз карда шавад.

Истилоҳи Sui Generis аз забони лотинӣ гирифта шуда, маънои «аз ҷинси худ», «хоси худ», «аз навъи худ»-ро дорад. Дар соҳаи ҳуқуқ, махсусан дар ҳуқуқи моликияти зеҳнӣ ва ҳифзи мероси фарҳангӣ, он ба маъноҳои низоми махсуси ҳуқуқӣ, системаи махсуси ҳуқуқӣ, реҷаи махсуси ҳуқуқӣ ва ҳуқуқи хос тарҷума ва истифода мешавад. Ҳуқуқи Sui Generis яке аз механизмҳои махсуси ҳуқуқӣ мебошад, ки барои ҳифзи объектҳое истифода мешавад, ки таҳти қоидаҳои умумии ҳуқуқи муаллифӣ ё патентӣ пурра ҷой намегиранд.

Мубрамияти мавзӯи таҳқиқот аз он иборат аст, ки дар қонунгузории миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон то ҳол реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) барои ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ ҷорӣ карда нашудааст. Ин камбуди ҷиддии қонунгузорӣ боиси он мегардад, ки ҳифзи мероси маънавии мутафаккирони тоҷик ва ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ дар сатҳи миллӣ ва байналмилалӣ бо мушкилот рӯ ба рӯ шавад. Аз ин рӯ, омӯзиши таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ дар соҳаи татбиқи Sui Generis ва таҳияи тавсияҳо барои Тоҷикистон аҳамияти хоса дорад.

Ҳадафи асосии ин мақола таҳлили таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ дар соҳаи татбиқи реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) барои ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ ва пешниҳоди тавсияҳо барои Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Барои расидан ба ин ҳадаф вазифаҳои зерин гузошта шудаанд: таҳлили мафҳум ва моҳияти Sui Generis; омӯзиши таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ дар соҳаи татбиқи Sui Generis; муайян кардани имкониятҳои истифодаи таҷрибаи хориҷӣ дар шароити Тоҷикистон; пешниҳоди тавсияҳо барои ҷорӣ кардани реҷаи махсуси ҳуқуқӣ дар қонунгузории миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон.

Реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) яке аз механизмҳои махсуси ҳуқуқӣ мебошад, ки барои ҳифзи объектҳое истифода мешавад, ки таҳти қоидаҳои умумии ҳуқуқи муаллифӣ ё патентӣ пурра ҷой намегиранд. Ин механизм махсусан барои ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ, дониши суннатӣ ва фолклор аҳамияти калон дорад.

Ҳуқуқи Sui Generis аз ҳуқуқи муаллиф ва патентӣ бо хусусиятҳои зерин тафовут мекунад:

Аввал, муҳлати ҳифз. Ҳуқуқи Sui Generis метавонад берун аз мӯҳлати стандартии ҳуқуқи муаллифӣ (одатан 70 сол пас аз марги муаллиф) амал кунад. Ин маънои онро дорад, ки ҳифзи мероси фарҳангӣ ва дониши суннатӣ метавонад ба таври номуайян идома ёбад. Дар баъзе ҳолатҳо, ҳуқуқи Sui Generis метавонад ба таври абадӣ амал кунад.

Дуюм, субъекти ҳуқуқ. Ҳуқуқи Sui Generis метавонад ба ҷамоаҳо, гурӯҳҳо ё давлатҳо тааллуқ дошта бошад, на танҳо ба шахсони воқеӣ. Ин маънои онро дорад, ки ҳифзи мероси фарҳангӣ ва дониши суннатӣ метавонад ба таври коллективӣ амалӣ карда шавад.

Сеюм, объекти ҳифз. Ҳуқуқи Sui Generis метавонад объектҳои гуногунро дар бар гирад, аз ҷумла дониши суннатӣ, ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ, фолклор, мероси фарҳангии ғайримоддӣ ва дигар объектҳо.

Чорум, механизми ҳифз. Ҳуқуқи Sui Generis метавонад механизмҳои гуногуни ҳифзро дар бар гирад, аз ҷумла бақайдгирӣ, сертификатсия, иҷозатномадиҳӣ ва дигар механизмҳо.

