Дар шароити ташаккул ва рушди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва иҷтимоӣ баланд бардоштани сатҳи тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон яке аз омилҳои муҳимми таҳкими қонуният, тартиботи ҳуқуқӣ ва рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ба ҳисоб меравад. Тарбияи ҳуқуқӣ ҳамчун раванди мақсаднок, муназзам ва пайвастаи ташаккули донишҳои ҳуқуқӣ, шуури ҳуқуқӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва рафтори қонунии шахс дар низоми муносибатҳои ҷамъиятӣ мавқеи махсус дорад.

Дар ин раванд ҳокимияти судӣ ҳамчун яке аз шохаҳои мустақили ҳокимияти давлатӣ дорои имкониятҳои муҳими ҳуқуқӣ, ташкилӣ ва маърифатӣ мебошад. Агар вазифаи асосии судҳо амалисозии адолати судӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат ва ташкилотҳо бошад, фаъолияти онҳо ҳамзамон метавонад ба ташаккули муносибати эҳтиромона ба қонун, баланд гардидани масъулияти ҳуқуқии шаҳрвандон ва пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо мусоидат намояд.

Мутобиқи моддаи 9 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад. Моддаи 84 бошад, ҳокимияти судиро мустақил эътироф намуда, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонуният ва адолатро аз вазифаҳои он муайян кардааст.

Аз мазмуни ин муқаррарот бармеояд, ки фаъолияти ҳокимияти судӣ танҳо бо баррасӣ ва ҳал намудани парвандаҳои гражданӣ, оилавӣ, ҷиноятӣ, иқтисодӣ ва ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ маҳдуд намегардад. Натиҷаҳои фаъолияти судҳо, тарзи гузаронидани мурофиаҳои судӣ, мазмун ва асоснокии санадҳои судӣ, муносибати судяҳо бо иштирокчиёни мурофиа ва фаъолияти иттилоотию маърифатии мақомоти судӣ метавонанд ба шуур ва рафтори ҳуқуқии шаҳрвандон таъсири назаррас расонанд.

Масъалаи мазкур дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дарназардошти рушди сиёсати давлатӣ дар самти маърифати ҳуқуқӣ аҳаммияти махсус пайдо менамояд. Эълон гардидани соли 2024 ҳамчун «Соли маърифати ҳуқуқӣ» таваҷҷуҳро ба масъалаҳои баланд бардоштани донишҳои ҳуқуқии аҳолӣ, ташаккули фарҳанги риояи қонун ва таҳкими масъулияти ҳуқуқии шаҳрвандон бештар намуд.

Дар ин замина зарур аст, ки нақши ҳокимияти судӣ дар тарбияи ҳуқуқӣ на танҳо ҳамчун натиҷаи ғайримустақими амалисозии адолати судӣ, балки ҳамчун самти муҳими таъсири иҷтимоӣ ва ҳуқуқии фаъолияти судҳо мавриди омӯзиши назариявӣ ва амалӣ қарор дода шавад.

1. Мафҳум ва моҳияти тарбияи ҳуқуқӣ дар фаъолияти ҳокимияти судӣ

Тарбияи ҳуқуқӣ дар назарияи давлат ва ҳуқуқ ҳамчун фаъолияти мақсадноки субъектҳои давлатӣ ва ҷамъиятӣ оид ба ташаккули дониш, эътиқод, арзишҳо ва малакаҳои рафтори ҳуқуқии шахс баррасӣ мегардад.

Моҳияти тарбияи ҳуқуқӣ танҳо аз расонидани маълумот дар бораи қонунҳо иборат нест. Шахс метавонад аз мавҷудияти меъёрҳои ҳуқуқӣ огоҳ бошад, вале дар фаъолияти ҳаррӯзаи худ онҳоро риоя накунад. Аз ин рӯ, натиҷаи воқеии тарбияи ҳуқуқӣ бояд дар муносибати бошуурона ба қонун, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигарон ва интихоби рафтори қонунӣ зоҳир гардад.

Дар фаъолияти ҳокимияти судӣ тарбияи ҳуқуқӣ хусусияти махсус пайдо мекунад. Зеро судҳо меъёрҳои ҳуқуқиро дар муносибатҳои воқеии ҷамъиятӣ татбиқ намуда, оқибатҳои ҳуқуқии риоя ё вайрон кардани онҳоро муайян менамоянд.

Ҳангоми баррасии парвандаҳои судӣ шаҳрвандон на танҳо бо мазмуни меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки бо тартиби татбиқи онҳо, воситаҳои ҳифзи ҳуқуқ, масъулияти ҳуқуқӣ ва аҳаммияти далелҳо дар ҳалли баҳсҳо шинос мешаванд.

Аз ин нуқтаи назар, таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ дорои хусусиятҳои зерин мебошад.

Якум, он ба муносибатҳои воқеии ҳуқуқӣ асос меёбад. Дар мурофиаи судӣ шаҳрвандон натиҷаи амалии татбиқи қонунро мушоҳида мекунанд.

Дуюм, таъсири тарбиявӣ бо фаъолияти расмии мақомоти ҳокимияти давлатӣ алоқаманд мебошад. Санадҳои судӣ аз номи давлат қабул гардида, дорои оқибатҳои ҳуқуқӣ мебошанд.

Сеюм, фаъолияти судӣ метавонад ба ташаккули эътимоди шаҳрвандон ба қонун ва адолати судӣ мусоидат намояд. Вале чунин таъсир дар сурате бештар ба даст меояд, ки мурофиаи судӣ қонунӣ, беғаразона, ошкоро ва барои иштирокчиён фаҳмо баргузор гардад.

Чорум, таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ на танҳо ба иштирокчиёни бевоситаи мурофиа, балки ба дигар шаҳрвандоне низ паҳн мегардад, ки тавассути воситаҳои ахбори омма, сомонаҳои расмӣ ва чорабиниҳои маърифатӣ аз фаъолияти судҳо иттилоъ мегиранд.

Бояд таъкид намуд, ки тарбияи ҳуқуқӣ вазифаи мустақиле нест, ки барои иҷрои он суд метавонад аз талаботи қонун ё принсипҳои мурофиавӣ берун барояд. Баръакс, таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ бояд натиҷаи амалисозии қонунӣ, одилона ва беғаразонаи адолати судӣ бошад.

2. Асосҳои конститутсионӣ ва ҳуқуқии иштироки ҳокимияти судӣ дар баланд бардоштани тарбияи ҳуқуқӣ.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон асоси ҳуқуқии фаъолияти ҳокимияти судӣ ва кафолатҳои ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсонро муайян менамояд.

Моддаи 19 Конститутсия ба ҳар шахс ҳимояи судиро кафолат медиҳад. Амалишавии ин ҳуқуқ барои баланд бардоштани шуури ҳуқуқии шаҳрвандон аҳаммияти махсус дорад, зеро муроҷиат ба суд яке аз шаклҳои қонунии ҳифзи ҳуқуқ ва манфиатҳои шахс мебошад.

Шаҳрванде, ки тартиби муроҷиат ба суд, ҳуқуқу уҳдадориҳои мурофиавӣ ва воситаҳои ҳифзи ҳуқуқи худро медонад, имконияти бештар дорад, ки баҳсҳои баамаломадаро бо роҳҳои ҳуқуқӣ ҳал намояд.

Дар баробари ин, моддаҳои 87 ва 88 Конститутсия принсипҳои мустақилияти судяҳо ва асосҳои мурофиаи судиро пешбинӣ менамоянд. Риояи ин принсипҳо метавонад ба ташаккули тасаввуроти дурусти шаҳрвандон дар бораи адолат, баробарӣ дар назди қонун ва масъулияти мақомоти давлатӣ мусоидат кунад.

Асоси дигари ҳуқуқии фаъолияти судҳо Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон» мебошад, ки масъалаҳои ташкил ва фаъолияти судҳо, мақоми судяҳо ва кафолатҳои амалисозии адолати судиро танзим менамояд.

Дар ин робита, бояд байни вазифаи асосии судҳо ва таъсири иҷтимоию тарбиявии фаъолияти онҳо фарқ гузошт. Судҳо пеш аз ҳама адолати судиро амалӣ менамоянд. Тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон бошад, яке аз натиҷаҳои иҷтимоии фаъолияти қонунӣ ва босифати мақомоти судӣ буда метавонад.

3. Мурофиаи судӣ ҳамчун воситаи ташаккули шуур ва фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон.

Мурофиаи судӣ яке аз шаклҳои муҳимми таъсири амалии ҳуқуқ ба шуури шаҳрвандон мебошад. Дар ҷараёни он меъёрҳои ҳуқуқӣ аз ҳолати умумӣ ба муносибатҳои мушаххаси ҷамъиятӣ татбиқ мегарданд.

Барои шаҳрвандон иштирок дар мурофиаи судӣ метавонад таҷрибаи бевоситаи шиносоӣ бо принсипҳои қонуният, баробарии тарафҳо, мубоҳисавӣ будани мурофиа, ҳуқуқ ба ҳимоя ва масъулияти ҳуқуқӣ бошад. Масалан, ҳангоми баррасии парвандаҳои гражданӣ тарафҳо бо тартиби пешниҳоди далелҳо, асоснок намудани талабот ва эътирозҳо, оқибатҳои иҷро накардани уҳдадориҳои шартномавӣ ва роҳҳои қонунии ҳалли баҳсҳо шинос мегарданд.

Дар парвандаҳои оилавӣ таъсири тарбиявии фаъолияти судӣ метавонад дар фаҳмонидани аҳаммияти ҳифзи ҳуқуқи кӯдак, иҷрои уҳдадориҳои падару модар, пардохти алимент ва масъулияти аъзои оила зоҳир гардад.

Ҳангоми баррасии парвандаҳои ҷиноятӣ бошад, риояи принсипҳои эҳтимолияти бегуноҳӣ, ҳуқуқ ба ҳимоя, баробарии иштирокчиёни мурофиа ва таъини ҷазои қонунӣ метавонад дар ташаккули муносибати дуруст ба ҷавобгарии ҷиноятӣ нақш дошта бошад.

Аммо таъсири тарбиявии мурофиаи судӣ набояд танҳо бо таъини ҷазо ё қонеъ намудани даъво алоқаманд карда шавад. Сафед намудани шахси бегуноҳ, рад намудани даъвои беасос ва барқарор намудани ҳуқуқи вайроншуда низ метавонанд намунаи амалии волоияти қонун ва адолат бошанд.

Дар ин замина, фарҳанги муоширати судя, муносибати эҳтиромона ба иштирокчиёни мурофиа, риояи ҳуқуқи тарафҳо ва фаҳмо будани санади судӣ аҳаммияти махсус доранд.

4. Нақши санадҳои судӣ дар тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон.

Санадҳои судӣ натиҷаи ҳуқуқии фаъолияти мақомоти судӣ мебошанд. Онҳо дар баробари ҳал намудани баҳсҳои мушаххас метавонанд аҳаммияти маърифатӣ ва пешгирикунанда дошта бошанд.

Ҳалнома, ҳукм, таъинот ва қарорҳои судӣ бояд ба талаботи қонуният ва асоснокӣ ҷавобгӯ бошанд. Санади судии босифат на танҳо натиҷаи баррасии парвандаро муайян мекунад, балки сабабҳои ҳуқуқии қабули қарорро низ равшан менамояд.

Маҳз қисми асосноккунии санади судӣ барои тарбияи ҳуқуқӣ аҳаммияти махсус дорад. Тавассути он иштирокчиёни мурофиа метавонанд фаҳманд, ки кадом ҳолатҳои воқеӣ муайян гардидаанд, кадом далелҳо арзёбӣ шудаанд ва барои чӣ меъёри муайяни ҳуқуқӣ татбиқ гардидааст.

Дар баробари ин, санадҳои судӣ метавонанд дар пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо нақш дошта бошанд. Шиносоии шаҳрвандон бо оқибатҳои ҳуқуқии вайрон намудани уҳдадориҳо, суиистифода аз ҳуқуқ ё содир намудани кирдори зиддиҳуқуқӣ метавонад ба интихоби рафтори қонунӣ мусоидат намояд.

Барои баланд бардоштани таъсири маърифатии санадҳои судӣ истифодаи забони равшан, пайдарпайии мантиқии асосноккунӣ ва шарҳи дақиқи меъёрҳои ҳуқуқӣ муҳим мебошад.

Албатта, соддагии баён набояд ба кам шудани дақиқии ҳуқуқӣ ё нопурра гардидани асосноккунии санад оварда расонад.

5. Фаъолияти иттилоотӣ ва маърифатии судҳо дар баланд бардоштани тарбияи ҳуқуқӣ.

Дар шароити муосир баланд бардоштани сатҳи тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон бе истифодаи воситаҳои иттилоотӣ ва шаклҳои гуногуни маърифати ҳуқуқӣ душвор мебошад.

Мақомоти судӣ дар доираи салоҳияти худ метавонанд тавассути шарҳи масъалаҳои умумии ҳуқуқӣ, интишори иттилооти расмӣ, вохӯриҳои маърифатӣ ва ҳамкорӣ бо муассисаҳои таълимӣ ба баланд гардидани донишҳои ҳуқуқии аҳолӣ мусоидат намоянд.

Дар ин самт, махсусан, масъалаҳои тартиби муроҷиат ба суд, ҳуқуқу уҳдадориҳои иштирокчиёни мурофиа, тартиби шикоят аз санадҳои судӣ, иҷрои қарорҳои судӣ ва роҳҳои ҳифзи ҳуқуқи шаҳрвандон аҳаммияти амалӣ доранд.

Ҳамзамон, фаъолияти маърифатии судҳо бояд бо риояи талаботи мустақилияти судяҳо, беғаразӣ, сирри бо қонун ҳифзшаванда ва манъи изҳори мавқеи пешакӣ нисбат ба парвандаҳои баррасишаванда сурат гирад.

Барои судҳои шаҳру ноҳияҳо ташкили вохӯриҳои маърифатӣ бо ҷавонон, омӯзгорон, намояндагони мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот, инчунин шарҳи масъалаҳои маъмули ҳуқуқӣ метавонад самти муфиди фаъолияти иттилоотӣ бошад.

Дар чунин чорабиниҳо ба масъалаҳои ҳуқуқи оилавӣ, муносибатҳои меҳнатӣ, баҳсҳои замин, уҳдадориҳои шартномавӣ, пешгирии зӯроварӣ дар оила ва ҳифзи ҳуқуқи кӯдакон таваҷҷуҳи махсус додан мувофиқ аст.

6. Нақши ҳокимияти судӣ дар пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо.

Пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо яке аз натиҷаҳои муҳими иҷтимоии фаъолияти самараноки мақомоти судӣ мебошад. Таъсири пешгирикунандаи адолати судӣ дар он ифода меёбад, ки шаҳрвандон бо оқибатҳои ҳуқуқии рафтори зиддиқонунӣ шинос гардида, зарурати риояи талаботи қонунро дарк менамоянд.

Бо вуҷуди ин, пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо набояд танҳо ба тарси ҷавобгарӣ асос ёбад. Тарбияи ҳуқуқии самаранок бояд дар шаҳрвандон эҳтироми бошуурона ба қонун, масъулияти иҷтимоӣ ва эътиқод ба зарурати ҳифзи ҳуқуқи дигаронро ташаккул диҳад.

Дар ин самт, фаъолияти судҳо метавонад ба пешгирии баҳсҳои такрорӣ, баланд бардоштани интизоми шартномавӣ, иҷрои уҳдадориҳои оилавӣ ва таҳкими муносибати масъулиятнок ба ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандӣ мусоидат намояд. Махсусан, ҳангоми муайян намудани сабабу шароитҳои ба ҳуқуқвайронкунӣ мусоидаткунанда истифодаи воситаҳои мурофиавии пешбининамудаи қонун, аз ҷумла таъинот ё қарорҳои хусусӣ дар ҳолатҳои дахлдор, метавонад аҳаммияти пешгирикунанда дошта бошад.

Дар баробари ин, мақомоти судӣ бояд аз иҷрои вазифаҳои мақомоти тафтишотӣ, назоратӣ ё дигар мақомоти давлатӣ, ки ба салоҳияти онҳо мансуб нестанд, худдорӣ намоянд.

7. Самтҳои такмили нақши ҳокимияти судӣ дар тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон.

Бо мақсади баланд бардоштани таъсири ҳуқуқӣ ва маърифатии фаъолияти судҳо татбиқи чораҳои зерин мувофиқи мақсад мебошад:

1. Такмили сифати асосноккунии санадҳои судӣ ва истифодаи забони равшану фаҳмо ҳангоми баёни мавқеи ҳуқуқии суд.

2. Баланд бардоштани фарҳанги мурофиавӣ ва риояи муносибати эҳтиромона ба ҳамаи иштирокчиёни мурофиа.

3. Густариши дастрасии шаҳрвандон ба иттилооти расмӣ оид ба тартиби муроҷиат ба суд ва ҳифзи ҳуқуқҳои худ.

4. Ташкили чорабиниҳои маърифатии ҳуқуқӣ дар муассисаҳои таълимӣ ва ҷамоатҳои шаҳраку деҳот бо риояи талаботи қонунгузорӣ.

5. Таҳияи маводи фаҳмондадиҳӣ оид ба масъалаҳои ҳуқуқие, ки дар фаъолияти судҳои шаҳру ноҳияҳо бештар ба миён меоянд.

6. Такмили истифодаи технологияҳои рақамӣ барои расонидани иттилооти ҳуқуқӣ ва беҳтар намудани дастрасии аҳолӣ ба хизматрасониҳои судӣ.

7. Омӯзиши сабабҳои ҳуқуқвайронкуниҳои такроршаванда дар асоси ҷамъбасти таҷрибаи судӣ ва пешниҳоди тавсияҳои умумии пешгирикунанда дар доираи салоҳият.

8. Баланд бардоштани сатҳи донишҳои касбӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва одоби судягии кормандони мақомоти судӣ.

Амалисозии чунин тадбирҳо метавонад ба тақвияти робитаи байни фаъолияти мақомоти судӣ ва баланд гардидани шуури ҳуқуқии шаҳрвандон мусоидат намояд.

Хулоса. Ҳокимияти судӣ дар баробари амалисозии адолати судӣ ба ташаккули шуури ҳуқуқӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва рафтори қонунии шаҳрвандон таъсири муҳим мерасонад. Ин таъсир, пеш аз ҳама, тавассути баррасии одилонаи парвандаҳо, қабули санадҳои қонунӣ ва асоснок, риояи ҳуқуқи иштирокчиёни мурофиа ва дастрас намудани иттилооти ҳуқуқӣ амалӣ мегардад.

Самаранокии нақши тарбиявии судҳо аз сатҳи мустақилияти судяҳо, сифати адолати судӣ, шаффофияти фаъолияти мақомоти судӣ ва эътимоди шаҳрвандон ба қонун вобаста мебошад.

Аз ин рӯ, таҳкими таъсири тарбиявии ҳокимияти судӣ бояд бо иҷрои вазифаи асосии он - таъмини адолати судӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон - робитаи мустақим дошта бошад.

Бурҳониён Маъруфҷон – раиси Суди ноҳияи Ҷаббор Расулови вилояти Суғд,

унвонҷӯйи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.

Дар марҳилаи кунунии рушди давлатдории миллии Тоҷикистон масъалаи ҳифзи хотираи таърихӣ ва мероси ниёгон ба яке аз самтҳои калидии сиёсати фарҳангӣ табдил ёфтааст. Дастури Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оид ба таҳия ва қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бостоншиносӣ» қадами муҳим ва саривақтӣ дар роҳи мукаммалсозии заминаҳои ҳуқуқии ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ мебошад.

Дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ аз 16 декабри соли 2025 таъкид гардид, ки беш аз 70 фоизи ёдгориҳои мероси таърихию фарҳангии кишварро объектҳои бостоншиносӣ ташкил медиҳанд, аммо дар ҷумҳурӣ то ҳол қонуни соҳавӣ дар ин самт вуҷуд надорад. Ин ҳолат зарурати таҳқиқи илмии масъалаи ҳифзи хотираи таърихӣ ҳамчун объекти танзими ҳуқуқиро ба миён мегузорад.

Хотираи таърихӣ ҳамчун категорияи илмӣ мафҳуми мураккаб ва бисёрҷанба буда, дар илмҳои гуногун — таърих, фалсафа, сотсиология, равоншиносӣ ва ҳуқуқшиносӣ — мавриди таҳқиқ қарор гирифтааст. Аз нигоҳи илми ҳуқуқшиносӣ, хотираи таърихӣ ҳамчун маҷмӯи арзишҳо, донишҳо ва тасаввурот дар бораи гузаштаи халқ ва давлат фарқ мешавад, ки давлат онро ҳамчун объекти муҳими ҳифз эътироф намуда, механизмҳои ҳуқуқии таъмини онро муқаррар мекунад.

Дар илми ҳуқуқи байналмилалӣ ҳуқуқ ба хотираи таърихӣ ҳамчун яке аз ҳуқуқҳои бунёдии инсон эътироф шудааст. Созмони Милали Муттаҳид таъкид мекунад, ки «ҳифзи хотира» уҳдадории давлатҳо буда, дар сарчашмаҳои аввалия ва дуюмдараҷаи ҳуқуқи байналмилалӣ муқаррар гардидааст. Дар санадҳои байналмилалӣ зарурати нигоҳ доштани хотираи ҷамъиятӣ ва паҳн намудани донишҳо дар бораи рӯйдодҳои таърихӣ бо мақсади муқовимат ба равишҳои ревизионистӣ ва инкорӣ қайд гардидааст.

Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаҳои ҳуқуқии ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ муқаррар гардидаанд. Моддаи 1-уми Конститутсия муайян мекунад, ки Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, ягона ва иҷтимоӣ мебошад. Ташаккули давлати ҳуқуқбунёд бе ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ ғайриимкон аст. Ҳамзамон, дар моддаи 44-уми Конститутсия ҳифзи ёдгориҳои таърихӣ ва фарҳангӣ ҳамчун уҳдадории давлат ва шаҳрвандон муқаррар шудааст.

Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи ҳифзи хотираи таърихӣ ва мероси фарҳангӣ аз як қатор санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ иборат аст. Санади асосӣ дар ин самт Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифз ва истифодаи объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ» аз 3 марти соли 2006, №178 мебошад. Ин қонун муносибатҳои ҷамъиятиро дар соҳаи ҳифз, истифода, нигоҳдорӣ ва тарғиби объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ танзим мекунад.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи фарҳанг» аз 3 январи соли 2024, №2033 низ яке аз санадҳои калидии меъёрии ҳуқуқӣ дар ин соҳа ба шумор меравад, ки асосҳои ҳуқуқӣ, ташкилӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва принсипҳои асосии сиёсати давлатиро дар соҳаи фарҳанг танзим менамояд. Дар ин қонун мафҳумҳои асосии «объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ», «арзишҳои таърихию фарҳангӣ», «мероси таърихию фарҳангӣ» ва дигар категорияҳо муайян гардидаанд.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҷовидон гардонидани хотираи ҳалокшудагон ҳангоми ҳифзи Ватан» аз 16 декабри соли 2022, №320 низ яке аз санадҳои муҳими меъёрии ҳуқуқӣ дар самти ҳифзи хотираи таърихӣ мебошад. Ин қонун муносибатҳои ҷамъиятиро дар соҳаи ҷовидон гардонидани хотираи шахсоне, ки ҳангоми ҳифзи Ватан ҳалок шудаанд, танзим мекунад.

Бо вуҷуди мавҷудияти санадҳои зикршуда, қонунгузории амалкунанда дар соҳаи ҳифзи хотираи таърихӣ як қатор камбудиҳоро дорост. Яке аз мушкилоти асосӣ ин аст, ки дар кишвар то ҳол қонуни махсус дар бораи ҳифзи хотираи таърихӣ ва шахсиятҳои таърихӣ қабул нашудааст. Лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи эҳтиром ва хотираи шахсиятҳои таърихӣ ва Қаҳрамонони миллӣ» ҳанӯз дар марҳилаи баррасӣ қарор дорад.

Мушкилоти дигари муҳим набудани қонуни соҳавӣ дар бораи бостоншиносӣ мебошад. Ин ҳолат мушкилоти ҷиддиро дар самти танзими ҳуқуқии таҳқиқот ва ҳифзи ёдгориҳои бостоншиносӣ ба вуҷуд меорад.

Яке аз хатарҳои ҷиддии ҳифзи хотираи таърихӣ дар Тоҷикистон паҳншавии «археологияи сиёҳ» — таҳқиқоти ғайриқонунии ёдгориҳои бостонӣ мебошад. Бархӯрди бостоншиносӣ бо ёдгорӣ хусусияти «бебозгашт» дорад; ҳар як ҳафриёт дар моҳияти худ нобудсозии бонизоми қабатҳои фарҳангӣ ба хотири ба даст овардани иттилооти илмӣ мебошад. Аз ин рӯ, ҳама гуна дахолати ғайриҳирфаӣ ба ёдгориҳои бостонӣ на танҳо хатои методологӣ, балки ҷиноят нисбат ба хотираи таърихии миллат ва гум кардани маълумоти нотакрор барои наслҳои оянда аст.

Бо вуҷуди мавҷудияти қонунгузории умумӣ дар соҳаи ҳифзи мерос, таҷрибаи солҳои охир нишон медиҳад, ки соҳаи бостоншиносӣ ба танзими хос ва қатъӣ ниёз дорад. Афзоиши босуръати сохтмонҳои зерсохторӣ, хатари «археологияи сиёҳ» ва муҳимтар аз ҳама, ҷалби нафарони ғайримаслакӣ ба раванди таҳқиқоти саҳроӣ, зарурати таҳияи стандарти ягонаи давлатиро ба миён гузоштааст.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди шабакаҳои иттилоотӣ хатари таҳрифи таърих ва коҳиш додани аҳамияти мероси таърихию фарҳангӣ афзоиш меёбад. Дар сиёсати хотираи давлатҳои пасошӯравӣ муайян карда шудааст, ки ташаккули давлатҳои нав ҳамеша бо сохтани сиёсати хотира ҳамроҳӣ мешавад, ки вазифаҳои муайянро иҷро мекунад. Дар ин замина, қонунгузории миллӣ бояд механизмҳои самараноки муқовимат ба таҳрифи таърих ва ҳифзи ҳувияти миллиро пешбинӣ намояд.

Дар қонунгузории амалкунанда механизмҳои ҳуқуқии ҳифзи эҳтиром ва хотираи шахсиятҳои таърихӣ ва Қаҳрамонони миллӣ кофӣ рушд наёфтаанд. Ҳарчанд лоиҳаи Қонуни дахлдор таҳия гардидааст, аммо то ҳол қабул нашудааст. Ин ҳолат имкон медиҳад, ки шахсиятҳои таърихии миллат мавриди таҳқир ва таҳриб қарор гиранд, ки ин ба ҳувияти миллӣ ва эҳсоси ватандӯстии шаҳрвандон таъсири манфӣ мерасонад.

Таҷрибаи кишварҳои хориҷӣ нишон медиҳад, ки ҳифзи хотираи таърихӣ метавонад объекти танзими муассири ҳуқуқӣ қарор гирад. Дар ин самт таҷрибаи Қазоқистон ва Ӯзбекистон махсусан ҷолиби диққат аст.

Қазоқистон соли 1993 Қонун «Дар бораи реабилитатсияи қурбониёни репрессияҳои сиёсии оммавӣ»-ро қабул намуд, ки заминаи ҳуқуқии барқарорсозии номи неки шахсони бегуноҳ маҳкумшударо фароҳам овард. Дар асоси ин қонун зиёда аз 340 ҳазор шаҳрванди ғайриқонунӣ репрессияшуда реабилитатсия карда шуданд. Ҳамчунин, дар Қазоқистон Рӯзи ёдбуди қурбониёни репрессияҳои сиёсӣ муқаррар гардидааст.

Ӯзбекистон низ дар самти ҳифзи хотираи таърихӣ таҷрибаи муассир дорад. Бо қарори Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон аз 19 июли соли 2024, №ПП-270 барномаи чорабиниҳо оид ба омӯзиши ҳаёт ва фаъолият, ҷовидон гардонидани хотираи ҳамватанони қурбони репрессияҳои сиёсӣ тасдиқ гардидааст. Инчунин, ҳафтаи ёдбуди қурбониёни репрессияҳои сиёсӣ ҳар сол дар ҳафтаи аввали октябр гузаронида мешавад.

Таҷрибаи кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил низ нишон медиҳад, ки ҳамоҳангсозии қонунгузорӣ дар самти ҳифзи хотираи таърихӣ метавонад самарабахш бошад. Дар доираи Ассамблеяи Байнипарлумонии давлатҳои узви ИДМ қонунҳои намунавӣ «Дар бораи ҷовидон гардонидани хотираи ҳалокшудагон ҳангоми ҳифзи Ватан» ва «Дар бораи тарбияи ватандӯстӣ» қабул гардидаанд. Ҳар ду қонуни намунавӣ дар 42-умин ҷаласаи пленумии Ассамблеяи Байнипарлумонии давлатҳои узви ИДМ (МПА ИДМ), ки 16 апрели соли 2015 дар Санкт-Петербург баргузор шуда буд, қабул гардидаанд. Ин санадҳо барои ҳамоҳангсозии қонунгузории миллӣ дар самти ҳифзи хотираи таърихӣ заминаи мусоид фароҳам меоранд.

Дар асоси таҳлили гузаронидашуда, пешниҳодҳои зерин барои такмили қонунгузорӣ дар соҳаи ҳифзи хотираи таърихӣ асоснок карда мешаванд:

1. Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи хотираи таърихӣ». Зарур аст, ки санади махсуси қонунгузорӣ қабул гардад, ки мафҳумҳои асосиро муайян намуда, принсипҳо, самтҳо ва механизмҳои ҳифзи хотираи таърихиро муқаррар намояд. Ин қонун бояд ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои илмӣ, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва шаҳрвандонро дар самти ҳифзи хотираи таърихӣ таъмин намояд.

2. Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бостоншиносӣ». Бо назардошти он ки беш аз 70 фоизи ёдгориҳои мероси таърихию фарҳангӣ объектҳои бостоншиносиро ташкил медиҳанд, қабули қонуни соҳавӣ дар ин самт яке аз талаботи муҳими рӯз мебошад. Ин қонун бояд стандартҳои ягонаи давлатиро барои таҳқиқоти бостоншиносӣ, талабот ба мутахассисон, механизмҳои муҳофизати ёдгориҳо аз хатари «археологияи сиёҳ» ва ҷавобгарии ҳуқуқиро барои вайронкунии қоидаҳои таҳқиқоти бостоншиносӣ муайян намояд.

3. Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи эҳтиром ва хотираи шахсиятҳои таърихӣ ва Қаҳрамонони миллӣ». Лоиҳаи ин қонун аллакай таҳия гардида, дар марҳилаи баррасӣ қарор дорад. Қабули он имкон медиҳад, ки механизмҳои ҳуқуқии ҳифзи эҳтиром ба шахсиятҳои таърихӣ ва Қаҳрамонони миллӣ муқаррар гардида, ҷавобгарӣ барои таҳқиру таҳрифи онҳо муайян карда шавад.

4. Такмили қонунгузории маъмурӣ ва ҷиноятӣ. Зарур аст, ки меъёрҳои Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо назардошти ҳимояи хотираи таърихӣ ва эҳтироми шахсиятҳои таърихӣ такмил дода шаванд. Ин меъёрҳо бояд ҷавобгарии ҳуқуқиро барои таҳрифи таърих, таҳқири шахсиятҳои таърихӣ, вайрон кардани қоидаҳои таҳқиқоти бостоншиносӣ ва нобудсозии ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ пешбинӣ намоянд.

5. Таъсиси механизми давлатии мониторинги ҳифзи хотираи таърихӣ. Пешниҳод мегардад, ки механизми давлатии мониторинг ва арзёбии ҳолати ҳифзи хотираи таърихӣ таъсис дода шавад. Ин механизм бояд омилҳои хатари таҳрифи таърихро муайян намуда, ба мақомоти дахлдор дар бораи зарурати чораҳои саривақтӣ маълумот пешниҳод намояд.

6. Рушди ҳамкории байналмилалӣ. Бо назардошти он ки ҳифзи хотираи таърихӣ масъалаи байналмилалӣ мебошад, зарур аст, ки Тоҷикистон дар самти ҳамоҳангсозии қонунгузорӣ бо кишварҳои ИДМ ва дигар шарикони байналмилалӣ фаъолона иштирок намояд. Ин ҳамкорӣ метавонад дар самти табодули таҷриба, таҳияи лоиҳаҳои муштарак ва ҳамоҳангсозии стандартҳои ҳуқуқӣ сурат гирад.

Хулоса, таҳлили гузаронидашуда нишон медиҳад, ки ҳифзи хотираи таърихӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун объекти муҳими танзими ҳуқуқӣ эътироф шуда, заминаҳои конститутсионӣ ва қонунгузории соҳавӣ барои таъмини он фароҳам оварда шудаанд. Аммо қонунгузории амалкунанда як қатор камбудиҳоро дорост, ки такмили минбаъдаро тақозо мекунанд. Қабули қонунҳои махсус дар бораи ҳифзи хотираи таърихӣ, бостоншиносӣ ва ҳифзи эҳтироми шахсиятҳои таърихӣ, такмили меъёрҳои ҷавобгарии маъмурӣ ва ҷиноятӣ, таъсиси механизми давлатии мониторинг ва рушди ҳамкории байналмилалӣ метавонанд ба таҳкими низоми ҳуқуқии ҳифзи хотираи таърихӣ мусоидат намоянд.

Дар шароити муосир, ки ҷаҳонишавӣ ва таҳдидҳои нави геополитикӣ мафҳуми «давлати миллӣ» ва «ҳувияти миллӣ»-ро мавриди озмоиш қарор додаанд, ҳифзи хотираи таърихӣ на танҳо як масъалаи фарҳангӣ, балки омили муҳими таҳкими амнияти миллӣ, устувории давлатдории ҳуқуқбунёд ва таъмини ҳувияти миллии халқи тоҷик мебошад. Таҳкими заминаҳои ҳуқуқии ҳифзи хотираи таърихӣ саҳми арзандаи илми ҳуқуқшиносии тоҷик дар татбиқи сиёсати давлатии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти таҳкими давлатдории миллӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ хоҳад буд.

Калонзода Фатҳиддин Мирзошариф – ходими калони илмии шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосир, ҳамоҳангсози кор бо магистрон, докторантони PhD ва унвонҷӯёни Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.

(бахшида ба 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон)

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи авф» аз 16 июни соли 2026, №2257 дар асоси пешниҳоди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҷиҳати амалӣ намудани принсипи инсондўстӣ ба муносибати 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул шудааст, ки намунаи равшани ғамхории инсондӯстонаи давлат нисбат ба шаҳрвандоне мебошад, ки роҳи хато пеш гирифтаанд. Ин санади меҳр ва адолат аст, зеро он ба қишрҳои осебпазири ҷомеа - занон, ноболиғон, пиронсолон, маъюбон ва беморони вазнин - имкони дубора оғози зиндагии муқаррари медиҳад (моддаи 1). Он имконият медиҳад, ки шахсони зиёде ба ҳаёти муқаррарӣ баргашта, бо истифода аз фурсати дуюм дар ҷомеа зиндагии нав оғоз намоянд. Дар айни замон, қонун тавозуни байни инсондӯстӣ, адолат ва таъмини амнияти ҷамъиятиро нигоҳ дошта, ба таҳкими суботи ҷомеа мусоидат мекунад.

Ҳамзамон, қонун нисбати шахсоне, ки ҷиноятҳои аз беэҳтиётӣ содир намудаанд, низ сабукиҳо пешбинӣ кардааст. Ин иқдом нишон медиҳад, ки давлат байни ҷиноятҳои қасдона ва ҷиноятҳои аз беэҳтиётӣ содиршуда фарқ мегузорад ва барои ҳар як ҳолат муносибати ҳуқуқии алоҳидаро истифода мебарад.

Яке аз хусусиятҳои муҳими қонун кам намудани муҳлати боқимондаи ҷазо барои баъзе маҳкумшудагон мебошад. Вобаста ба дараҷаи вазнинии ҷиноят, муҳлати адонагардидаи ҷазо метавонад аз чор як ҳисса то нисфи муҳлат коҳиш дода шавад.

Дар баробари ин, қонун маҳдудиятҳои ҷиддиро низ пешбинӣ кардааст. Шахсоне, ки барои содир намудани ҷиноятҳои махсусан вазнин, амалҳои террористӣ, экстремистӣ, қочоқи маводи мухаддир дар ҳаҷми калон, ҷиноятҳои зидди амнияти давлат ва дигар ҷиноятҳои хатарнок маҳкум шудаанд, дар аксари ҳолатҳо аз доираи авф берун мемонанд.

Қонуни мазкур дар таҷрибаи ҳуқуқии кишвар яке аз воситаҳои муҳими татбиқи сиёсати башардӯстона ба ҳисоб меравад. Он ба шахсоне, ки ба хатогиҳои зиндагӣ роҳ додаанд, имконияти ислоҳ шудан ва бозгашт ба зиндагии муқаррариро фароҳам месозад. Маҳз ҳамин омил ба коҳиш ёфтани мушкилоти иҷтимоӣ ва таҳкими ваҳдати ҷомеа мусоидат мекунад.

Солҳои охир Ҷумҳурии Тоҷикистон ба масъалаи ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон диққати махсус медиҳад. Қонуни навбатии авф идомаи ҳамин сиёсати давлатӣ буда, нишон медиҳад, ки инсон, шаъну шараф ва ҳуқуқҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ эътироф карда мешаванд.

Авф танҳо озод намудани маҳкумшудагон нест. Ин раванд таъсири амиқи иҷтимоӣ дорад. Ҳазорон нафар баъд аз озодшавӣ имконият пайдо мекунанд, ки дубора ба муҳити оилавӣ баргарданд, бо фарзандон ва наздикони худ зиндагиро идома диҳанд ва ба ҷомеа ҳамчун шахсони фаъол хизмат намоянд.

Барои бисёр оилаҳо қабули чунин қонун маънои барқарор гардидани муносибатҳои оилавӣ, коҳиш ёфтани мушкилоти иқтисодӣ ва беҳтар шудани вазъи иҷтимоиро дорад. Махсусан, озод гардидани занон, пиронсолон ва шахсони гирифтори бемориҳои вазнин аҳамияти инсондӯстонаи қонунро боз ҳам бештар нишон медиҳад.

Коршиносон бар он ақидаанд, ки дастгирии иҷтимоии шахсони озодшуда метавонад эҳтимоли такроран содир намудани ҷиноятҳоро коҳиш диҳад. Аз ҳамин сабаб, мутобиқшавии онҳо ба зиндагии осоишта яке аз вазифаҳои муҳими мақомоти давлатӣ ба ҳисоб меравад.