Зарурати татбиқи реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) дар ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ аз чанд ҷиҳат ба миён меояд:

Аввал, маҳдудиятҳои ҳуқуқи муаллиф. Ҳуқуқи муаллиф ба осори қадимӣ аксар вақт ба анҷом расидааст ва онҳо таҳти ҳимояи ҳуқуқи муаллиф қарор намегиранд. Ин маънои онро дорад, ки осори мутафаккирони қадимӣ метавонанд аз тарафи ҳар шахс бидуни иҷозат истифода шаванд.

Дуюм, хусусиятҳои мероси маънавӣ. Мероси маънавӣ ва фарҳангӣ аксар вақт хусусияти коллективӣ дорад ва ба як шахси мушаххас тааллуқ надорад. Ин маънои онро дорад, ки механизмҳои анъанавии ҳуқуқи муаллиф, ки ба шахси мушаххас нигаронида шудаанд, барои ҳифзи онҳо мувофиқ нестанд.

Сеюм, хатари азхудкунии нораво. Дар шароити ҷаҳонишавӣ хатари азхудкунии норавои мероси маънавӣ ва фарҳангӣ афзудааст. Ин масъала хусусан нисбат ба дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ равшантар зоҳир мегардад.

Чорум, зарурати ҳифзи манфиатҳои иқтисодӣ. Ҳуқуқи Sui Generis метавонад ба ҷамоаҳо ва гурӯҳҳо имкон диҳад, ки аз истифодаи мероси худ ҳиссаи одилона гиранд.

Ҳиндустон яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis барои ҳифзи дониши суннатӣ мебошад. Ҳиндустон Китобхонаи рақамии дониши суннатиро таъсис додааст, ки дар он маълумот дар бораи тибби анъанавӣ, растаниҳои доруворӣ, омехтаҳои доруворӣ ва дигар донишҳои суннатӣ ҷамъоварӣ карда шудаанд. Ин китобхона имкон медиҳад, ки дониши суннатии Ҳиндустон дар сатҳи байналмилалӣ ҳифз карда шавад ва аз азхудкунии норавои он пешгирӣ карда шавад.

Китобхонаи рақамии дониши суннатии Ҳиндустон соли 2001 таъсис дода шудааст ва ҳоло зиёда аз 34 миллион саҳифа маълумотро дар бар мегирад. Ин китобхона маълумотро дар бораи тибби анъанавӣ, растаниҳои доруворӣ, омехтаҳои доруворӣ ва дигар донишҳои суннатӣ дар шакли рақамӣ нигоҳ медорад. Ҳадафи асосии он пешгирӣ аз додани патентҳои ғайриқонунӣ ба ширкатҳои хориҷӣ барои донишҳои суннатии Ҳиндустон мебошад.

Ҳиндустон инчунин Қонуни гуногунии биологиро соли 2002 қабул кардааст, ки дар моддаи 36-и он пешбинӣ шудааст, ки Ҳукумати марказӣ бояд системаи Sui Generis-ро барои ҳифзи ҳуқуқҳои моликияти зеҳнӣ ба дониши суннатӣ таҳия намояд. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатии марбут ба гуногунии биологӣ ҳифз карда шавад.

Таҷрибаи Ҳиндустон нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Ҳиндустон то ҳол системаи пурраи Sui Generis барои ҳифзи ҳамаи шаклҳои дониши суннатӣ вуҷуд надорад ва зарурати таҳияи он идома дорад.

Панама яке аз давлатҳои аввалин дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Панама соли 2000 Қонуни № 20-ро қабул кардааст, ки реҷаи махсуси моликияти зеҳниро барои ҳуқуқҳои коллективии халқҳои бумӣ муқаррар мекунад. Ин қонун ҳадафи ҳифзи ҳуқуқҳои коллективии моликияти зеҳнӣ ва дониши суннатии халқҳои бумии Панамаро дар эҷодиёти онҳо, аз ҷумла асбобҳои мусиқӣ, мусиқӣ, рақсҳо, ифодаҳои шифоҳӣ ва хаттӣ дар бар мегирад.