Яке аз хусусиятҳои асосии ин қонун, тамаркузи махсус ба табақаҳои осебпазири ҷомеа аст. Мувофиқи моддаи 1 қонуни мазкур, гурӯҳҳои зерин новобаста аз муҳлати ҷазо пурра озод карда мешаванд:

Занон ва ноболиғон: Давлат ба нақши зан-модар дар оила ва инчунин ба ояндаи наврасоне, ки аз бетаҷрибагӣ хато кардаанд, диққати махсус медиҳад.

Пиронсолон ва беморон: Озод кардани мардони аз 55 ва 70-сола боло, маъюбон ва ашхоси гирифтори бемориҳои вазнин (аз қабили саратон ва сил) як амали сирф раҳмдилона буда, бори гарони нигоҳдории чунин шахсонро аз дӯши муассисаҳои ислоҳӣ мебардорад ва ба онҳо имкон медиҳад, ки дар иҳотаи наздикон табобат гиранд.

Хизматнишондодагон: Қадршиносии иштирокчиёни Ҷанги Бузурги Ватанӣ, бартарафкунандагони садамаи Чернобил ва дорандагони мукофотҳои давлатӣ нишонаи эҳтиром ба хизматҳои гузаштаи онҳост.

Озодӣ барои хатоҳои сабук: Шахсоне, ки аз беэҳтиётӣ ҷиноят содир кардаанд ё ҷиноятҳои начандон вазнин доранд, имкони зудтар баргаштан ба ҷомеаро пайдо мекунанд (Моддаҳои 2, 3 ва 4).

Маҳдудиятҳои қатъӣ (Моддаҳои 7, 8 ва 10): Қонун нисбати шахсоне, ки ба амнияти давлат ва ҷомеа хатари ҷиддӣ доранд (терроризм, экстремизм, одамкушӣ, таҷовуз ба номус, ҷиноятҳои вазнини коррупсионӣ ва ретсидивҳои махсусан хавфнок), татбиқ намегардад. Ин муқаррарот кафолат медиҳад, ки авф ба сатҳи ҷинояткорӣ дар кишвар таъсири манфӣ намерасонад.

Дар Моддаи 3 (бандҳои 6 ва 7) ва бахшҳои дигари қонун шарти муҳиме гузошта шудааст: шахсоне, ки ҷиноятҳои молиявӣ ва иқтисодӣ содир кардаанд, танҳо дар сурати пурра талофӣ кардани зарари моддӣ метавонанд аз авф бархурдор шаванд. Ин меъёр ҳам манфиатҳои ҷабрдидагонро ҳифз мекунад ва ҳам буҷети давлатро барқарор месозад.

Қонун инчунин пешбинӣ мекунад, ки баъди озодшавии шахсон аз муассисаҳои ислоҳӣ, мақомоти давлатӣ барои мутобиқсозии иҷтимоии онҳо мусоидат намоянд. Таъмини ҷойи кор, расонидани кӯмаки тиббӣ, дастгирии ноболиғон ва нигоҳубини шахсони бесаробон аз ҷумлаи вазифаҳои асосии мақомоти маҳаллӣ ба шумор мераванд. Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатӣ, мақомоти корҳои дохилӣ, сохторҳои адлия ва дигар ниҳодҳои давлатӣ вазифадоранд, ки барои мутобиқсозии иҷтимоии шахсони озодшуда тадбирҳои зарурӣ андешанд (моддаҳои 18 ва 19).

Аз ҷумла, ба масъалаҳои зерин диққати махсус дода мешавад:

- таъмин намудани шахсони озодшуда бо ҷойи кор;

- мусоидат барои гирифтани касбу ҳунар;

- расонидани кӯмаки тиббӣ ба шахсони бемор;

- дастгирии иҷтимоии пиронсолон ва маъюбон;

- назорати ноболиғони озодшуда ва таъмини шароити мусоиди тарбия барои онҳо.

Ин тадбирҳо имкон медиҳанд, ки шахсони озодшуда дар ҷомеа ҷойгоҳи муносиб пайдо намуда, зиндагии мустақилона оғоз намоянд.

Қонуни авф набояд ҳамчун бекор кардани ҷавобгарии ҷиноятӣ фаҳмида шавад. Баръакс, он имконияти иловагӣ барои ислоҳи рафтор ва дарки масъулияти шаҳрвандиро фароҳам меорад. Шахсе, ки аз авф истифода мебарад, бояд дар оянда қонунҳоро эҳтиром намояд, ҳуқуқи дигаронро поймол накунад ва дар рушди ҷомеа саҳми мусбат гузорад.

Мутахассисон таъкид мекунанд, ки авф эътимоди давлат ба шаҳрванд мебошад. Ин эътимод бояд бо рафтори намунавӣ, меҳнати ҳалол ва иштироки фаъолона дар ҳаёти ҷамъиятӣ ҷавоб дода шавад.

Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи авф» дар соли таҷлили 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ дорои аҳамияти рамзӣ низ мебошад. Ин нишон медиҳад, ки Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол дар баробари таҳкими қонуният, амният ва суботи ҷомеа, арзишҳои инсонпарвариро низ дар меҳвари сиёсати давлатӣ қарор медиҳад.

Дар ҷаҳони муосир, ки бисёр давлатҳо бо мушкилоти иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ рӯ ба рӯ ҳастанд, татбиқи сиёсати мутавозини инсондӯстона аҳамияти хоса дорад. Тоҷикистон низ тавассути чунин қонунҳо таҷрибаи миллии худро дар самти таъмини адолат ва ҳифзи манфиатҳои ҷомеа такмил медиҳад.

Қонуни мазкур як тадбири муҳими ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ буда, мувозинати комилро байни раҳмдилӣ ба қишрҳои осебпазир ва таъмини амнияти ҷомеа нигоҳ медорад. Иҷрои ин қонун бояд дар давоми ду моҳ аз рӯзи интишори расмӣ аз ҷониби судҳо, прокуратура ва дигар мақомоти ҳифзи ҳуқуқ пурра таъмин карда шавад. Вазорати корҳои дохилӣ рафтори шахсони озодшударо таҳти мушоҳида қарор дода, ба раванди ислоҳшавии онҳо назорат мебарад.

Дар маҷмӯъ, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи авф» на танҳо як санади ҳуқуқӣ, балки намунаи ҳамоҳангсозии манфиатҳои давлат, ҷомеа ва инсон мебошад. Татбиқи дурусти он метавонад ба таҳкими суботи иҷтимоӣ, баланд гардидани сатҳи масъулияти шаҳрвандӣ ва рушди устувори кишвар мусоидати назаррас намояд.

Ҳамин тавр, қабули ин Қонун на танҳо як падидаи ҳуқуқӣ, балки воқеаи назарраси иҷтимоӣ ва ахлоқӣ аст. Он рамзи устувории давлат ва эътимод ба қобилияти инсон барои тағйир ва бозгашт ба зиндагии солим мебошад.

- Набиев Фатҳиддин Суҳробович – н.и.ҳ., ходими пешбари илмии шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, 734025, Ҷумҳурии Тоҷикистон, ш. Душанбе, хиёбони Рўдакӣ 19, e-mail: fatkhiddin.1985@mail.ru

Мирзоева Садбарг Саидакобировна - корманди шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, ш. Душанбе, хиёбони Рўдакӣ 19, e-mail:sadbargi_said99@mail.ru

(Мулоҳизаҳо дар ҳошияи китоби “Масири сарнавишт”. -Душанбе: “Ирфон”, 2025. -248 саҳ.)

(Идома. Аввалаш дар шумораи гузашта)

Бознашр аз нашрияи “Минбари халқ” № 37 (1590). Санаи нашр 23 сентябри соли 2026.

Чорум. Муаллифи пешгуфтори китоб “Сулҳу ваҳдат ҳадяи Пешвои миллат аст” (– С.3-12) дар ибтидои матлаб аз ташаббусоту ибтикороти созандаи Сарвари давлат дар шароити ҳассоси таърихӣ ёд карда, бар он таъкид меварзад, ки: “Дар арсаи сиёсат қадамҳои нахустини Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон на ба қасди давлатдорӣ, балки давлатсозӣ буд. Замоне зимоми ҳокимиятро ба даст гирифтанд, ки оташи ҷанги дохилӣ торафт баланд мегашт ва ҷумҳурӣ дар ҳолати парокандагӣ қарор дошт” (ниг.: Масири сарнавишт. –Душанбе: “Ирфон”, 2025. – С.3). Воқеан, дар рӯзҳои сахти ҷанги шаҳрвандӣ, ки ҳеҷ нафаре даъвои курсии мансабро намекард ва касе ба касе эътимоду бовар надошт, Сарвари давлат бо ҷуръату ҷасорати фардӣ зимоми раҳбарии ҷумҳуриро ба даст гирифта, масири душвори давлатсозиро ҳадафмандона паймуд. Ибтидои солҳои навадуми асри гузашта, ки давлат, кишвар, Ватан ва билохира миллат дар ҳоли навмедию парешонӣ ба сар мебурд ва касе кафолати амнияти касеро намедод, Эмомалӣ Раҳмон ба майдони сиёсат по гузошта, бо фидокорию сарсупурдагию азхудгузарӣ сарнавишти давлат, миллат ва Ватанро рақам зад. Ин нуктаи муҳимро муаллифи пешгуфтор хеле равшан таъкид мекунад: “Аз худ гузаштанҳо буд, ки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷони худро дар хатар гузошта, дар душвортарин марҳилаҳо худро ба хидмати халқ бахшиду давлатро наҷот дод. Шахсиятҳо якбора ба вуҷуд наомадаанд ва таърих шоҳид аст, ки онҳоро заҳмату қаҳрамониҳову талошҳои бесобиқа шахсият сохтаанд” (ниг.: Масири сарнавишт. – Душанбе: “Ирфон”, 2025. – С.4).

Муаллифи пешгуфтор аз фарҳанги сулҳофаринӣ ва табиату сиришти лидери сиёсӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сухан ба миён оварда, аз ҷумла нигоштааст: “Фарҳанги сулҳу ваҳдатофарии Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бузургтарин мактаби омӯзанда, на танҳо барои Тоҷикистон, балки барои тамоми аҳли башар мебошад. Ин фарҳанг буд, ки оташи фитна хомӯш гардид, кинаҳо аз дилҳо зудуда гардиданд ва ғаразу ниқор аз байн рафт. Адолат пойдор гардид ва дар пояи сулҳу дӯстӣ шаҳру деҳоти кишвар ба таври қиёснашаванда аз нав ободу зебо гардид. Чун пойдевори бино адолат мешавад, он ҳеҷ гоҳ газанд намеёбад. Адолат ва ҳиммати баланди Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҷодаи сулҳу ваҳдату бунёдкорӣ ҳамин аст, ки дар ин роҳ чизе (миёни обу оташ рафтан, баргардонидани гурезаҳо, обод намудани хонаву манзилҳои сӯхтаву валангор ва ғ.)-ро аз халқи худ дареғ надоштаанд (ниг.: Масири сарнавишт. – Душанбе: “Ирфон”, 2025. – С.7). Муаллифи пешгуфтор, бо таваҷҷуҳ ба ибтикороти Сарвари давлат, масъалаҳои муҳиммеро аз қабили: ҷаҳду талошҳои пайгиронаи Сарвари давлат дар сохтмони давлати миллӣ; баргардонидани фирориёни иҷборӣ; ҳалли мушкилоти дандоншикани дохилӣ; расидан ба марҳилаи ваҳдати миллӣ; таъмини амнияту суботи ҷамъиятӣ; ба унвони меъёри кору пайкори сиёсӣ қарор додани фарҳангсолорию мардумпарастӣ; фатҳи қуллаҳои мурод ва ба сӯйи ояндаи дурахшон ҳаракат кардани давлат-миллат дунбол карда, дар заминаи ибтикороти созандаи Сарвари давлат хулосабандиҳои ҷолибе ироа фармудааст.

Панҷум. Бахши аввал – “Пешвои миллат аз нигоҳи сиёсатмадорон ва ходимони илму адаб”-и китоб, тавре ки болотар ишора шуд, изҳори назарҳои чеҳраҳои матраҳи сиёсату давлатдорӣ ва илму адаби дохилию хориҷиро дар робита бо шахсияти таърихии Эмомалӣ Раҳмон дар бар мегирад. Дар ин бахш бо тартиби муайян дидгоҳҳои Президенти Федератсияи Русия Владимир Владимирович Путин (– С.15), Раиси Ҷумҳурии Мардумии Чин Си Ҷин Пин (– С.16), Президенти Ҷумҳурии Узбекистон Шавкат Мирзиёев (– С.17), Президенти Ҷумҳурии Белорус Александр Лукашенко (– С.18), Президенти Ҷумҳурии Озарбойҷон (–С.19), собиқ Президенти ИМА Ҷорҷ Буш (– С.20), собиқ Президенти Ҳиндустон Коҷерил Роман Наранян (– С.21), собиқ Президенти Ҷумҳурии Қирғизистон Аскар Акаев (– С.22), Қаҳрамони миллии Афғонистон Аҳмадшоҳи Масъуд (–С.23), собиқ Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид Кофи Аннан (– С.24), Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид Антониу Гутерриш (– С.25), Нависандаи халқии Қирғизистон Чингиз Айтматов (– С.26), Нависандаи халқии Доғистон Расул Ҳамзатов (– С.27), собиқ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Қаҳҳор Маҳкамов (– С.28), собиқ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Раҳмон Набиев (– С.29), собиқ Раиси Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Шукурҷон Зуҳуров (– С.30), Ҳунарпешаи халқии ИҶШС Ҳошим Гадоев (-С.31), Шоири халқии Ҷумҳурии Тоҷикистон Гулназар Келдӣ (– С.32), Нависандаи халқии Тоҷикистон Саттор Турсун (– С.33), донишманди номвари тоҷик Муҳаммадҷон Шакурӣ (– С.34) оварда шудааст.

Шашум. Дар бахши аввали китоб – “Пешвои миллат аз нигоҳи сиёсатмадорон ва ходимони илму адаб” назари хос ва дидгоҳи вежаи 26 нафар сиёсатмадор, донишманд, адиб, нависанда ва шахсияти саршиноси ҷаҳонӣ, минтақавӣ ва ватанӣ, минҷумла андешаҳои иҷмолии Президенти Федератсияи Русия Владимир Владимирович Путин (– С.15), Раиси Ҷумҳурии Мардумии Чин Си Ҷин Пин (– С.16), Президенти Ҷумҳурии Узбекистон Шавкат Мирзиёев (– С.17), Президенти Ҷумҳурии Белорус Александр Лукашенко (– С.18), Президенти Ҷумҳурии Қазоқистон Қосим-Жомарт Тоқаев, Президенти Ҷумҳурии Озарбойҷон Илҳом Алиев (– С.19), собиқ Президенти ИМА Ҷорҷ Буш (– С.20), собиқ Президенти Ҳиндустон Коҷерил Роман Наранян (– С.21), собиқ Президенти Ҷумҳурии Қирғизистон Аскар Акаев (–С.22), Қаҳрамони миллии Афғонистон Аҳмадшоҳи Масъуд (– С.23), собиқ Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид Кофи Аннан (– С.24), Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид Антониу Гутерриш (– С.25), Нависандаи халқии Қирғизистон Чингиз Айтматов (– С.26), Нависандаи халқии Доғистон Расул Ҳамзатов (– С.27), собиқ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Қаҳҳор Маҳкамов (– С.28), собиқ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Раҳмон Набиев (– С.29), собиқ Раиси Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Шукурҷон Зуҳуров (– С.30), Ҳунарпешаи халқии ИҶШС Ҳошим Гадоев (– С.31), Шоири халқии Ҷумҳурии Тоҷикистон Гулназар Келдӣ (– С.32), Нависандаи халқии Тоҷикистон Саттор Турсун (– С.33), донишманди номвари тоҷик Муҳаммадҷон Шакурӣ (– С.34) ва дигарон дар нисбати шахсият, ибтикор ва мақому ҷойгоҳи сиёсию давлатии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон гирд оварда шудааст. Дар ин бахш, маҷмуан дидгоҳу назароти 19 нафар сиёсатмадори матраҳи ватанию минтақавию ҷаҳонӣ, 6 нафар адиби номдори миллию фаромиллӣ бо шумули Чингиз Айтматови Қирғиз, Расул Ҳамзатови Доғистонӣ, Гулназар Келдӣ, Саттор Турсун, Муҳаммадҷон Шакурӣ Тоҷикистонӣ, 1 нафар ҳунарманди маъруфи Тоҷикистонӣ – Ҳунарманди мардумии Иттиҳоди Ҷамоҳири Шуравии Сотсиалистӣ Ҳошим Гадоев дар бораи Пешвои миллат ҷо дода шудааст, ки дидгоҳу арзёбиҳои ҳар нафар аҳаммияти сиёсӣ, давлатӣ, мафкуравӣ, маърифатӣ ва фарҳангӣ дорад. Барои намуна, ба чанд назар ва дидгоҳи сиёсатмадорону давлатмардону адибони номдори минтақавию ҷаҳонӣ, ки дар нисбати Пешвои миллат ироа гардидаанд, таваҷҷуҳ мекунем. Сиёсатмадори матраҳи имрӯзӣ, Президенти Федератсияи Русия Владимир Владимирович Путин, ки бо Сарвари давлати мо дӯстони қаринанд ва Федератсияи Русия аз шарикони стратегии давлати мо маҳсуб мешавад, Эмомалӣ Раҳмонро ҳамчун сиёсатмадори дурандешу намоён васфу ситоиш намуда, хадамоти ӯро дар устувории сулҳу амнияти минтақавию ҷаҳонӣ минҳайси падидаи омӯзанда арзёбӣ карда, гуфтааст: “Эмомалӣ Раҳмон яке аз симоҳои барҷаста буда, дар байни сиёсатмадорони Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил мавқеи намоёнро ишғол мекунад. Ин беҳуда нест. Тасмими ҷидду ҷаҳди ӯ аз он шаҳодат медиҳад, ки дар Тоҷикистон раванди сулҳ тавре пойдор аст, ки назираш дар ҳеҷ як мамлакате, ки чунин вазъияти муташанниҷ дошт, дида намешавад. Ҳар он чи оид ба ин масъала дар Тоҷикистон амалӣ гардидааст, мисоли хубест барои бисёр халқҳову мамолики дигар (– С.15).

Ба дунболи ин, давлатмадори маъруфи ҷаҳонӣ Раиси Ҷумҳурии Мардумии Чин Си Ҷин Пин, ки солҳои сол аст, ки бо Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон робитаи дӯстию рафоқат дорад, аз нуфузи сиёсии Эмомалӣ Раҳмон дар арсаи сиёсати миллию байналмилалӣ ёдовар шуда, соҳиби муҳаббату эътимоди мардум гаштани Пешвои миллатро ба ибтикороти созандаи ӯ вобаста карда, мегӯяд: “Шумо пешвое ҳастед, ки соҳиби муҳаббату эҳтироми мардуми Тоҷикистон гаштаед. Таҳти роҳбарии Шумо дар кишвар суботи сиёсӣ, рушди иқтисодӣ ва боло рафтани сатҳи некӯаҳволии мардум таъмин гардида, Тоҷикистон дар ҳифзи сулҳу субот ва ҳавасмандгардонӣ ба он дар Осиёи Марказӣ саҳми муҳим мегузорад (– С.16).

Сиёсатмадору давлатмарди машҳур – Президенти Ҷумҳурии Белорус Александр Лукашенко дар арзёбии худ сиёсати сулҳофарии Эмомалӣ Раҳмонро тамҷид карда, ба он ишора мекунад, ки ба ин марди арсаи сиёсат ташаккур арз медорем, чаро ки сулҳу суботе, ки Эмомалӣ Раҳмон ба кишвараш овард, на танҳо Тоҷикистонро, балки кулли минтақаро ҳам ба сулҳу суботу оромиш расонид. Ба гуфтаҳои Президенти Ҷумҳурии Белорус Александр Лукашенко таваҷҷуҳ мекунем: “Тоҷикони сарбаланду меҳнатдӯст, боистеъдод ва меҳмоннавоз, воқеан ҳам, бо ҳамватани худ – Эмомалӣ Раҳмон ифтихор мекунанд. Он сиёсати оқилона, ки ин мард пеш мебарад, бори дигар такрор мекунам, ки мамлакаташро ҳифз намуд, ба ин замин сулҳу осоиш овард. Инро на танҳо Шумо қадр мекунед, мо ҳама аъзои ИДМ ин хидмати наҷибро қадр мекунем, зеро сулҳу осоиш дар замини Шумо сулҳу осоиш ҳам дар Белоруси мо, ҳам Русия, ҳам дигар давлатҳо мебошад” (– С18). Собиқ Президенти ИМА Ҷорҷ Буш таъкид кардааст, ки Эмомалӣ Раҳмон дар замоне сари қудрат омад, ки кишвараш дар ҳоли нобудӣ қарор дошт ва ӯ, бо истифода аз қудрату матонату маҳорати сиёсӣ сулҳу оромишро ба мамлакат оварда, халқу ватанро аз ҳолакату нобудӣ наҷот дод ва чунин сиёсатмадорон, воқеан каманд. Ба баҳои баланди Президенти собиқи ИМА Ҷорҷ Буш дар нисбат диққат медиҳем: “Эмомалӣ Раҳмон дар замони бисёр муташанниҷ ба кишвару халқаш сарвар гардид. Ӯ тавонист, халқу давлаташро аз вартаи нобудӣ наҷот диҳад. Вай дар муддати на чандон тулонӣ дар мамлакат сулҳ барқарор кард ва ба арсаи байналхалқӣ баромад. Чунин сиёсатмадорон каманд...” (– С.20).

Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон Шавкат Мирзиёев аз ҷумлаи раисҷумҳуронест, ки бо Пешвои миллат аз ҳамон ибтидои ба раисҷумҳурӣ расидан, аҳди бародарӣ барбаста, дар таҳкими раванди сулҳу субот ва рушду тараққиёти минтақавӣ саҳм мегузоранд. Дар мулоқоту диду боздидҳое, ки миёни ин ду сарвари ҳамсоя иттифоқ меафтанд, ҳамагӣ шоҳиданд, ки Эмомалӣ Раҳмон ва Шавкат Мирзиёев чун ду бародар ҳамдигарро ба оғуш мекашанд, аз пешрафту шукуфоии кишварҳояшон хушнуд мегарданд ва барои сулҳу оромиши пойдор талош меварзанд. Муҳтарам Шавкат Мирзиёев бо ихлосу самимият аз заҳамоти беназири Сарвари давлати тоҷикон ёд карда, аз ҷумла мегӯяд: “Мо шуморо ҳамчун ходими намоёни давлатӣ ва сиёсии замонамон, фарзанди соҳибэҳтиром, ватандӯст ва пешвои асили мардуми бародари тоҷик мешиносем ва беандоза эҳтиром мекунем. Шумо ба сифати Президенти Тоҷикистон бо меҳнати бисёрсолаи пурсамар ва таҷрибаи бузурги идорӣ дар корҳои вобаста ба баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ, рушди босуръати кишвар дар ҳамаи соҳаҳо ва таҳкими пайвастаи обрӯву нуфузи кишвари худ дар арсаи байналмилалӣ мавқеи хосса доред” (– С17).

Қаҳрамони миллии Афғонистон Аҳмадшоҳи Масъуд, ки аз дӯстони қарини Эмомалӣ Раҳмон буд, қаҳрамонию корномаҳои Пешвои миллатро бо ифтихору сарбаландӣ ёд карда, аз тоҷику тоҷикистониҳо тақозо менамояд, ки атрофи ин шахсияти ғамхору дилсӯзу сарсупурда муттаҳид шаванд: “Ман имрӯз роҳбари кишвари шуморо дидам, ки ҷон ба кафи даст, зери тиру туп, барои даъвати бародарони фирорӣ ба сулҳу ваҳдат омадааст. Роҳбаре, ки барои мардумаш ҷонашро дареғ намедорад, қодир аст сулҳ оварад. Атрофи ӯ муттаҳид шуда, ӯро гиромӣ доред. Бадбахтии миллати мо – афғонистониҳо дар он аст, ки мо то ҳанӯз чунин роҳбари ғамхор надоштаем” (– С.23).

Давомаш дар шумораҳои оянда

Қобилҷон Хушвахтзода - президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик

Дар шароити ҷаҳонишавии имрӯза, ки рақобати фарҳангӣ ва иттилоотӣ байни давлатҳо рӯз аз рӯз шиддат мегирад, масъалаи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ аҳамияти ҳаётан муҳим пайдо мекунад. Мероси маънавӣ ва фарҳангӣ на танҳо сарвати миллӣ, балки омили муҳими худшиносии миллӣ, амнияти фарҳангӣ ва эътибори байналмилалии давлат мебошад. Аммо таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки механизмҳои анъанавии ҳуқуқи моликияти зеҳнӣ — ҳуқуқи муаллиф, патент, тамғаи тиҷоратӣ — барои ҳифзи пурраи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ кофӣ нестанд. Ин мушкилот боиси таҳияи реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) гардид, ки имкон медиҳад мероси маънавӣ ва фарҳангӣ берун аз мӯҳлати стандартии ҳуқуқи муаллифӣ ҳифз карда шавад.

Истилоҳи Sui Generis аз забони лотинӣ гирифта шуда, маънои «аз ҷинси худ», «хоси худ», «аз навъи худ»-ро дорад. Дар соҳаи ҳуқуқ, махсусан дар ҳуқуқи моликияти зеҳнӣ ва ҳифзи мероси фарҳангӣ, он ба маъноҳои низоми махсуси ҳуқуқӣ, системаи махсуси ҳуқуқӣ, реҷаи махсуси ҳуқуқӣ ва ҳуқуқи хос тарҷума ва истифода мешавад. Ҳуқуқи Sui Generis яке аз механизмҳои махсуси ҳуқуқӣ мебошад, ки барои ҳифзи объектҳое истифода мешавад, ки таҳти қоидаҳои умумии ҳуқуқи муаллифӣ ё патентӣ пурра ҷой намегиранд.

Мубрамияти мавзӯи таҳқиқот аз он иборат аст, ки дар қонунгузории миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон то ҳол реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) барои ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ ҷорӣ карда нашудааст. Ин камбуди ҷиддии қонунгузорӣ боиси он мегардад, ки ҳифзи мероси маънавии мутафаккирони тоҷик ва ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ дар сатҳи миллӣ ва байналмилалӣ бо мушкилот рӯ ба рӯ шавад. Аз ин рӯ, омӯзиши таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ дар соҳаи татбиқи Sui Generis ва таҳияи тавсияҳо барои Тоҷикистон аҳамияти хоса дорад.

Ҳадафи асосии ин мақола таҳлили таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ дар соҳаи татбиқи реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) барои ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ ва пешниҳоди тавсияҳо барои Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Барои расидан ба ин ҳадаф вазифаҳои зерин гузошта шудаанд: таҳлили мафҳум ва моҳияти Sui Generis; омӯзиши таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ дар соҳаи татбиқи Sui Generis; муайян кардани имкониятҳои истифодаи таҷрибаи хориҷӣ дар шароити Тоҷикистон; пешниҳоди тавсияҳо барои ҷорӣ кардани реҷаи махсуси ҳуқуқӣ дар қонунгузории миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон.

Реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) яке аз механизмҳои махсуси ҳуқуқӣ мебошад, ки барои ҳифзи объектҳое истифода мешавад, ки таҳти қоидаҳои умумии ҳуқуқи муаллифӣ ё патентӣ пурра ҷой намегиранд. Ин механизм махсусан барои ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ, дониши суннатӣ ва фолклор аҳамияти калон дорад.

Ҳуқуқи Sui Generis аз ҳуқуқи муаллиф ва патентӣ бо хусусиятҳои зерин тафовут мекунад:

Аввал, муҳлати ҳифз. Ҳуқуқи Sui Generis метавонад берун аз мӯҳлати стандартии ҳуқуқи муаллифӣ (одатан 70 сол пас аз марги муаллиф) амал кунад. Ин маънои онро дорад, ки ҳифзи мероси фарҳангӣ ва дониши суннатӣ метавонад ба таври номуайян идома ёбад. Дар баъзе ҳолатҳо, ҳуқуқи Sui Generis метавонад ба таври абадӣ амал кунад.

Дуюм, субъекти ҳуқуқ. Ҳуқуқи Sui Generis метавонад ба ҷамоаҳо, гурӯҳҳо ё давлатҳо тааллуқ дошта бошад, на танҳо ба шахсони воқеӣ. Ин маънои онро дорад, ки ҳифзи мероси фарҳангӣ ва дониши суннатӣ метавонад ба таври коллективӣ амалӣ карда шавад.

Сеюм, объекти ҳифз. Ҳуқуқи Sui Generis метавонад объектҳои гуногунро дар бар гирад, аз ҷумла дониши суннатӣ, ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ, фолклор, мероси фарҳангии ғайримоддӣ ва дигар объектҳо.

Чорум, механизми ҳифз. Ҳуқуқи Sui Generis метавонад механизмҳои гуногуни ҳифзро дар бар гирад, аз ҷумла бақайдгирӣ, сертификатсия, иҷозатномадиҳӣ ва дигар механизмҳо.

Зарурати татбиқи реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) дар ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ аз чанд ҷиҳат ба миён меояд:

Аввал, маҳдудиятҳои ҳуқуқи муаллиф. Ҳуқуқи муаллиф ба осори қадимӣ аксар вақт ба анҷом расидааст ва онҳо таҳти ҳимояи ҳуқуқи муаллиф қарор намегиранд. Ин маънои онро дорад, ки осори мутафаккирони қадимӣ метавонанд аз тарафи ҳар шахс бидуни иҷозат истифода шаванд.

Дуюм, хусусиятҳои мероси маънавӣ. Мероси маънавӣ ва фарҳангӣ аксар вақт хусусияти коллективӣ дорад ва ба як шахси мушаххас тааллуқ надорад. Ин маънои онро дорад, ки механизмҳои анъанавии ҳуқуқи муаллиф, ки ба шахси мушаххас нигаронида шудаанд, барои ҳифзи онҳо мувофиқ нестанд.

Сеюм, хатари азхудкунии нораво. Дар шароити ҷаҳонишавӣ хатари азхудкунии норавои мероси маънавӣ ва фарҳангӣ афзудааст. Ин масъала хусусан нисбат ба дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ равшантар зоҳир мегардад.

Чорум, зарурати ҳифзи манфиатҳои иқтисодӣ. Ҳуқуқи Sui Generis метавонад ба ҷамоаҳо ва гурӯҳҳо имкон диҳад, ки аз истифодаи мероси худ ҳиссаи одилона гиранд.

Ҳиндустон яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis барои ҳифзи дониши суннатӣ мебошад. Ҳиндустон Китобхонаи рақамии дониши суннатиро таъсис додааст, ки дар он маълумот дар бораи тибби анъанавӣ, растаниҳои доруворӣ, омехтаҳои доруворӣ ва дигар донишҳои суннатӣ ҷамъоварӣ карда шудаанд. Ин китобхона имкон медиҳад, ки дониши суннатии Ҳиндустон дар сатҳи байналмилалӣ ҳифз карда шавад ва аз азхудкунии норавои он пешгирӣ карда шавад.

Китобхонаи рақамии дониши суннатии Ҳиндустон соли 2001 таъсис дода шудааст ва ҳоло зиёда аз 34 миллион саҳифа маълумотро дар бар мегирад. Ин китобхона маълумотро дар бораи тибби анъанавӣ, растаниҳои доруворӣ, омехтаҳои доруворӣ ва дигар донишҳои суннатӣ дар шакли рақамӣ нигоҳ медорад. Ҳадафи асосии он пешгирӣ аз додани патентҳои ғайриқонунӣ ба ширкатҳои хориҷӣ барои донишҳои суннатии Ҳиндустон мебошад.

Ҳиндустон инчунин Қонуни гуногунии биологиро соли 2002 қабул кардааст, ки дар моддаи 36-и он пешбинӣ шудааст, ки Ҳукумати марказӣ бояд системаи Sui Generis-ро барои ҳифзи ҳуқуқҳои моликияти зеҳнӣ ба дониши суннатӣ таҳия намояд. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатии марбут ба гуногунии биологӣ ҳифз карда шавад.

Таҷрибаи Ҳиндустон нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Ҳиндустон то ҳол системаи пурраи Sui Generis барои ҳифзи ҳамаи шаклҳои дониши суннатӣ вуҷуд надорад ва зарурати таҳияи он идома дорад.

Панама яке аз давлатҳои аввалин дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Панама соли 2000 Қонуни № 20-ро қабул кардааст, ки реҷаи махсуси моликияти зеҳниро барои ҳуқуқҳои коллективии халқҳои бумӣ муқаррар мекунад. Ин қонун ҳадафи ҳифзи ҳуқуқҳои коллективии моликияти зеҳнӣ ва дониши суннатии халқҳои бумии Панамаро дар эҷодиёти онҳо, аз ҷумла асбобҳои мусиқӣ, мусиқӣ, рақсҳо, ифодаҳои шифоҳӣ ва хаттӣ дар бар мегирад.

Қонуни № 20-и Панама яке аз аввалин қонунҳои Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба халқҳои бумӣ ҳуқуқҳои истисноӣ, коллективӣ ва абадӣ барои эҷодиёти онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шаванд ва аз истифодаи нодурусти онҳо пешгирӣ карда шавад.

Таҷрибаи Панама нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Панама ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои халқҳои бумӣ.

Перу яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Перу соли 2002 Қонуни № 27811-ро қабул кардааст, ки реҷаи махсуси ҳифзи дониши коллективии халқҳои бумиро муқаррар мекунад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатии марбут ба захираҳои биологӣ ҳифз карда шавад ва аз азхудкунии норавои он пешгирӣ карда шавад.

Қонуни № 27811-и Перу яке аз аввалин қонунҳои Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба халқҳои бумӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад. Инчунин, қонун механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Перу нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Перу ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои халқҳои бумӣ.

Бразилия яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Бразилия соли 2001 Чораи муваққатии № 2186-16-ро қабул кардааст, ки дастрасӣ ба мероси генетикӣ ва дониши суннатии марбут ба онро танзим мекунад. Ин чора имкон медиҳад, ки дониши суннатии марбут ба гуногунии биологӣ ҳифз карда шавад ва аз азхудкунии норавои он пешгирӣ карда шавад.

Чораи муваққатии № 2186-16-и Бразилия яке аз аввалин санадҳои Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба ҷамоаҳои маҳаллӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатии онҳо медиҳад. Ин чора имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад. Инчунин, чора механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Бразилия нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Бразилия ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин чора вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои ҷамоаҳои маҳаллӣ.

Африқои Ҷанубӣ яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Африқои Ҷанубӣ соли 2019 Қонуни ҳифз, пешбурд, рушд ва идоракунии дониши бумиро қабул кардааст, ки ба дониши суннатӣ мақоми махсуси ҳуқуқӣ дар доираи реҷаи Sui Generis медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад.

Қонуни соли 2019-и Африқои Ҷанубӣ яке аз қонунҳои муосиртарини Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба ҷамоаҳои маҳаллӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад. Инчунин, қонун механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Африқои Ҷанубӣ нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Африқои Ҷанубӣ ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои ҷамоаҳои маҳаллӣ.

Кения яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Кения соли 2016 Қонуни ҳифзи дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангиро қабул кардааст, ки реҷаи нави Sui Generis-ро барои ҳифз ва пешбурди дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ муқаррар мекунад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шаванд ва аз истифодаи нодурусти онҳо пешгирӣ карда шавад.

Қонуни соли 2016-и Кения яке аз қонунҳои муосиртарини Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба ҷамоаҳои маҳаллӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шаванд ва аз истифодаи нодурусти онҳо пешгирӣ карда шавад. Инчунин, қонун механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Кения нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Кения ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои ҷамоаҳои маҳаллӣ.

Таиланд яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Таиланд соли 1999 Қонуни ҳифз ва пешбурди дониши тибби анъанавии Таиландро қабул кардааст, ки реҷаи Sui Generis-ро барои ҳифзи дониши тибби анъанавӣ муқаррар мекунад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши тибби анъанавӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад.

Қонуни соли 1999-и Таиланд яке аз қонунҳои аввалини Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба ҷамоаҳои маҳаллӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши тибби анъанавии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши тибби анъанавӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад. Инчунин, қонун механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Таиланд нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши тибби анъанавӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Таиланд ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои ҷамоаҳои маҳаллӣ.

Филиппин яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Филиппин соли 1997 Қонуни ҳуқуқҳои халқҳои бумиро қабул кардааст, ки ба халқҳои бумӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шаванд ва аз истифодаи нодурусти онҳо пешгирӣ карда шавад.

Қонуни соли 1997-и Филиппин яке аз қонунҳои аввалини Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки ба халқҳои бумӣ ҳуқуқҳои коллективӣ барои дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии онҳо медиҳад. Ин қонун имкон медиҳад, ки дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шаванд ва аз истифодаи нодурусти онҳо пешгирӣ карда шавад. Инчунин, қонун механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Филиппин нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Филиппин ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин қонун вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои халқҳои бумӣ.

Чин яке аз давлатҳои пешқадам дар соҳаи татбиқи Sui Generis мебошад. Чин Пойгоҳи патентии тибби анъанавии Чинро таъсис додааст, ки дар он маълумот дар бораи патентҳои тибби анъанавӣ ҷамъоварӣ карда шудаанд. Ин пойгоҳ имкон медиҳад, ки дониши тибби анъанавии Чин дар сатҳи байналмилалӣ ҳифз карда шавад ва аз азхудкунии норавои он пешгирӣ карда шавад.

Пойгоҳи патентии тибби анъанавии Чин яке аз пойгоҳҳои муосиртарини Sui Generis дар ҷаҳон мебошад, ки маълумотро дар бораи патентҳои тибби анъанавӣ дар шакли рақамӣ нигоҳ медорад. Ин пойгоҳ имкон медиҳад, ки дониши тибби анъанавӣ дар асоси бақайдгирӣ ҳифз карда шавад ва аз истифодаи нодурусти он пешгирӣ карда шавад. Инчунин, пойгоҳ механизмҳои розигии пешакӣ ва ҳиссаи одилона аз даромадро пешбинӣ мекунад.

Таҷрибаи Чин нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи дониши тибби анъанавӣ самаранок бошанд. Аммо бояд қайд кард, ки дар Чин ҳамчунин мушкилоти марбут ба татбиқи ин пойгоҳ вуҷуд доранд, аз ҷумла мушкилоти марбут ба бақайдгирӣ ва ҳимояи ҳуқуқҳои ҷамоаҳои маҳаллӣ.