Қонуни № 20-и Панама яке аз аввалин қонунҳои Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба халқҳои бумӣ ҳуқуқҳои истисноӣ, коллективӣ ва абадӣ барои эҷодиёти онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шаванд ва аз истифодаи нодурусти онҳо пешгирӣ карда шавад.

Таҷрибаи Панама нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Панама ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои халқҳои бумӣ.

Перу яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Перу соли 2002 Қонуни № 27811-ро қабул кардааст, ки реҷаи махсуси ҳифзи дониши коллективии халқҳои бумиро муқаррар мекунад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатии марбут ба захираҳои биологӣ ҳифз карда шавад ва аз азхудкунии норавои он пешгирӣ карда шавад.

Қонуни № 27811-и Перу яке аз аввалин қонунҳои Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба халқҳои бумӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад. Инчунин, қонун механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Перу нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Перу ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои халқҳои бумӣ.

Бразилия яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Бразилия соли 2001 Чораи муваққатии № 2186-16-ро қабул кардааст, ки дастрасӣ ба мероси генетикӣ ва дониши суннатии марбут ба онро танзим мекунад. Ин чора имкон медиҳад, ки дониши суннатии марбут ба гуногунии биологӣ ҳифз карда шавад ва аз азхудкунии норавои он пешгирӣ карда шавад.

Чораи муваққатии № 2186-16-и Бразилия яке аз аввалин санадҳои Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба ҷамоаҳои маҳаллӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатии онҳо медиҳад. Ин чора имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад. Инчунин, чора механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Бразилия нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Бразилия ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин чора вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои ҷамоаҳои маҳаллӣ.

Африқои Ҷанубӣ яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Африқои Ҷанубӣ соли 2019 Қонуни ҳифз, пешбурд, рушд ва идоракунии дониши бумиро қабул кардааст, ки ба дониши суннатӣ мақоми махсуси ҳуқуқӣ дар доираи реҷаи Sui Generis медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад.

Қонуни соли 2019-и Африқои Ҷанубӣ яке аз қонунҳои муосиртарини Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба ҷамоаҳои маҳаллӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад. Инчунин, қонун механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Африқои Ҷанубӣ нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Африқои Ҷанубӣ ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои ҷамоаҳои маҳаллӣ.

Кения яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Кения соли 2016 Қонуни ҳифзи дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангиро қабул кардааст, ки реҷаи нави Sui Generis-ро барои ҳифз ва пешбурди дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ муқаррар мекунад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шаванд ва аз истифодаи нодурусти онҳо пешгирӣ карда шавад.

Қонуни соли 2016-и Кения яке аз қонунҳои муосиртарини Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба ҷамоаҳои маҳаллӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шаванд ва аз истифодаи нодурусти онҳо пешгирӣ карда шавад. Инчунин, қонун механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Кения нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Кения ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои ҷамоаҳои маҳаллӣ.

Таиланд яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Таиланд соли 1999 Қонуни ҳифз ва пешбурди дониши тибби анъанавии Таиландро қабул кардааст, ки реҷаи Sui Generis-ро барои ҳифзи дониши тибби анъанавӣ муқаррар мекунад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши тибби анъанавӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад.

Қонуни соли 1999-и Таиланд яке аз қонунҳои аввалини Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба ҷамоаҳои маҳаллӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши тибби анъанавии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши тибби анъанавӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад. Инчунин, қонун механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Таиланд нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши тибби анъанавӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Таиланд ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои ҷамоаҳои маҳаллӣ.

Филиппин яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Филиппин соли 1997 Қонуни ҳуқуқҳои халқҳои бумиро қабул кардааст, ки ба халқҳои бумӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шаванд ва аз истифодаи нодурусти онҳо пешгирӣ карда шавад.

Қонуни соли 1997-и Филиппин яке аз қонунҳои аввалини Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба халқҳои бумӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шаванд ва аз истифодаи нодурусти онҳо пешгирӣ карда шавад. Инчунин, қонун механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Филиппин нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Филиппин ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои халқҳои бумӣ.

Чин яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Чин Пойгоҳи патентии тибби анъанавии Чинро таъсис додааст, ки дар он маълумот дар бораи патентҳои тибби анъанавӣ ҷамъоварӣ карда шудаанд. Ин пойгоҳ имкон медиҳад, ки дониши тибби анъанавии Чин дар сатҳи байналмилалӣ ҳифз карда шавад ва аз азхудкунии норавои он пешгирӣ карда шавад.

Пойгоҳи патентии тибби анъанавии Чин яке аз пойгоҳҳои муосиртарини Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки маълумотро дар бораи патентҳои тибби анъанавӣ дар шакли рақамӣ нигоҳ медорад. Ин пойгоҳ имкон медиҳад, ки дониши тибби анъанавӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад. Инчунин, пойгоҳ механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Чин нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши тибби анъанавӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Чин ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин пойгоҳ вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои ҷамоаҳои маҳаллӣ.

Дар асоси таҳлили таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ, мо пешниҳод менамоем, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон қонунгузории махсусро дар бораи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ дар доираи реҷаи Sui Generis қабул намояд. Ин қонунгузорӣ бояд ҷанбаҳои зеринро дар бар гирад:

Аввал, таърифи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ. Қонунгузорӣ бояд мафҳумҳои «мероси маънавӣ», «мероси фарҳангӣ», «дониши суннатӣ» ва «ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ»-ро ба таври возеҳ муайян кунад.

Дуюм, муайян кардани объектҳои ҳифз. Қонунгузорӣ бояд объектҳои ҳифз — мероси маънавӣ, мероси фарҳангӣ, дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ — ба таври возеҳ муайян кунад.

Сеюм, муайян кардани субъектҳои ҳуқуқ. Қонунгузорӣ бояд субъектҳои ҳуқуқ — ҷамоаҳо, гурӯҳҳо, давлат, шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ — ба таври возеҳ муайян кунад.

Чорум, муайян кардани муддати ҳифз. Қонунгузорӣ бояд муддати ҳифзро ба таври возеҳ муайян кунад. Ин муддат бояд берун аз мӯҳлати стандартии ҳуқуқи муаллифӣ амал кунад ва ба таври номуайян идома ёбад.

Панҷум, муайян кардани механизмҳои ҳифз. Қонунгузорӣ бояд механизмҳои ҳифз — бақайдгирӣ, сертификатсия, иҷозатномадиҳӣ — ба таври возеҳ муайян кунад.

Шашум, муайян кардани механизмҳои ҳимоя. Қонунгузорӣ бояд механизмҳои ҳимоя — аз ҷумла механизмҳои ҳимоя аз азхудкунии нораво ва таҳрифоти таърихӣ — ба таври возеҳ муайян кунад.

Ҳафтум, муайян кардани механизмҳои ҳамкорӣ. Қонунгузорӣ бояд механизмҳои ҳамкорӣ — аз ҷумла ҳамкорӣ бо давлатҳои дигар ва ташкилотҳои байналмилалӣ — ба таври возеҳ муайян кунад.

Дар асоси таҷрибаи Ҳиндустон, мо пешниҳод менамоем, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон Китобхонаи рақамии дониши суннатиро таъсис диҳад. Ин китобхона бояд маълумотро дар бораи дониши суннатӣ, мероси маънавӣ ва фарҳангӣ, дастхатҳо ва осори адабиву илмӣ дар шакли рақамӣ нигоҳ дорад. Ин китобхона бояд вазифаҳои зеринро иҷро намояд:

Аввал, ҷамъоварӣ ва нигоҳдории маълумот. Китобхона бояд маълумотро дар бораи дониши суннатӣ, мероси маънавӣ ва фарҳангӣ, дастхатҳо ва осори адабиву илмӣ ҷамъоварӣ ва нигоҳдорӣ намояд.