Дар асоси таҳлили таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ, мо пешниҳод менамоем, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон қонунгузории махсусро дар бораи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ дар доираи реҷаи Sui Generis қабул намояд. Ин қонунгузорӣ бояд ҷанбаҳои зеринро дар бар гирад:

Аввал, таърифи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ. Қонунгузорӣ бояд мафҳумҳои «мероси маънавӣ», «мероси фарҳангӣ», «дониши суннатӣ» ва «ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ»-ро ба таври возеҳ муайян кунад.

Дуюм, муайян кардани объектҳои ҳифз. Қонунгузорӣ бояд объектҳои ҳифз — мероси маънавӣ, мероси фарҳангӣ, дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ — ба таври возеҳ муайян кунад.

Сеюм, муайян кардани субъектҳои ҳуқуқ. Қонунгузорӣ бояд субъектҳои ҳуқуқ — ҷамоаҳо, гурӯҳҳо, давлат, шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ — ба таври возеҳ муайян кунад.

Чорум, муайян кардани муддати ҳифз. Қонунгузорӣ бояд муддати ҳифзро ба таври возеҳ муайян кунад. Ин муддат бояд берун аз мӯҳлати стандартии ҳуқуқи муаллифӣ амал кунад ва ба таври номуайян идома ёбад.

Панҷум, муайян кардани механизмҳои ҳифз. Қонунгузорӣ бояд механизмҳои ҳифз — бақайдгирӣ, сертификатсия, иҷозатномадиҳӣ — ба таври возеҳ муайян кунад.

Шашум, муайян кардани механизмҳои ҳимоя. Қонунгузорӣ бояд механизмҳои ҳимоя — аз ҷумла механизмҳои ҳимоя аз азхудкунии нораво ва таҳрифоти таърихӣ — ба таври возеҳ муайян кунад.

Ҳафтум, муайян кардани механизмҳои ҳамкорӣ. Қонунгузорӣ бояд механизмҳои ҳамкорӣ — аз ҷумла ҳамкорӣ бо давлатҳои дигар ва ташкилотҳои байналмилалӣ — ба таври возеҳ муайян кунад.

Дар асоси таҷрибаи Ҳиндустон, мо пешниҳод менамоем, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон Китобхонаи рақамии дониши суннатиро таъсис диҳад. Ин китобхона бояд маълумотро дар бораи дониши суннатӣ, мероси маънавӣ ва фарҳангӣ, дастхатҳо ва осори адабиву илмӣ дар шакли рақамӣ нигоҳ дорад. Ин китобхона бояд вазифаҳои зеринро иҷро намояд:

Аввал, ҷамъоварӣ ва нигоҳдории маълумот. Китобхона бояд маълумотро дар бораи дониши суннатӣ, мероси маънавӣ ва фарҳангӣ, дастхатҳо ва осори адабиву илмӣ ҷамъоварӣ ва нигоҳдорӣ намояд.

Дуюм, таҳлили ҳуқуқӣ ва таърихӣ. Китобхона бояд таҳлилҳои ҳуқуқӣ ва таърихии мероси маънавӣ ва фарҳангиро дар бар гирад. Ин таҳлилҳо бояд барои муайян кардани мансубияти таърихӣ ва арзиши ҳуқуқии мерос истифода шаванд.

Сеюм, ҳифзи маълумот. Китобхона бояд маълумотро аз ҳар гуна дахолати нодуруст ҳифз намояд. Ин ҳифз бояд ҳам ҷанбаҳои техникӣ ва ҳам ҷанбаҳои ҳуқуқиро дар бар гирад.

Чорум, дастрасӣ ба маълумот. Китобхона бояд маълумотро барои ҳамаи истифодабарандагон — муҳаққиқон, кормандони давлатӣ, аҳли ҷомеа — дастрас намояд. Ин дастрасӣ бояд мутобиқи қонунгузорӣ ва бо риояи ҳуқуқҳои муаллифӣ таъмин карда шавад.

Панҷум, ҳамкорӣ бо пойгоҳҳои байналмилалӣ. Китобхона бояд бо пойгоҳҳои байналмилалии моликияти зеҳнӣ — аз ҷумла пойгоҳҳои WIPO — пайваст карда шавад. Ин ҳамкорӣ имкон медиҳад, ки маълумот дар сатҳи байналмилалӣ дастрас бошад ва ҳамчун далели пешина дар баҳсҳои патентӣ истифода шавад.

Шашум, ҳифз аз азхудкунии нораво. Китобхона бояд ҳамчун воситаи ҳифз аз азхудкунии норавои мероси маънавӣ ва фарҳангӣ истифода шавад. Ин китобхона метавонад ҳамчун далели расмӣ дар баҳсҳои ҳуқуқӣ хидмат кунад.

Дар асоси таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ, мо пешниҳод менамоем, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон Реестри миллии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ-ро таъсис диҳад. Ин Реестр бояд базаи ягонаи ҳуқуқӣ ва электронии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ, дастхатҳо ва осори адабиву илмиро дар бар гирад. Ин Реестр бояд вазифаҳои зеринро иҷро намояд:

Аввал, бақайдгирии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ. Реестр бояд мероси маънавӣ ва фарҳангӣ, дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии анъанавиро ба қайд гирад.

Дуюм, нигоҳдории маълумот. Реестр бояд маълумотро дар бораи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ, дастхатҳо ва осори адабиву илмӣ нигоҳ дорад.

Сеюм, дастрасӣ ба маълумот. Реестр бояд маълумотро барои ҳамаи истифодабарандагон — муҳаққиқон, кормандони давлатӣ, аҳли ҷомеа — дастрас намояд.

Чорум, ҳамкорӣ бо пойгоҳҳои байналмилалӣ. Реестр бояд бо пойгоҳҳои байналмилалии моликияти зеҳнӣ — аз ҷумла пойгоҳҳои Созмони Умумиҷаҳонии Моликияти Зеҳнӣ (WIPO) — пайваст карда шавад.

Панҷум, ҳифз аз азхудкунии нораво. Реестр бояд ҳамчун воситаи ҳифз аз азхудкунии норавои мероси маънавӣ ва фарҳангӣ истифода шавад.

Дар асоси таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ, мо пешниҳод менамоем, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамкории байналмилалиро дар соҳаи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ тақвият диҳад. Ин ҳамкорӣ бояд дар самтҳои зерин анҷом дода шавад:

Аввал, ҳамкорӣ бо ЮНЕСКО. Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд дар доираи Конвенсияи соли 2003 дар бораи ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ фаъолона иштирок намояд ва номинатсияҳои навро ба Рӯйхати репрезентативӣ пешниҳод кунад.

Дуюм, ҳамкорӣ бо WIPO. Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд дар доираи WIPO фаъолона иштирок намояд ва аз механизмҳои Sui Generis барои ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ истифода барад.

Сеюм, ҳамкорӣ бо давлатҳои минтақа. Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд бо давлатҳои минтақа — Эрон, Афғонистон, Ӯзбекистон, Қазоқистон, Қирғизистон, Туркманистон, Покистон ва Туркия — шартномаҳои дуҷониба ва бисёрҷониба дар соҳаи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ баста намояд.

Чорум, таъсиси комиссияҳои муштараки ҳуқуқӣ-таърихӣ. Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд бо давлатҳои минтақа комиссияҳои муштараки ҳуқуқӣ-таърихиро таъсис диҳад, ки ба ҳалли баҳсҳо дар бораи мансубияти мутафаккирон ва мероси фарҳангӣ машғул шаванд.

Дар асоси таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ, мо пешниҳод менамоем, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Стратегияи миллии ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ таҳия карда шавад. Ин стратегия бояд самтҳои асосии сиёсати давлатиро дар соҳаи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ муайян кунад ва ҳам ҷанбаҳои ҳуқуқӣ, ҳам ҷанбаҳои ташкилӣ, ҳам ҷанбаҳои молиявӣ ва ҳам ҷанбаҳои иттилоотиро дар бар гирад.

Стратегияи миллии ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ бояд самтҳои зеринро дар бар гирад:

Аввал, самти ҳуқуқӣ. Таҳия ва қабули қонунгузории махсус дар бораи ҳифзи мероси маънавӣ ва дониши суннатӣ дар доираи реҷаи Sui Generis; ворид намудани тағйирот ба қонунгузории амалкунанда; таъсиси Реестри миллии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ.

Дуюм, самти байналмилалӣ. Пешниҳоди номинатсияҳо ба ЮНЕСКО; бақайдгирии нишонҳои ҷуғрофӣ тавассути WIPO; бастани шартномаҳои дуҷониба ва бисёрҷониба бо кишварҳои минтақа; таъсиси комиссияҳои муштараки ҳуқуқӣ-таърихӣ.

Сеюм, самти илмӣ-таҳқиқотӣ. Гузаронидани экспертизаҳои таърихию фарҳангӣ; таҳияи лоиҳаҳои илмӣ оид ба омӯзиши мероси маънавӣ ва фарҳангӣ; ҳамкорӣ бо муассисаҳои илмии хориҷӣ.

Чорум, самти иттилоотӣ-фарҳангӣ. Паҳн ва оммавигардонии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ; ташкили чорабиниҳои фарҳангӣ; таъсиси марказҳои фарҳангӣ дар хориҷи кишвар.

Панҷум, самти молиявӣ. Таъмини маблағгузорӣ барои ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ; ҷалби сармоягузории хусусӣ; истифодаи грантҳои байналмилалӣ.

Шашум, самти ташкилӣ. Таъсиси мақомоти махсус барои ҳамоҳангсозии фаъолият дар соҳаи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ; тақвияти ҳамкорӣ байни мақомоти давлатӣ, муассисаҳои илмӣ ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ.

Хулоса, дар мақолаи мазкур мо масъалаи татбиқи реҷаи махсуси ҳуқуқӣ (Sui Generis) дар ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангии давлатро мавриди таҳлили муқоисавӣ қарор додем. Таҳлили таҷрибаи давлатҳои хориҷӣ — Ҳиндустон, Панама, Перу, Бразилия, Африқои Ҷанубӣ, Кения, Таиланд, Филиппин ва Чин — нишон медиҳад, ки механизмҳои Sui Generis метавонанд барои ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ самаранок бошанд.

Дар асоси таҳлили гузаронидашуда, мо пешниҳод менамоем, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон чораҳои зерин амалӣ карда шаванд:

Аввал, қабули қонунгузории махсус дар бораи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ дар доираи реҷаи Sui Generis.

Дуюм, таъсиси Китобхонаи рақамии дониши суннатӣ ба монанди Ҳиндустон.

Сеюм, таъсиси Реестри миллии мероси маънавӣ ва фарҳангӣ.

Чорум, тақвияти ҳамкории байналмилалӣ бо ЮНЕСКО, WIPO ва давлатҳои минтақа.

Панҷум, таҳияи Стратегияи миллии ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ.

Татбиқи ин чораҳо метавонад ба ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангии мутафаккирони тоҷик мусоидат намояд ва аз азхудкунии норавои онҳо аз ҷониби давлатҳо ва миллатҳои дигар пешгирӣ кунад. Ин раванд талошҳои пайвастаи давлат, ҷомеаи илмӣ ва дипломатияи фарҳангиро талаб мекунад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД, муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

Яке аз масоили баҳсталаби илм ва амалияи муосири давлатдорӣ на танҳо дар собиқ шуравӣ, балки кулли кураи замин принсипи дунявият мебошад. Дунявият ҳамчун принсипи давлатдорӣ аз замонҳои қадим - таълимотҳои бостонии Шарқу Ғарб замина гирифта, марҳилаҳои гуногуни таърихиро гузашта, имрӯз дар шакли гуногун ва бо мазмуни гуногун мавриди таҷрибаи давлатдории кишварҳои муосир гаштааст. Бояд қайд намуд, ки принсипи дунявият хислати таърихӣ-ҳуқуқӣ дошта, дар заминаи шароит ва талаботи ҷомеа дар шаклҳои гуногун зоҳир гардида, вобаста ба омилҳои гуногун бо шаклу усулҳои гуногун амалӣ мегардад.

Дар бораи мубраммияти назария ва махсусан амалияи давлати дунявӣ дар замони муосир Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон таъкид доштанд, ки «Дар вазъияти мураккаби ҷаҳони муосир мо вазифадорем, ки ба хотири ҳифзи истиқлолу озодӣ ва амнияти давлату ҷомеа дар баробари риояи талаботи қонунҳои давлати дунявӣ ба арзишҳои динӣ оқилона муносибат намуда, ҳам арзишҳои созандаи дини исломро ҳифз намоем ва ҳам пеши роҳи паҳншавии тафриқаандозиву ифротгароиро гирем. Ман чунин мешуморам, ки нисбат ба ин масъала бетарафӣ ё муросокорӣ кардан баробар ба ин аст, ки саодати худ ва фарзандони хешро барҳам занем»[Суханронии Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо фаъолон, намояндагони ҷомеа ва ходимони дини кишвар аз 09.03.с.2024 ]. Ин як ҷанбаи масъалаи мазкур аст, ки омӯзишу дарк ва таҳқиқоти онро мубрамм гардонидааст.

Мафҳуми «давлати дунявӣ» таърихи тулонӣ дошта, андешаҳои давлати дунявӣ дар таълимоти мутафаккирони Ориё, Шарқ ва Юнони қадим ба вуҷуд омада буданд. Масалан, Афлотун ҳукмронии файласуфонро талаб мекунад. Конфутсий ва Арасту назарияи падаршоҳиро дар илми ҳуқуқ асоснок намуда, назарияи илоҳии пайдоиши давлатро тарафдорӣ накардаанд. Яъне, онҳо хислати динӣ доштани ҳокимият ва давлатро эътироф накарда, заминаи рушд ёфтани андешаҳои дунявӣ ва сиёсӣ дар рушди таълимот оид ба давлату ҳуқуқ гаштанд. Абунасри Форобӣ назарияи органикии давлат ва ҳуқуқро дар шароити рушди Хилофати арабу мусалмонӣ таҳия намуда буд [Буризода Э.Б. Назарияи ҳуқуқ ва давлат. –Душанбе: Нашри Мубориз, 2022. (208с.) –C.51-52], ҳарчанд назарияи илоҳии пайдоиши давлату ҳуқук таълимоти асосии ин марҳила ба шумор мерафт. Дар баробари ин дар «Мадинаи фозила» хислатҳои довталаби ҳокими мадинаи фозиларо номбар кардааст, ки ҳамагӣ хислатҳои як ҳокими дунявӣ мебошанд. Форобӣ сарвар интихоб кардани файласуфро талаб мекунад. Вазифаҳои давлат низ вазифаҳои дунявӣ мебошанд на динӣ.

Агар ба таҷрибаи давлатдории кишварҳои исломӣ баргардем, пас, дар кишварҳои мусалмонӣ баъд аз он ки дар Конститутсияи Туркия ин мафҳум муқаррар гардид, он мавриди омўзиш, танқиду шарҳ қарор гирифт.

Мафҳуми мазкур дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 06 ноябри соли 1994 ҷойгир карда шуда, имрўз хислати дунявӣ доштани давлатдории Тоҷикистонро ифода мекунад. Дар моддаи якуми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар шудааст, ки: «Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад».[Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Дар раъйпурсии умумихалқӣ 6-уми ноябри соли 1994 қабул гардиlааст. Тавассути раъйпурсии умумихалқӣ 26-уми сентябри соли 1999, 22 – июни соли 2003 ва 22 июни соли 2016 тағйиру иловаҳо ворид карда шудааст). –Душанбе: Шарқи озод, 2024. – 80 с. Моддаи 1.] Аз тариқи конститутсионӣ муқаррар кардани ин хислати Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи таърихӣ дошта, қабули Конститутсияи давлати соҳибистиқлоли тоҷикон ба марҳилаи ҳассоси ҳаёти кишвар – ҷанги шаҳрвандӣ рост омад, ки дар он қудратҳои дохилӣ ва сарпарастони хориҷии онҳо барои муайян намудани шоҳроҳи ояндаи рушди кишвар ба низои мусаллаҳона пардохта буданд. Таъкид намудани хислати дунявии давлатдории миллии тоҷикон дар шароити давраи гузариш аз давлатдории иҷтимоии атеистӣ бар марҳилаи нав бар зидди эътироф намудани мафкураи динӣ дар ҷомеа ҳамчун мафкураи ягонаи расмӣ хизмат намуда, он роҳи минбаъдаи ташкили ҳокимияти сиёсиро дар заминаи принсипҳои пешниҳодгардида муайян кард.

Бояд қайд намуд, ки давлати дунявӣ ва ё дунявияти давлат ин як роҳи ташкили ҳокимияти сиёсӣ дар кишвар мебошад, ки дар он таносуби байни давлат, дин ва иттиҳодияҳои динӣ муайяну мушаххас карда мешаванд.

Давлати дунявӣ на танҳо аз давлати теократӣ, яъне давлате, ки дар он ҳамкории зичи давлату дин ба роҳ монда шуда, таълимоти динӣ идеологияи расмии давлатӣ ва қонунгузории давлат дар мувофиқа ва тибқи талаботи шариати дин эҷод мешавад, тафовути ҷиддӣ дорад, балки он аз давлати атестӣ низ фарқияти куллӣ дорад. Давлати атестӣ динро инкор ва онро падидаи зиддиҷамъиятӣ, барои фард «нолозим», ба қавли марксизм «афъюни халқ» мешуморад. Давлати атестӣ бар зидди ҳамагуна зуҳуроти динӣ мубориза мебарад, ки дар мисоли давлати Шуравӣ ин чиз саҳеҳ мушоҳида кардан мумкин аст.

Албатта, илман асоснок кардани нишона ва хусусиёти давлати дунявӣ кори мушкил нест, вале дар амал ҷорӣ намудани таносуби дурусти он басо кори мушкил буда, дар баробари ин дарки ҷомеа ва истиқболи мардум аз он гуногун аст. Назария ва амалия баъзан бо ҳамдигар тавъам нестанд. Амалия бо талаботи ҷомеа зуд тағйир ёфта, таҷрибаи навро ҷорӣ месозад, ки метавонад ба назария мутобиқ набошад. Дар ин ҳолат назария бояд такмил ва ба талаботи рушди ҷомеа мутобиқ гардад.

Хурдагирӣ нисбат ба як дин, муқовимат ба маросиму талаботи як ё якчанд дин метавонад, аз як тараф боиси маҳдуд кардани озодии виҷдон гардида, аз ҷониби дигар, мавқеи дину мазҳабҳои дигарро дар кишвар устувор намояд. Дар ин сурат, боварии мардум, дар муносибати ҳасанаи байни ҳокимияту пайравони дин халал ворид мегардад, ки оқибати хуб надорад. Аз ҷониби дигар, мубориза алайҳи ифротгароӣ, қонуншиканӣ дар самти муносибатҳои динӣ бояд ба таври системавӣ бурда шавад, то ҷинояткор беҷазо намонад, ки оқибаташ барои ҷамъият хавфнок аст. Ҷомеа бояд моҳияти давлати дунявиро дуруст дарк намояд. Давлати дунявӣ, на танҳо шароити ҳамзистии мусолиматомезро барои кулли табақаву қишрҳои ҷомеа, дину мазҳабҳои гуногун фароҳам меорад, балки дар шароити вазнини геополитикӣ, яке аз заминаҳои суботу амнияти кишвар, дучор нашудан ба маҳдудияту ҷазоҳо буда, шароитро барои ҳамкории густурда ба кулли давлатҳои ҷаҳон фароҳам меорад.

Мазмун ва арзиши амалии давлати дунявӣ бояд бо як ченаки дигар низ баҳо дода, муайяну мушаххас карда шавад. Сухан дар бораи амнияту бехатарии давлат ва ҷойгоҳи он дар муносибатҳои геополитикии муосир меравад. Тоҷикистон дар баробари даҳҳо кишварҳои ҷаҳон баҳри гуфтугўи тамаддунҳо мубориза мебарад, вале давлатҳои абарқудрати муосир баҳри ҳифзи манфиатҳои геополитикии худ, бештар ба назарияи «бархурди тамаддунҳо» такя намуда, кишварҳои тамаддуни ғайрдоштаро заифу нотавон сохта ба худ вобаста менамоянд. Дар ҳамин вазъият эътироф намудани хислати дунявияти давлат дар Конститутсия баҳри амнияти кишвар муосидат мекунад, ки масъалаи мубрамми воқеияти имрўзи кишвар аст.

Илман асоснок намудани таносуби дурусти байни давлату ташкилоти динӣ, қонунгузорӣ ва талаботу маросими динӣ амали хеле ҳассос ва мушкил мебошад, ки таҳқиқоту таҳлилҳои амиқ ва тўлонӣ, омўзиши таърихи рушди онҳоро талаб мекунад. Кулли таҳқиқоту фаъолият бояд ба мақсади таҳкими давлатдории миллӣ, ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои шахсият, давлат ва ҷомеа, ҳифзи манфиатҳои миллӣ равона карда шуда, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва манфиатҳои миллӣ дар мадди аввал бошад. Дар баробари ин, манфати миллӣ ва амнияту бехатарии кишвар доиман бояд дар мадди назар бошад.

Дар баробари таҳлили мазмун ва моҳияти давлат, махсусан давлати дунявӣ набояд фаромуш сохт, ки таҷрибаҳои зиёди давлатдории дунявӣ имрўз вуҷуд дорад ва давлатҳоро вобаста ба таносуби давлату дин ба навъҳои гуногун тақсим кардан мумкин аст. Зикр бояд кард, ки таносуби мазкур метавонад бо роҳи гуногун муайян карда шавад ва шаклу намудҳои гуногун доша бошад. Албатта, вобаста ба муносибати давлат умуман ба дину ташкилоти динӣ ва таносуби иштироки ташкилоти динӣ дар сиёсати давлатӣ якчанд навъи давлатро мо метавонем аз ҳам ҷудо кунем: Давлати теократӣ, атеистӣ, дунявӣ, ки дар навбати худ ба намудҳо тақсим мешаванд:

1) Давлати атеистӣ. Яке аз намунаҳои давлати дунявии атеистӣ давлати Шуравӣ ба шумор меравад. Давлати Шуравӣ, ки дар заминаи таълимоти марксистӣ таъсис гардида ва фаъолият мекард, давлати атеизми ҷанговар то Ҷанги дуюми ҷаҳон ба шумор мерафт. Дар давраи Ҷанги Бузурги Ватанӣ як қатор сабукиҳо ба дину мазҳабҳои гуногун ва ташкилотҳои динии онҳо расмӣ ва ғайрирасмӣ дода шуд. Аз ин марҳила оғоз намуда, фаъолияти як қатор муассисаҳои зиддидинӣ қатъ гардида, худи ин муассисаҳо барҳам дода шуд. Ба тариқи мисол машҳуртарини онҳо Иттифоқи бехудоён буд, ки дар саросари Иттиҳоди Шуравӣ амал намуда, фаъолияташ баҳри аз байн бурдани дину мазҳабҳои дар кишвар вуҷуддошта буд.

2) Намуди дигари давлати дунявӣ дар Туркия амал мекунад. Дар Туркия, ки фаъолияти зиддидинӣ дар марҳилаи оғози давлатдории Камол Отатурк оғоз гардида буд, минбаъд ба тафриқаи давлату ташкилотҳои динӣ ва муносибати мусолиматомез табдил гардид. Азбаски аксарияти кулли аҳолии кишвари Туркия мусалмон аст, пас, дар давоми бештар аз як аср, мавқеи ташкилотҳои динӣ тағйир ёфта, онҳо имрўз ҳизбу ҳаракатҳои худро доранд ва дар суҳбату баромадҳои мансабдорони олии давлатӣ мавзуи дин ва ҳимоят аз он бештар садо медиҳад.

Омўзиши таърихи муносибатҳои байни давлату дин дар Туркия ва дурнамои рушди он барои кишвари мо бағоят муҳим аст, чунки Туркия аввалан давлатест, ки аксарияти аҳолии он пайрави дини ислом аст; дуюм, чӣ гуна суръат гирифтани таҳаввулоти минбаъдаи дини ислому давлат ва муносибату таносуби байни онҳо дар шароити дунявияти давлат таҷриба ҳосил мегардад. Мубраммияти омўзиши ин таҷриба дар он ҳам ҳаст, ки сабақи ин кишвар барои дуруст ба роҳ мондани муносибатҳои барои сиёсати давлатӣ, фаъолияти идеологии ҳокимияти давлатӣ манфиатбахш дар омўзиши он нуҳуфтааст.

3) Ба гурўҳи сеюм давлатҳое дохил мешаванд, ки дунявӣ муаррифӣ мешаванд, вале ташкилоти динӣ ва умуман роҳбару пайравони дин ва таълимоти онро баҳри тақвият бахшидани сиёсати давлатӣ, таҳким бахшидани сохтори давлатӣ ва амали сохтани мақсаду вазифаҳои ҳокимияти давлатӣ истифода мебаранд. Ба ин гурўҳ, масалан Федератсияи Русия дохил мешавад, ки дар ҳудуди он дину мазҳабҳои гуногун вуҷуд доранд ва аксарияти онҳо баҳри пиёда сохтани сиёсатҳои давлатӣ дар ин ё он соҳа фаъолона истифода бурда мешаванд. Дар кулли мақомоту муассисаҳои давлатӣ, масалан, артиш, ибодатхонаҳои мазҳабӣ сохта мешаванд, сарбозон метавонанд озодона дини худро пайравӣ намоянд;

4)Навъи дигари таносуби давлату ташкилоти динӣ дар баробарвазн нигоҳ доштани таносуби онҳо дар ҳаёти сиёсии кишвар мебошад. Дар ин гуна давлатҳо шароит барои рушди ҳаёти сиёсӣ бо иштироки ташкилотҳои ҳам сиёсӣ ва ҳам динӣ ба вуҷуд оварда мешавад.

5)Гурўҳи дигари давлатҳо таъкид бар он доранд, ки дар кишвар дин ва ё мазҳаби муайян афзалият дорад, вале дигар дину мазҳабҳо низ озодона амал мекунанд, вале дар сиёсати давлатӣ таъсиргузор нестанд.

6)Гуруҳи дигари давлатҳо комилан ташкилотҳои диниро аз давлат ҷудо карда, фаъолияти сиёсиро кори давлат ва ташкилотҳои сиёсӣ мешуморанд ва ягон саҳм дар сиёсат ба дину ташкилотҳои динӣ қоил нестанд.

Тоҷикистон ҳамчун давлати дунявӣ як қатор хусусиёти хоси худро дар амали намудани таносуби давлату ташкилотҳои динӣ нигоҳ медорад. Якум, дар сатҳи конститутсионӣ озодии виҷдон муқаррар шуда, эътироф гардидааст, ки ташкилотҳои динӣ аз давлат ҷудо мебошанд. Дар баробари ин дар қонуни соҳавӣ ба мазҳаби ҳанафии ислом афзалият дода шудааст. Дар амалияи давлатдории тоҷикон як қатор хусусиёти ҳамкории расмӣ ва ғайрирасмии давлату ташкилотҳои динӣ ба назар мерасад. Барои адои вазифа ба мансабдорони ташкилотҳои динӣ, ба тариқи мисол, ба имоми масҷид маоши вазифавӣ муқаррар карда шудааст. Дар корҳои ободонӣ, тарғибу ташвиқ ва ба сафи артиш гусел кардани шаҳрвандон аз ташкилотҳои динӣ истифода бурда мешавад. Азбаски ин амалҳо якдафъаина нестанд, пас, сухан дар бораи ҳамкории доимии мақомоти давлатӣ ва ташкилоти динӣ меравад.

Муҳаққиқи ҷавони масъалаи давлати дунявӣ Холиқов И.А. андешаеро баён медорад, ки аз мубраммияти масъалаи мазкур дар таърихи гузаштаи халқу миллат ва кишварҳои зиёд ҳикоят дорад. «Таносуби миёни ҳокимияти дунявӣ ва динӣ ҳамчун хатти сурх дар тӯли таърихи давлатҳои зиёд ба назар мерасад», хулоса кардааст муҳаққиқ. [Холиқзода И.А. Масоили назариявӣ-ҳуқуқии фаҳмиши давлати дунявӣ дар замони муосир // Ахбори суди конститутсионӣ. – 2026. – №2. (–С.71-80). –С.71.] Албатта, масъалаи мазкур дар таърихи давлатдории тоҷикон низ аз аҳамияти хос бархурдор будааст, чунки дар давлатдории таърихии тоҷикон аз бостон то Шуравӣ муносибати нозук бо дин бурда мешуд, ки он мавқею афзалиятҳоро дар ҷомеа соҳиб буд, аз ҷониби дигар, таълимоти динӣ ба идеологияи расмӣ табдил ёфта бошад ҳам, табақаи руҳонӣ ба сиёсати давлат дахолат намекард. Симбиози давлату дин, ки ҳокимияти давлатӣ дар он нерӯи асосиро соҳиб буда, кулли муносибатҳои иҷтимоӣ, аз ҷумла муносибатҳои диниву ҳуқуқиро муайян ва танзим менамуд, кулли таърихи тошуравии давлатдории тоҷикон мавриди амал ва истифода будааст.

Агар ба таърихи муносибатҳои давлату дин дар дигар кишварҳои ҳамсоя назар андозем, дунявият ҳамчун принсипи давлатдорӣ дар охири асрҳои миёна ташаккул ёфта, дар кишварҳои гуногуни ҷаҳони муосир шакл ва мазмуни гуногунро соҳиб мегардад. Дар Аврупо бо қабул шудани принсипи «Сезарю сезарево – кесарю кесарево», яъне «ҳокимияти давлатӣ ба давлату, масоили динӣ ба роҳбарони дин», ки маънои таҷзияи ҳокимияти ягонаи диниву давлатиро ба ду ҳокимияти мустақили давлатӣ ва динӣ дошт, эътироф гардид. Дар заминаи ин таҷзия, чуноне, ки дар таърихи Аврупо мушоҳида мешавад, якчанд аср лозим шуд, то ҳокимияти давлатӣ ба таври воқеӣ аз таъсири ташкилотҳои динӣ (Папаи Рим, калисои англиканӣ дар Англия) озод шавад. Дар ин маврид бояд қайд намуд, ки қабули як қарори калисои католикӣ пояи дар мавриди қабули таҷзияи ҳокимияти динӣ кофӣ набуда, ба андешаи мо ба эътироф гардидани принсипи дунявият, пеш аз ҳама, ислоҳоти динӣ (реформатсия дар Аврупо - Э.Б.) нақши бузург гузоштааст. Реформатсия пеш аз ҳама, дар назари мардум ба қудсияти руҳониён рахна зада, аврупоиён вобаста ба таъсири ҷаҳонбинӣ ва маърифати динӣ тағйироти гуногун дар муносибат ба ташкилоти динӣ – аз ҳокимияти марказии динии католикӣ дар Рим оғоз намуда то ибодатхонаҳо, рӯҳониён, маросимҳои динӣ, додани даҳяк ва ғайра, ворид сохтанд. Чи тавре аз таърихи давлатҳои аврупоӣ мушоҳида мегардад, дар кишварҳои гуногун кӯшиш намуданд, то тағйиротҳои ҷузъӣ ва ё куллӣ ба ҳокимияти давлатӣ ва махсусан ҳокимияти динӣ ва ташкилотҳори динӣ ворид созанд. Масалан дар Шветсария руҳонии ибодатхонаҳоро мардум интихоб менамуд. Руҳонӣ на аз тариқи тайинот аз ҷониби Папаи Рим ва ё намояндаи маҳалии он, балки аз тариқи пайравони маҳалии дин интихоб мегардид. Табиист, ки дар ин ҳолат руҳонӣ ба хизматгори оддии ибодатхона табдил меёфт. Бояд қайд намуд, ки Шветсария ба таври қатъӣ ислоҳоти динӣ гузаронида бошад ҳам, минбаъд бо зайиф гардидани ҳаракати ислоҳталабӣ баъзе тағйироти диниро бозпас тағйир дода буд.

Мавриди тазаккур аст, ки дар Шарқ, махсусан ҳудуди Тоҷикзамин, пайдоиши ҳокимият, давлат, қонунгузорӣ ва тамаддуну фарҳанги ориёӣ дар оғоз хусусияти дунявӣ дошт. Дар баробари ин бояд қайд намуд, ки дар марҳилаҳое, ки таносуби дурусти дину давлат ба миён меомад, яке такягоҳи дигаре ва дигар пояи аввалӣ мегардид. Шиори машҳури Ардашери Бобакон дар бораи муносибати дину давлат «Давлат ҳимоятгари дин аст ва меҳроб пояи тахт», «Дину давлат бародарони тавъаманд(баробаранд)» баёнгари ҳамин воқеъият дар асрҳои бостониву миёнаи таърихи давлатдории тоҷикон аст. Ин як шакли таносуби давлат ва дин дар таърихъи тоҷикон буд.

Дар марҳилаҳое, ки ғояи устувори муттаҳидкунандаи ғайр вуҷуд надорад, дин ва таълимоти динӣ ҳамчун идеологияи расмии давлат метавонад нақши муайян дар ин самт ифо кунад. Махсусан таълимоти динҳои яктопарастӣ ба шароити марҳилаҳои бостониву асрҳои миёна ва таърихи нави тоҷикон мувофиқ омада, нақши идеологияи расмии давлатиро иҷро намуда, барои муттаҳид намудани халқи тоҷик, фарҳанги ягона, ахлоқи ягонаи ҳамида, давлатдории муттамарказ мусоидат намудааст.

Таъсири идеологии таълимоти динӣ бо таъсиси давлати Шуроҳо канда гардида, ба ҷои он ғояҳои инсонмеҳварона дар ҳуқуқ ва амалия (дар Конститутсия ва қонунҳои амалкунанда ва фаъолияти мақомоти давлативу ҷамъиятӣ –Э.Б.) муқаррар шуда, давлатҳои муосир ба дин ҳамчун як падидаи иҷтимоӣ дар низоми иҷтимоиву фарҳангии кишвар муносибат мекунанд. Таърихи рушди таносуби давлат ва дин баёнгари он аст, ки ҳар як падида, дар пайдоиш ва рушд хусусиёти таърихӣ дошта, дар сурати зарурат нақши муайян (бузург ва ё заиф) дар муносибатҳои гуногуни иҷтимоӣ мебозад ва ҳангоми аз байн рафтани талабот ба он, падида хислати дигар дар муносибатҳои иҷтимоӣ пайдо мекунад. Имрӯз дин ва ташкилотҳои динӣ як қатор вазифаҳои диниро иҷро намуда, махсусан дар тарбияи ҷомеа нақши муҳим доранд. Онҳо баҳри амали шудани вазифаҳои давлат ихтиёрона мусоидат менамоянд. Дар тарғибу ташвиқи сиёсати муосири давлатдорӣ иштирок доранд. Албатта, нақши ташкилотҳои динӣ ва намояндагони он дар иҷроиши талаботи дин дар бораи никоҳ, иҷрои фарзиёти дин аз ҷумла барпо намудани намоз, рӯза, адои ҳаҷ, як қатор уҳдадориҳои динӣ, аз ҷумла таракаи мол, ҷаноза ва ғайра назаррас буда, самтҳои асосии фаъолияти диниро дар шароити давлати дунявӣ ташкил медиҳад.

Дар бораи нақши дин дар таърихи давлатдории тоҷикон таҳлилҳо анҷом дода, хислати давлати дунявиро низ нодида гирифтан мумкин нест. Дар асл, давлати дунявӣ як қатор афзалиятҳо барои дуруст ба роҳ мондани принсипҳои қонунгузорӣ ва барои ба миён омадани шароит барои рушди давлати ҳуқуқбунёду демократӣ мусоидат мекунад. Ин хислати таносуби байни фарҳангу дин ва давлати дунявӣ дар баромадҳои сарвари давлат ба тариқи сареҳ ишора шудааст: «Таҷрибаи бисёр кишварҳои пешрафтаи ҷаҳон як нуктаро собит менамояд: маҳз дунявият шароит фароҳам меорад, ки фарҳанги миллӣ бо арзишҳои динӣ вобаста ба ниёзҳои ҷомеа рушду такомул ёбанд ва мардум расму оинҳоро озодона риоя карда, ниёзҳои эътиқодии худро қонеъ созанд» [Эмомалӣ Раҳмон. Дин ва ҷомеа. –Душанбе: Шарқи Озод, 2013. – С.19.]. Мубраммияти мавзуъ дар он аст, ки чи тавре Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон ишора кардаанд, маҳз давлати дунявӣ, ки дар он атеизми ҷанговар ва ё ифротгароии динӣ вуҷуд надорад, метавонад барои рушди озоди фарҳанги миллӣ ва пайравии озоди дину мазҳаб дар кишвар мусоидат намояд.

Агар ба таърихи давлатдории ниёгонамон назар андозем, дар Авесто тибқи таҳлилҳои муҳаққиқон, аввалин давлатҳои ориёӣ дар шакли 16 шаҳр – давлат таъсис гардида, бо ҳамдигар робита доштанд, вале аз ҷониби ҳокимони мустақил идора карда мешуданд. Табиист, ки дар ин марҳилаи давлатдорӣ, аллакай дин ба вуҷуд омада, мардум боварҳои худро доштанд.

Дар Шоҳнома [Фирдавсӣ А. Шоҳнома. –Душанбе, 2025. Ч.1. 792 с.]сухан дар бораи Яздони пок меравад, ки мардуми ориёӣ мепарастиданд. Вале пайравии боварҳои аввалин бо ҳокимияти давлатӣ алоқаманд карда нашуда, ҳатто ҳокимони давлат ба Яздон на аз номи давлат, балки ҳамчун фарди оддие, ки ба мушкилӣ дучор шудааст, муроҷиат мекарданд. Дар дигар маврид, муроҷиат ба Яздон дар ҳолатҳое воқеъ мегардид, ки давлат нисбат ба душманон ва ё дар ҷанги ғосибона ғалаба ба даст оваранд ва ба ин муносибат шукрона мекарданд, зиёфат меоростанд, ки дар он истеъмоли шаробу моеъҳои масткунанда манъ нашуда буд. Дар баробари ин, табақаи алоҳида ва мустақили рӯҳониён ҳанӯз шакл нагирифта, сарвари давлат ба сифати ҳокимияти олии руҳонӣ баромад менамуд ва ё нафареро ба ин вазифа тайин мекард.

Пайдоиши дини зардуштӣ барои мардуми ориёӣ аллакай дар оғоз бо ду ҳодисаи фараҳбахш пайваста буд. Якум, дини нав заминаи муттаҳид гардидани шаҳр - давлатҳои ориёӣ гашта, шоҳони Ирони бостон барои паҳн намудани дини нав бар зидди давлатҳои дигари ориёӣ лашкар мекашиданд. Яъне пайдоиши дини нави яккахудоӣ (монотеизм) омили муттаҳидкунандаи мардуми ориёӣ ва ба вуҷуд омадани давлати муттамаркази ориёӣ – Каёниён ва минбаъд Ҳахоманишӣ мегардад.

Дуюм, дар баробари муттаҳидгардонии кишварҳои ориёӣ, бо устувор гардидани мақоми худ, Зардушт аз шоҳи Ироншаҳр талаб мекунад, ки додани боҷро ба Турон қатъ намояд. Ин қарор сабаби ҷанг шуда бошад ҳам, Ирон дар ҷанг озодии худро ҳифз ва аз додани боҷ озод ва ба давлати соҳибистиқлол мубаддал мегардад.

Сеюм, мавриди қайд аст, ки ғояи «хислати илоҳӣ доштани ҳокимияти давлатӣ» ва умуман давлат аз марҳилаи паҳн ва дини расмӣ эътироф гаштани дини зардуштӣ оғоз ёфта, минбаъд тарғибу ташвиқ мегардад ва ба як аксиомаи фарҳанги оммавӣ ва махсусан фарҳанги ҳуқуқии мардуми ориёӣ табдил мегардад.

Таълимоти динии мазкур якбора бо ғояи аристократии давлатдорӣ дар андешаи мардум чунон устувор буд, ки аз Абу Абдуллоҳи Рӯдакӣ то Аҳмади Дониш дар ин бора суханҳо гуфтаанд.

Ғояи ҳокимияти аристократӣ, махсусан аз ҷониби Абулқосими Фирдавсӣ дар «Шоҳнома» бештар тараннум гардида, аз тасвирҳои Фирдавсӣ бармеояд, ки он ба таври комил аз ҷониби на танҳо мардуми оддӣ, балки зиёиён мавриди дастгирӣ ва тавсиф будааст. Тибқи он танҳо онҳое ҳуқуқи ишғол кардани тахти шоҳиро доранд, ки шоҳзода, наҷибзода, авлоди шоҳ, шахсе, ки наҷибзода буданашро исбот карда бошад, ё бо тавсияи шоҳ пешниҳодшуда, бошанд. Дар байни ин ашхос, ҳангоми интихоб, фарде, ки шоҳ тавсия намудааст, афзалият дошт. Дар аксар ҳолат албатта фарзанд ва ё набера, бародар барои ишғоли тахт тавсия мегардид.

Яъне, навбати дуюм, меросхӯрони шоҳ, яъне фарзандони шоҳ афзалият доштанд.

Ашрофон, сарварони ҷомеа ва артиш дар сурати набудани довталаб - фарзанди шоҳ ва ё шахсе, ки ҳокимият ба ӯ мерос дода мешавад, ҳаққи интихоби сарвари давлатро доштанд. Ин се роҳи ба сари ҳокимият омадан ба ғояи ҳокимияти аристократӣ мухолиф набуда, баръакс, эътироф ёфта буд ва дар «Шоҳнома» ба таври васеъ тарғиб мегардад.

Дар марҳилаи зардуштии рушди давлатдории тоҷикон якчанд давраҳои ташаккули дин ва муносибатҳои диниро мушоҳида менамоем. Пеш аз ҳама, то давраи давлатдории Ҳахоманишӣ дини зардуштӣ дар ҳолати таҳаввулу ташаккул буда, Ҳахоманишиҳо дар сохтори давлатдорӣ дар якчанд масъала ба онҳо такя менамуданд:

Масъалаи якум, тарбия ва таълими насли нав. Азбаски дин аввалин таълимот дар бораи оламу одам, давлату табиат ба шумор мерафт, пас, намояндагони дин – ашхоси босаводи ҷомеа ба шумор рафта, ба таълим машғул буданд. Таълиму тарбияи насли нав ба зиммаи онҳо буд;

Дуюм, аз иттилооти таърихӣ бармеояд, ки дар давлати Ҳахоманишӣ вазири алоҳида барои идораи заминҳои динӣ тайин карда мешуд. Ин вазир мустақилона роҳбарии заминҳои вақф – (Фонди рӯҳ)-ро ба зимма дошт. «Фонди рӯҳ» нисбат ба заминҳое истифода мегардид, ки пайравони дин ба хотири шод гардонидани рӯҳи ниёгони худ мебахшиданд ва фоида аз он барои рӯҳониёни динӣ, муассисаҳои динӣ, мисли оташкадаҳо, ибодатхонаҳо ва мадориси динӣ истифода мешуд. Ин вазир «равангондабир»- вазири фондҳои барои рӯҳ номида мешуд.

Сеюм, дабири дигар, ки ба фаъолияти алоқаманд бо амалигардонии талаботи динӣ машғул буд, бо мансаби «оташомор» барои нигоҳдошти оташкадаҳои зардуштӣ, фаъолияти рӯзмарраи оташкадаҳо, таъйини масъулон барои иҷрои фаъолияти динӣ, таъмиру идораи онҳо ва мушкилоти дигари вобаста ба оташкадаҳо масъул буд.

Чорум, дар кишвар мансаби олии судиро мансабдор «Доддабир» роҳбарӣ мекард. Доддабир мушовири шоҳаншоҳи Ҳахоманишӣ дар масоили ташкили фаъолияти додрасӣ, интихоби кадрҳои додрасӣ, омодасозӣ, баргузорӣ ва додрасӣ дар суди шоҳӣ (Боргоҳи Дод), назорат аз болои фаъолияти додрасҳои вилояту шаҳрҳои Ироншаҳр, баррасии шикоят аз додрасҳо ва як қатор масоили дигар масъул буд.

Азбаски додраси сатрапия аз ҷониби Шоҳаншоҳ ба вазифа тайин ва аз вазифа маъзул мегардид, ба андешаи мо Доддабир дар омода сохтану санҷиши довталабон, таҳия намудани дастурамалҳо барои дуруст бурдани муҳокимаи судӣ ва омӯзиши тарзи дурусти қабули қарору ҳукми судӣ саҳм дошт. Азбаски Доддабир якбора сарвари ҳокимияти судӣ ва динӣ ба шумор мерафт, унвони Мубади Мубадонро низ дошт. Албатта, дар таълимоти ин марҳила ки аз таълимоти Авесто бармеояд, аввалин додрас ва додраси ҷаҳон - Аҳура Маздо шуморида шуда буд. Аз ин сабаб, чи ҳокимияти давлатӣ, ки хислати илоҳӣ дошт, ва чи ҳокимияти динӣ, ки сарчашмаи амалисозии адолати судиро бевосита аз Аҳура Маздо дошт, якбора ваколати додрасиро доштанд.

Новобаста аз ин мансабдорони давлат, ки аз ҳисоби рӯҳониён ба вазифа тайин мешуданд, онҳо ба сиёсати давлатӣ таъсири зиёд надоштанд.

Танҳо исъёни Гавмата, ки ба шоҳаншоҳии ҳафтмоҳаи ӯ замина гардид, ягона амали зиддидавлатии руҳониёни зардуштӣ буд, ки сабаби бевосита ба қудрати сиёсӣ расидани намондаи ин табақа гардид.

Ҳангоме, ки Маздаку Монӣ ислоҳотгароёни динӣ ҳаракати худро оғоз намуданд, парвандаи онҳоро шоҳи Сосонӣ (соли 528) барои баррасӣ ба Шурои давлатӣ супурда, баррасии онро талаб намуд. Фаъолияти мазҳабии ин давра аз ҷониби Шурои давлатӣ баррасӣ ва нисбат ба он қарор қабул гардид, ки шоҳ онро имзо ва мавриди иҷро қарор дод.

Минбаъд, дар марҳилаи тамаддуни исломии рушди давлатдории тоҷикон Таносуби байни давлату дин тағйир меёбад. Муҳаққиқони назарияи «давлати исломӣ», дар таҳқикотҳои худ, танҳо марҳилаи идоракунии умма аз ҷониби Муҳаммад ва «Хулафои рошидин»-ро давлати исломӣ гуфта, минбаъд давлатдории сулолаи Уммавия ва Аббосияро давлатҳои дунявӣ номидаанд, ки роҳбарони ин ду сулола мақоми махсусро дошта, аксарият ҳамчун халифа ё ҷойнишини Пайғомбар баромад доштанд. Агар, давлатдории ин ду сулолаи аввал – давраи классикии давлатдории ислом дунявӣ эътироф гардад, пас, дигар давлатҳои ҳудуди Тоҷикзамин пурра дунявӣ ба шумор мераванд. Асос барои дунявӣ шуморидани давлатҳои тошуравии ҳудуди кишвари тоҷикон пеш аз ҳама, дар он аст, ки аксарияти шоҳони сулолаҳои баъдӣ аз принсипҳои давраи Пайғомбар ва Хулафои рошидин пайравӣ накарданд. Онҳо ҳокимияти давлатиро ба ҳокимияти меросӣ табдил доданд. Ҳокимияти онҳо аз ҳокимияти дигар давлатҳои ҳамсоя тафовут надошта, чун мерос ба фарзанд ва хешовандон мегузашт, ки дигар байъат ва интихоб вуҷуд надошт. Ба мансабҳои давлатӣ ашхоси наздики ҳоким, ҳамқабила, аз миллати худ тайин мекарданд. Ин давлатҳо бештар ба фаъолияти дунявӣ ва сиёсӣ, аз қабили ҷанг барои ҳудуд, ғорати ҳамсоякишварҳо, барқарор намудани робита бо ҳамсоякишварҳо, новобаста аз дину мазҳаб машғул буданд.

Дар асрҳои миёна роҳбари давлат як шахсияти дунявӣ ба шумор рафта, дар назари тобеъон ҳарчанд роҳбари динии кишвар эътироф мешуданд, вале аз истифодаи ашё ва хурокаи манъшуда аз қабили шаробу масткунандаҳо парҳез намекарданд. Дар мисоли Маҳмуди Газнавӣ ва яке аз сарварони лашкар, ки дар хонаи султон Маҳмуд шароб нўшида маст шуд ва шабона ҳангоми ба хонаи худ рафтан аз ҷониби муҳтасиб дастгир шуда, ҷазо дода шуда буд; инчунин Улуғбек, ки ҳангоми шаробнушӣ аз ҷониби муҳтасиби давлат Ибни Ошиқ ҳамчун кофир, зиддидин, вайронкунандаи шариат муттаҳам карда мешуд, мушоҳида кардан мумкин аст, ки ҳокимони кишвар ашхоси дунявӣ буда, масъулияти динӣ надоштанд ва мисли пайравони одии мазҳаб, танҳо дар лаҳзаҳои муайян ба ҳимояи дин бармехостанд. Аз ин нуктаи назар, давлатҳои асримиёнагиро давлатҳои дунявӣ шуморидан мумкин аст. Онҳоро ба маънои пурраи истилоҳ давлати теократӣ номидан мумкин нест, чунки масъулияти комилро дар ин самт ба зимма надоштанд.

Давлати дунявӣ, ки ҳангоми зарурат баҳри амнияти кишвар, оромӣ ва суботи муносибатҳои ҷамъиятӣ баъзан масъулиятҳои диниро низ амалӣ менамуд,

Азбаски роҳбарони динии кишвар аз ҷониби Роҳбари давлат ба вазифа тайин ва аз он озод карда мешуданд, дар мисоли баррасигардида, мушоҳида ва хулоса кардан мумкин аст, ки мақомоти динӣ дар ҳолати тобеъият ба мақомоти ҳокимияти давлатӣ буданд ва кулли масоили дунявӣ ва ҳуқуқвайронкуниҳои динӣ аз ҷониби ҳокимияти дунявӣ баррасӣ мегардид. Ин ҳолат баёнгари унсурҳои дунявият дар ҳокимияти давлатӣ мебошад.

Таърихи давлатдории Шуравӣ – марҳилаи авҷи атеизм, яъне давлат ба механизми мубориза бо таълимоти динӣ ва пайравони дин табдил ёфта, атеизми ҷанговар шиори Ҳокимияти Шуравӣ буд, ки дар солҳои охирини мавҷудият аз ин равиши муносибат бо дин даст мекашад.

Дар марҳилаи Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон мо якчанд давраҳои гуногунро мушоҳида менамоем, давраи ҷанг, ки то солҳои 1997 давом меёбад, ворид намудани муқаррарот оид ба ҳизбҳои сиёсии хислати динидошта, аз соли 1997 то 2003. Аз соли 2003 то 2008 сиёсати мусолиматомез бо дин ва ташкилотҳои динӣ, аз ҷумла бо ҳизбҳои сиёсии динӣ. Аз соли 2008 то имрўз марҳилаи ба таври фарогир табдил додани дину ташкилотҳои динӣ ба фаъолияти хусусӣ ва маҳдуд намудани баъзе ҷанбаҳои фаъолияти динӣ ҳамчун фарҳанги бегона бо танзим намудани аксарияти анъана, маросимҳои динӣ бо қонуни махсус.

Хулоса, аз таҳлили таърихии муносибати давлату дин, ташкилотҳои динӣ бармеояд, ки таърихан ин муносибатҳо яксон набуда, дар ҳолати рушди доимӣ қарор доштанд;

Давлати динӣ ё исломӣ, аз нуктаи назари муҳаққиқон танҳо марҳилаи огози давлатдории исломӣ давраи Муҳаммад ва «Хулафои рошидин»-ро номбар кардан мумкин аст;

-минбаъд, давлатҳои ҳудуди тоҷикзамин ба давлатҳои дунявӣ табдил ёфта, аксарияти фаъолияти онҳо ба кору фаъолияти рузмарраи сиёсӣ бахшида шуда буд, ҳарчанд як қатор давлатҳои минбаъда (Ғазнавиён, Темуриён), зери шиори «ҷиҳод» баҳри паҳн намудани шариат, ба ғорати кишварҳои ҳамсоя машғул мешуданд;

Дар марҳилаи муосири геополитикӣ муқаррар намудани хислати дунявияти давлат дар Конститутсия ва рушди ин хислат дар амалияи давлатӣ хеле муҳим буда, баҳри амнияту бехатарии давлат, суботи кишвар ва ҳимояи манфиатҳои миллӣ, ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон хизмат мекунад.

Буризода Эмомалӣ Бозор – доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, мудири шуъбаи таърихи давлат ва ҳуқуқи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон;

Одиназода Рамазон Сафар - доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, ходими пешбари илмии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Дар шароити ҷаҳонишавии имрӯза, ки рақобати фарҳангӣ ва иттилоотӣ байни давлатҳо ва миллатҳо рӯз аз рӯз шиддат мегирад, масъалаи ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангии халқҳо аҳамияти ҳаётан муҳим пайдо мекунад. Мероси маънавӣ ва фарҳангӣ на танҳо сарвати миллӣ, балки омили муҳими худшиносии миллӣ, амнияти фарҳангӣ ва эътибори байналмилалии давлат мебошад. Мутафаккирони бузурги тоҷик — Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ, Абуалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Абуабдуллоҳи Рудакӣ, Абулқосим Фирдавсӣ, Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, Аҳмади Дониш ва дигарон — мероси илмӣ, фалсафӣ ва адабии худро ба тамоми башарият гузоштаанд. Аммо таърихи чандинҳазорсолаи минтақа ва тақдири сиёсии халқи тоҷик боиси он гардидааст, ки баъзе аз ин шахсиятҳо ва осори онҳо аз ҷониби давлатҳо ва миллатҳои дигар бо унвонҳои гуногун азхуд карда шаванд ё мансубияти таърихии онҳо таҳриф гардад.

Ин раванд на танҳо як масъалаи фарҳангӣ, балки масъалаи ҳуқуқӣ мебошад, зеро ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ дар сатҳи байналмилалӣ тавассути механизмҳои ҳуқуқӣ танзим карда мешавад. Мувофиқи санади ЮНЕСКО «Дар бораи ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ» (2003) ва дигар асноди байналмилалӣ, давлатҳо ӯҳдадоранд, ки мероси фарҳангии худро ҳифз намуда, барои эътирофи байналмилалии он тадбирҳои зарурӣ андешанд. Аммо дар амал, вақте сухан дар бораи мутафаккирони тоҷик меравад, мушкилоти ҷиддии ҳуқуқӣ ба миён меоянд: аз як тараф, маҳдудиятҳои ҳуқуқи муаллифӣ нисбат ба осори қадимӣ, ки муддати ҳифзи онҳо ба анҷом расидааст; аз тарафи дигар, набудани механизмҳои муассири байналмилалӣ барои эътирофи мансубияти таърихии шахсиятҳо ва осори онҳо.

Созмони Милали Муттаҳид оид ба маориф, илм ва фарҳанг (ЮНЕСКО) яке аз муассисаҳои калидии байналмилалӣ дар соҳаи ҳифзи мероси фарҳангӣ мебошад. Конвенсияи ЮНЕСКО «Дар бораи ҳифзи мероси ҷаҳонии фарҳангӣ ва табиӣ» (1972) ва Конвенсияи «Дар бораи ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ» (2003) асосҳои ҳуқуқии байналмилалиро барои эътироф ва ҳифзи мероси фарҳангӣ муқаррар мекунанд.

Дар доираи ин конвенсияҳо, давлатҳо метавонанд осор, афкор ва ҷашнвораҳои марбут ба мутафаккирони худро ба Рӯйхати репрезентативии ЮНЕСКО ворид намоянд. Тоҷикистон аллакай таҷрибаи муваффақ дорад: соли 2003 «Шашмақом» ва соли 2009 «Наврӯз» ба Рӯйхати мероси ғайримоддии ЮНЕСКО ворид карда шуданд. Инчунин, соли 2018 «Чакан» ҳамчун мероси фарҳангии ғайримоддии Тоҷикистон эътироф гардид.

Аммо нисбат ба мутафаккирон, вазъият мураккабтар аст. Номнавис кардани осори онҳо дар Рӯйхати ЮНЕСКО танҳо дар сурате имконпазир аст, ки давлатҳои дигар низ ба ин раванд розӣ бошанд ва мансубияти таърихиро эътироф намоянд. Масалан, ҳангоми эътирофи Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ ҳамчун шахсияти фарҳангии Тоҷикистон, Афғонистон, Эрон ва Туркия низ даъвоҳои худро пешниҳод мекунанд. Дар чунин ҳолатҳо, давлат бояд ҳуҷҷатҳои ҳуқуқиро бо заминаи қотеи таърихиву ҷуғрофӣ таҳия намуда, иштироки фаъоли Тоҷикистонро ба ҳайси муаллиф ё ҳаммуаллифи ин номинатсияҳо расман ба қайд гирад.

Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки баъзе давлатҳо тавассути номинатсияҳои муштарак ба мувофиқа мерасанд. Масалан, ҳангоми ба қайд гирифтани «Наврӯз» чанд давлати минтақа (Тоҷикистон, Эрон, Афғонистон, Озарбойҷон, Ҳиндустон, Ироқ, Қазоқистон, Қирғизистон, Покистон, Туркия, Туркманистон ва Ӯзбекистон) ҳамчун ҳаммуаллифон баромад карданд. Ин таҷрибаро барои мутафаккирон низ татбиқ кардан мумкин аст, аммо бо шарти он ки мансубияти таърихии онҳо ба ҳавзаи фарҳангии тоҷик дар ҳуҷҷатҳои расмӣ сабт гардад.

Дар ин раванд, Қонуни ҶТ«Дар бораи фарҳанг» (2024) нақши муҳим мебозад. Мувофиқи моддаи 10-и ин Қонун, ба ваколатҳои мақоми ваколатдори давлатӣ дар соҳаи фарҳанг дохил мешавад: «пешниҳоди дархостҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба дохил намудани ҷузъҳои мероси фарҳанги ғайримоддии халқи тоҷик ба рӯйхати мероси умумиҷаҳонии фарҳангии ЮНЕСКО, ки ба ҳифзи фаврӣ ниёз доранд». Ин муқаррарот заминаи ҳуқуқии муҳимро барои пешниҳоди номинатсияҳо фароҳам меорад. Ҳамзамон, моддаи 56-и Қонуни ҶТ мазкур паҳн ва дастраси омма намудани сарватҳои фарҳанги миллиро танзим намуда, таъкид мекунад, ки «паҳн ва дастраси омма намудани сарватҳои фарҳанги миллӣ, илмӣ ва адабии классикони тоҷик, намудҳои пурарзиши мероси фарҳанги классикӣ ва дастовардҳои фарҳанги муосири ҷаҳонӣ тавассути маблағгузорӣ ва фондҳои мақсаднок дастгирӣ карда мешаванд». Ин муқаррарот метавонад ҳамчун асоси ҳуқуқӣ барои таҳияи номинатсияҳои мутафаккирон хидмат кунад.

Яке аз мушкилоти асосии ҳуқуқӣ дар ҳифзи мероси маънавӣ ин аст, ки осори мутафаккирони қадимӣ таҳти ҳимояи ҳуқуқи муаллифӣ қарор намегиранд, зеро муддати ҳифзи ҳуқуқи муаллифӣ (одатан 50 сол пас аз марги муаллиф) ба анҷом расидааст. Ин маънои онро дорад, ки осори Сино, Рудакӣ, Фирдавсӣ ва дигарон ба ҳолати «мероси умумӣ» гузаштаанд ва ҳар кас метавонад онҳоро истифода намояд.

Аммо ин ҳолат барои азхудкунии нораво замина фароҳам меорад. Барои ҳалли ин мушкилот, дар сатҳи байналмилалӣ механизми ҳуқуқии Sui Generis (реҷаи махсуси ҳуқуқӣ) пешбинӣ шудааст, ки барои ҳифзи шаклҳои анъанавии ифодаи фарҳангӣ, дониши суннатӣ ва фолклор истифода мешавад. Ин механизм имкон медиҳад, ки ҳифзи брендҳо ва суннатҳои миллӣ берун аз мӯҳлати стандартии ҳуқуқи муаллифӣ таъмин гардад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ» (2014) қабул шудааст, ки баъзе ҷанбаҳои ҳифзи мероси фарҳангиро танзим мекунад. Аммо ин қонун ба масъалаи мутафаккирон ва осори онҳо таваҷҷуҳи кофӣ надодааст. Зарур аст, ки қонунгузории махсус дар бораи ҳифзи мероси маънавӣ ва дониши суннатӣ таҳия ва қабул гардад, ки дар он механизмҳои Sui Generis ба таври возеҳ муайян карда шаванд.

Таҷрибаи давлатҳои дигар, масалан, Ҳиндустон, ки Қонуни ҶТ махсус дар бораи ҳифзи дониши суннатӣ (Traditional Knowledge Digital Library) дорад, нишон медиҳад, ки чунин механизмҳо метавонанд аз азхудкунии нораво пешгирӣ кунанд. Ҳиндустон тавассути ин китобхонаи рақамӣ маълумоти зиёди дониши суннатиро ба қайд гирифтааст ва ҳангоми баҳсҳои патентиву тиҷоратӣ онро ҳамчун далели пешина (prior art) истифода мебарад.

Қонуни ҶТ «Дар бораи фарҳанг» (2024) дар моддаи 44-ум пешбинӣ мекунад, ки ба Феҳристи ягонаи давлатӣ дар соҳаи фарҳанг, аз ҷумла Феҳристи ягонаи давлатии мероси ғайримоддии фарҳангӣ дохил мешавад. Ин феҳрист метавонад ҳамчун заминаи ҳуқуқӣ барои таъсиси механизми Sui Generis хидмат кунад. Инчунин, моддаи 55-и Қонуни ҶТ мазкур мероси фарҳанги ғайримоддиро муайян мекунад, ки ба он анъанаи шифоҳӣ, санъати иҷро, ҷашну маросимҳо, урфу одатҳо, касбу ҳунарҳо ва дигар ҷузъҳо дохил мешаванд. Ин муқаррарот метавонад ҳамчун асоси ҳуқуқӣ барои таҳияи механизми Sui Generis барои ҳифзи мероси маънавии мутафаккирон истифода шавад.

Созмони Умумиҷаҳонии Моликияти Зеҳнӣ (WIPO) яке аз муассисаҳои калидии байналмилалӣ дар соҳаи ҳифзи моликияти интеллектуалӣ мебошад. Яке аз воситаҳои муассири ҳифзи мероси фарҳангӣ дар доираи СУМЗ ин бақайдгирии Нишонҳои ҷуғрофӣ (Geographical Indications) ва брендинги фарҳангӣ мебошад.

Нишонҳои ҷуғрофӣ имкон медиҳанд, ки маҳсулот ё хизматрасоние, ки аз минтақаи мушаххас сарчашма мегиранд, ҳимоя карда шаванд. Дар мавриди мероси фарҳангӣ, ин механизмро барои ҳифзи номҳои ҷойҳои таърихӣ, осорхонаҳо, дастхатҳо ва ҷойҳои марбут ба мутафаккирон истифода бурдан мумкин аст. Масалан, Панҷакенти Қадим, Ҳулбук, Балх, Бухоро ва дигар марказҳои таърихӣ метавонанд ҳамчун нишонҳои ҷуғрофӣ ба қайд гирифта шаванд, то ки истифодаи нодурусти онҳо аз ҷониби давлатҳои дигар пешгирӣ карда шавад.

Инчунин, сабти рақамии манбаъҳо ва асарҳои хаттӣ дар пойгоҳҳои байналмилалии моликияти интеллектуалӣ бо зикри пайдоиши таърихиву лингвистии онҳо аҳамияти калон дорад. Ин кор метавонад барои муайян кардани мансубияти таърихии осор ва пешгирии таҳрифоти баъдӣ хидмат кунад.

СУМЗ инчунин барномаҳои махсус барои ҳифзи дониши суннатӣ ва ифодаҳои фарҳангии анъанавӣ дорад. Ҳуҷҷатҳои WIPO/GRTKF/IC/3/9 ва дигар санадҳои байналмилалӣ зарурати ҳифзи мероси фарҳангиро таъкид мекунанд. Тоҷикистон ҳамчун аъзои WIPO метавонад аз ин имкониятҳо барои ҳифзи мероси худ истифода барад.

Қонуни ҶТ «Дар бораи фарҳанг» (2024) дар моддаи 10 пешбинӣ мекунад, ки мақоми ваколатдори давлатӣ «бақайдгирии давлатӣ ва муайян кардани тартиби истифодаи мероси фарҳанги миллии дар хориҷи кишвар ҷойдошта»-ро амалӣ менамояд. Ин муқаррарот метавонад ҳамчун асоси ҳуқуқӣ барои бақайдгирии нишонҳои ҷуғрофӣ ва брендинги фарҳангӣ дар СУМЗ истифода шавад. Инчунин, моддаи 44-и Қонуни ҶТ мазкур пешбинӣ мекунад, ки Феҳристи ягонаи давлатии сарватҳои таърихию фарҳангӣ ва Феҳристи ягонаи давлатии мероси ғайримоддии фарҳангӣ таъсис дода шаванд. Ин феҳристҳо метавонанд ҳамчун заминаи иттилоотӣ барои бақайдгирии нишонҳои ҷуғрофӣ дар СУМЗ хидмат кунанд.

Дипломатияи ҳуқуқӣ яке аз воситаҳои муассири ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ дар сатҳи байналмилалӣ мебошад. Бастани шартномаҳои дуҷониба ва бисёрҷонибаи фарҳангӣ-ҳуқуқӣ бо кишварҳои минтақа метавонад ба таври аниқ эътирофи саҳми фарҳангии ҳар як миллат ва манъи сӯиистифода ё таҳрифи мансубияти таърихии арбобони илму адабро кафолат диҳад.

Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки чунин шартномаҳо метавонанд дар соҳаҳои зерин самаранок бошанд: мубодилаи иттилоот дар бораи мероси фарҳангӣ, эътирофи муштараки шахсиятҳои таърихӣ, пешгирии азхудкунии нораво, ҳамкорӣ дар соҳаи таҳқиқот ва нашр. Масалан, шартномаи байни Тоҷикистон ва Эрон дар бораи ҳамкории фарҳангӣ метавонад ба ҳалли баҳсҳо оид ба мансубияти мутафаккирон мусоидат кунад.

Таъсиси комиссияҳои муштараки ҳуқуқӣ-таърихӣ низ яке аз тадбирҳои муассир мебошад. Ин комиссияҳо метавонанд ҳангоми ба миён омадани баҳсҳо дар бораи мансубияти мутафаккирон экспертизаҳои ҳуқуқӣ ва таърихӣ гузаронанд ва ҳалли одилона пешниҳод кунанд. Чунин комиссияҳо бояд аз мутахассисони соҳаи ҳуқуқ, таърих, филология ва фарҳангшиносӣ иборат бошанд.

Қонуни ҶТ «Дар бораи фарҳанг» (2024) дар моддаи 63-юм пешбинӣ мекунад, ки ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи фарҳанг мутобиқи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон, инчунин санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки Тоҷикистон онҳоро эътироф кардааст, амалӣ мегардад. Самтҳои афзалиятноки ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи фарҳанг инҳоянд: машғул шудан ба фаъолияти иқтисодии хориҷӣ; тармими ёдгориҳои нодири таъриҳиву фарҳангӣ; тайёр кардан, бозомӯзӣ ва аз такмили ихтисос гузаштани кормандони соҳаи фарҳанг; офаридан ва дар амал татбиқ намудани воситаҳои техникӣ, технологияи нав ва таҷҳизот барои пешбурди фаъолият дар соҳаи фарҳанг; мубодилаи маводҳои таълимӣ, китобҳои дарсӣ, барномаҳо ва усули кор. Инчунин, моддаи 65-и Қонуни ҶТ мазкур пешбинӣ мекунад, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон барои баргардондани сарватҳои таърихию фарҳангӣ, ки ғайриқонунӣ ба хориҷи кишвар бурда шудаанд, чораҳо меандешад. Давлат барои ҳифзи сарватҳои таърихию фарҳангии Ҷумҳурии Тоҷикистон, нигоҳдории оромгоҳҳои ҳамватанон, ки дар хориҷи кишвар мавҷуданд, тадбирҳои зарурӣ меандешад. Ин муқаррарот метавонад ҳамчун асоси ҳуқуқӣ барои дипломатияи ҳуқуқӣ дар соҳаи ҳифзи мероси маънавии мутафаккирон истифода шавад.

Яке аз тадбирҳои муҳими ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангӣ ин таъсиси Реестри давлатии электронӣ мебошад. Ин реестр бояд базаи ягонаи ҳуқуқӣ ва электронии дониши суннатӣ, дастхатҳо ва осори адабиву илмиро дар бар гирад. Дар он матни аслии осори мутафаккирон бо забони тоҷикӣ/форсӣ ва таҳлилҳои ҳуқуқиву таърихии онҳо нигоҳ дошта мешавад.

Ин ҳуҷҷати расмии ғайриқобили инкор (prior art) дар баҳсҳои патентӣ ва ҳуқуқи муаллифӣ мебошад. Ҳангоме ки давлати дигар кӯшиш мекунад, ки ягон унсур ё осори марбут ба мутафаккирони тоҷикро ҳамчун моликияти худ ба қайд гирад, реестри миллӣ метавонад ҳамчун далели муътабар хидмат кунад.

Назорати ҳуқуқӣ аз болои тарҷума ва нашри осори классикон дар хориҷи кишвар яке аз ҷанбаҳои муҳими ҳифзи мероси маънавӣ мебошад. Ҳангоми тарҷумаи осори Сино, Рудакӣ, Фирдавсӣ, Берунӣ ва дигарон ба забонҳои муосири ҷаҳонӣ, тавассути сохторҳои дипломатӣ ва илмӣ бояд кафолат дода шавад, ки мансубияти таърихии онҳо (ба миллати тоҷик ва ҳавзаи фарҳангии он) дуруст ва бетаҳриф инъикос ёбад.

Ин масъала хусусан дар шароити имрӯза, ки нашрияҳои хориҷӣ метавонанд осори мутафаккиронро таҳти номҳои дигар ё бо таҳрифоти таърихӣ нашр кунанд, аҳамияти хосса пайдо мекунад. Барои ҳалли ин мушкилот, зарур аст, ки:

- Шартномаҳои дуҷониба дар бораи ҳамкории нашриву тарҷумонӣ баста шаванд, ки дар онҳо ҳуқуқ ва ӯҳдадориҳои тарафҳо оид ба эҳтироми мансубияти таърихии осор муайян карда шаванд.

- Экспертизаи ҳуқуқии тарҷумаҳо гузаронида шавад, то ки матнҳои тарҷумашуда ба матни аслӣ мувофиқат кунанд ва таҳрифоте, ки метавонанд боиси азхудкунии нораво гарданд, пешгирӣ карда шаванд.

- Дар сатҳи байналмилалӣ маълумоти дақиқ дар бораи мансубияти таърихии осор паҳн карда шавад, то ки ҷомеаи ҷаҳонӣ аз ҳақиқати таърихӣ огоҳ бошад.

Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳуқуқи муаллиф ва ҳуқуқҳои вобаста ба он» (1998) дар моддаи 15-ум ҳуқуқи ҳифзи эътибори муаллиф ва ҳуқуқи дахлнопазирии асарро муқаррар мекунад, ки метавонад ҳамчун асоси ҳуқуқӣ барои назорати тарҷумаҳо ва нашрияҳои байналмилалӣ истифода шавад. Инчунин, моддаи 47-и Қонуни ҶТ мазкур вайрон кардани ҳуқуқи муаллиф ва ҳуқуқҳои вобаста ба онро муайян мекунад, ки метавонад барои муқовимат ба нашри ғайриҚонуни ҶТи осори мутафаккирон дар хориҷи кишвар истифода шавад. Қонуни ҶТ «Дар бораи фарҳанг» (2024) дар моддаи 56-ум паҳн ва дастраси омма намудани сарватҳои фарҳанги миллиро танзим намуда, таъкид мекунад, ки «паҳн ва дастраси омма намудани сарватҳои фарҳанги миллӣ, илмӣ ва адабии классикони тоҷик, намудҳои пурарзиши мероси фарҳанги классикӣ ва дастовардҳои фарҳанги муосири ҷаҳонӣ тавассути маблағгузорӣ ва фондҳои мақсаднок дастгирӣ карда мешаванд». Ин муқаррарот метавонад ҳамчун асоси ҳуқуқӣ барои дастгирии нашри осори мутафаккирон дар хориҷи кишвар истифода шавад.

Хулоса, ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангии мутафаккирони тоҷик аз азхудкунии нораво аз ҷониби мамлакатҳо ва миллатҳои дигар як масъалаи мураккаб ва бисёрҷанба мебошад, ки ҳалли он таваҷҷуҳи ҳамаҷонибаи ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва фарҳангиро талаб мекунад. Ба андешаи мо механизмҳои асосии ҳуқуқӣ, ки метавонанд дар ин раванд самаранок бошанд, инҳоянд:

1. Механизмҳои ЮНЕСКО — ворид намудани мерос ба Рӯйхати репрезентативӣ ва пешниҳоди номинатсияҳои муштарак бо заминаи қотеи таърихиву ҷуғрофӣ.

2. Реҷаи махсуси ҳуқуқӣ — қабули қонунгузории махсус барои ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ ва дониши суннатӣ, ки берун аз мӯҳлати стандартии ҳуқуқи муаллифӣ амал мекунад.

3. Бақайдгирии нишонҳои ҷуғрофӣ ва брендинг тавассути СУМЗ — ҳифзи номҳои ҷойҳои таърихӣ ва асарҳои марбут ба мутафаккирон.

4. Дипломатияи ҳуқуқӣ ва шартномаҳои дуҷониба — бастани созишномаҳо бо кишварҳои минтақа барои эътирофи саҳми фарҳангӣ ва манъи сӯиистифода.

5. Кодификатсия ва Реестри миллии дониши суннатӣ — таъсиси базаи ягонаи электронӣ, ки ҳамчун далели расмӣ дар баҳсҳои ҳуқуқӣ хидмат мекунад.

6. Экспертизаи ҳуқуқии тарҷумаҳо ва нашрияҳо — назорат аз болои тарҷума ва нашри осори классикон дар хориҷи кишвар барои пешгирии таҳрифоти таърихӣ.

Ҳамзамон, таҳлили қонунгузории миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон дод, ки дар ин самт заминаи ҳуқуқии муайян мавҷуд аст:

- Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳуқуқи муаллиф ва ҳуқуқҳои вобаста ба он» (1998) — муқаррароти моддаҳои 4, 6, 15, 17, 18, 25, 47 имкон медиҳанд, ки ҳуқуқҳои шахсии ғайримолумулкӣ нисбат ба осори мутафаккирон бемӯҳлат ҳифз карда шаванд ва давлат ҳамчун ҳимоятгари мероси маънавӣ баромад кунад. Аммо мушкили асосӣ дар он аст, ки ҳуқуқи муаллиф ба осори қадимӣ дигар амал намекунад ва механизмҳои иловагӣ (монанди Sui Generis) зарур аст.

- Қонуни ҶТ «Дар бораи фарҳанг» (2024) — муқаррароти моддаҳои 5, 10, 44, 52-57, 63-65 имкон медиҳанд, ки мероси маънавии мутафаккирон ҳамчун мероси фарҳанги миллӣ ва ғайримоддӣ эътироф карда шавад, ба Феҳристи ягонаи давлатӣ ворид гардад ва ба ЮНЕСКО пешниҳод карда шавад. Инчунин, ин Қонун заминаи ҳуқуқиро барои дипломатияи ҳуқуқӣ ва ҳамкории байналмилалӣ фароҳам меорад.

- Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳифз ва истифодаи объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ» (2006) — муқаррароти моддаҳои 1, 1¹, 3-5, 12-14, 17, 18, 24-26, 29-31 имкон медиҳанд, ки осор, дастхатҳо ва ёдгориҳои марбут ба мутафаккирон ҳамчун объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ эътироф ва ҳифз карда шаванд, ба Феҳристи давлатӣ ворид гарданд ва ба Номгӯи мероси фарҳанги умумиҷаҳонӣ пешниҳод карда шаванд.

Татбиқи ин механизмҳо метавонад ба ҳифзи мероси маънавӣ ва фарҳангии мутафаккирони тоҷик мусоидат намояд ва аз азхудкунии норавои онҳо аз ҷониби давлатҳо ва миллатҳои дигар пешгирӣ кунад. Аммо ин раванд талошҳои пайвастаи давлат, ҷомеаи илмӣ ва дипломатияи фарҳангиро талаб мекунад. Тоҷикистон ҳамчун вориси ҳақиқии мероси фарҳангии ин мутафаккирон бояд дар сатҳи байналмилалӣ фаъолона амал кунад ва ҳуқуқи таърихии худро бо воситаҳои ҳуқуқӣ ҳимоя намояд.

Сангинзода Дониёр Шомаҳмад - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

АМИТ оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

В юриспруденции, в том числе и отечественной, принято считать, что договорное право есть порождение римского права. Такое теоретическое воззрение на договорное право нам досталось из учебников по римскому праву, которое мы изучали на первом курсе юридического факультета. Позже, занимаясь теорией и историей договорного права, я с удивлением отметил, что кульминацией развития договорное права являлись не труды европейских правоведов, а практика ведения торговых дел, принятое в древней Согдиане.

Древние источники отмечают: народ Согдианы был достаточно образован в области математики по простой и практической причине: хорошо считать требовала жизнь. В сохранившемся письме, датированном в 313 году до нашей эры, торговец из Согдианы писал своему партнёру: «Вы должны напомнить Варзакку, чтобы он отозвал депозит; рассчитайте сумму, и