Дуюм, таҳлили ҳуқуқӣ ва таърихӣ. Китобхона бояд таҳлилҳои ҳуқуқӣ ва таърихии мероси маънавӣ ва фарҳангиро дар бар гирад. Ин таҳлилҳо бояд барои муайян кардани мансубияти таърихӣ ва арзиши ҳуқуқии мерос истифода шаванд.

Сеюм, ҳифзи маълумот. Китобхона бояд маълумотро аз ҳар гуна дахолати нодуруст ҳифз намояд. Ин ҳифз бояд ҳам ҷанбаҳои техникӣ ва ҳам ҷанбаҳои ҳуқуқиро дар бар гирад.

Чорум, дастрасӣ ба маълумот. Китобхона бояд маълумотро барои ҳамаи истифодабарандагон — муҳаққиқон, кормандони давлатӣ, аҳли ҷомеа — дастрас намояд. Ин дастрасӣ бояд мутобиқи қонунгузорӣ ва бо риояи ҳуқуқҳои муаллифӣ таъмин карда шавад.

Панҷум, ҳамкорӣ бо пойгоҳҳои байналмилалӣ. Китобхона бояд бо пойгоҳҳои байналмилалии моликияти зеҳнӣ — аз ҷумла пойгоҳҳои WIPO — пайваст карда шавад. Ин ҳамкорӣ имкон медиҳад, ки маълумот дар сатҳи байналмилалӣ дастрас бошад ва ҳамчун далели пешина дар баҳсҳои патентӣ истифода шавад.

Шашум, ҳифз аз азхудкунии нораво. Китобхона бояд ҳамчун воситаи ҳифз аз азхудкунии норавои мероси маънавӣ ва фарҳангӣ истифода шавад. Ин китобхона метавонад ҳамчун далели расмӣ дар баҳсҳои ҳуқуқӣ хидмат кунад.

Дар асоси таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ, мо пешниҳод менамоем, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон Реестри миллии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ-ро таъсис диҳад. Ин Реестр бояд базаи ягонаи ҳуқуқӣ ва электронии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ, дастхатҳо ва осори адабиву илмиро дар бар гирад. Ин Реестр бояд вазифаҳои зеринро иҷро намояд:

Аввал, бақайдгирии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ. Реестр бояд мероси маънавӣ ва фарҳангӣ, дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии анъанавиро ба қайд гирад.

Дуюм, нигоҳдории маълумот. Реестр бояд маълумотро дар бораи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ, дастхатҳо ва осори адабиву илмӣ нигоҳ дорад.

Сеюм, дастрасӣ ба маълумот. Реестр бояд маълумотро барои ҳамаи истифодабарандагон — муҳаққиқон, кормандони давлатӣ, аҳли ҷомеа — дастрас намояд.

Чорум, ҳамкорӣ бо пойгоҳҳои байналмилалӣ. Реестр бояд бо пойгоҳҳои байналмилалии моликияти зеҳнӣ — аз ҷумла пойгоҳҳои Созмони Умумиҷаҳонии Моликияти Зеҳнӣ (WIPO) — пайваст карда шавад.

Панҷум, ҳифз аз азхудкунии нораво. Реестр бояд ҳамчун воситаи ҳифз аз азхудкунии норавои мероси маънавӣ ва фарҳангӣ истифода шавад.

Дар асоси таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ, мо пешниҳод менамоем, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамкории байналмилалиро дар соҳаи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ тақвият диҳад. Ин ҳамкорӣ бояд дар самтҳои зерин анҷом дода шавад:

Аввал, ҳамкорӣ бо ЮНЕСКО. Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд дар доираи Конвенсияи соли 2003 дар бораи ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ фаъолона иштирок намояд ва номинатсияҳои навро ба Рӯйхати репрезентативӣ пешниҳод кунад.

Дуюм, ҳамкорӣ бо WIPO. Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд дар доираи WIPO фаъолона иштирок намояд ва аз механизмҳои Sui Generis барои ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ истифода барад.

Сеюм, ҳамкорӣ бо давлатҳои минтақа. Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд бо давлатҳои минтақа — Эрон, Афғонистон, Ӯзбекистон, Қазоқистон, Қирғизистон, Туркманистон, Покистон ва Туркия — шартномаҳои дуҷониба ва бисёрҷониба дар соҳаи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ баста намояд.

Чорум, таъсиси комиссияҳои муштараки ҳуқуқӣ-таърихӣ. Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд бо давлатҳои минтақа комиссияҳои муштараки ҳуқуқӣ-таърихиро таъсис диҳад, ки ба ҳалли баҳсҳо дар бораи мансубияти мутафаккирон ва мероси фарҳангӣ машғул шаванд.

Дар асоси таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ, мо пешниҳод менамоем, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Стратегияи миллии ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ таҳия карда шавад. Ин стратегия бояд самтҳои асосии сиёсати давлатиро дар соҳаи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ муайян кунад ва ҳам ҷанбаҳои ҳуқуқӣ, ҳам ҷанбаҳои ташкилӣ, ҳам ҷанбаҳои молиявӣ ва ҳам ҷанбаҳои иттилоотиро дар бар гирад.

Стратегияи миллии ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ бояд самтҳои зеринро дар бар гирад:

Аввал, самти ҳуқуқӣ. Таҳия ва қабули қонунгузории махсус дар бораи ҳифзи мероси маънавӣ ва дониши суннатӣ дар доираи реҷаи Sui Generis; ворид намудани тағйирот ба қонунгузории амалкунанда; таъсиси Реестри миллии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ.

Дуюм, самти байналмилалӣ. Пешниҳоди номинатсияҳо ба ЮНЕСКО; бақайдгирии нишонҳои ҷуғрофӣ тавассути WIPO; бастани шартномаҳои дуҷониба ва бисёрҷониба бо кишварҳои минтақа; таъсиси комиссияҳои муштараки ҳуқуқӣ-таърихӣ.

Сеюм, самти илмӣ-таҳқиқотӣ. Гузаронидани экспертизаҳои таърихию фарҳангӣ; таҳияи лоиҳаҳои илмӣ оид ба омӯзиши мероси маънавӣ ва фарҳангӣ; ҳамкорӣ бо муассисаҳои илмии хориҷӣ.

Чорум, самти иттилоотӣ-фарҳангӣ. Паҳн ва оммавигардонии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ; ташкили чорабиниҳои фарҳангӣ; таъсиси марказҳои фарҳангӣ дар хориҷи кишвар.

Панҷум, самти молиявӣ. Таъмини маблағгузорӣ барои ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ; ҷалби сармоягузории хусусӣ; истифодаи грантҳои байналмилалӣ.

Шашум, самти ташкилӣ. Таъсиси мақомоти махсус барои ҳамоҳангсозии фаъолият дар соҳаи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ; тақвияти ҳамкорӣ байни мақомоти давлатӣ, муассисаҳои илмӣ ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ.

Хулоса, дар мақолаи мазкур мо масъалаи татбиқи реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) дар ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангии давлатро мавриди таҳлили муқоисавӣ қарор додем. Таҳлили таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ — Ҳиндустон, Панама, Перу, Бразилия, Африқои Ҷанубӣ, Кения, Таиланд, Филиппин ва Чин — нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ самаранок бошанд.

Дар асоси таҳлили гузаронидашуда, мо пешниҳод менамоем, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон чораҳои зерин амалӣ карда шаванд:

Аввал, қабули қонунгузории махсус дар бораи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ дар доираи реҷаи Sui Generis.

Дуюм, таъсиси Китобхонаи рақамии дониши суннатӣ ба монанди Ҳиндустон.

Сеюм, таъсиси Реестри миллии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ.

Чорум, тақвияти ҳамкории байналмилалӣ бо ЮНЕСКО, WIPO ва давлатҳои минтақа.

Панҷум, таҳияи Стратегияи миллии ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ.

Татбиқи ин чораҳо метавонад ба ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангии мутафаккирони тоҷик мусоидат намояд ва аз азхудкунии норавои онҳо аз ҷониби давлатҳо ва миллатҳои дигар пешгирӣ кунад. Ин раванд талошҳои пайвастаи давлат, ҷомеаи илмӣ ва дипломатияи фарҳангиро талаб мекунад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД, муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор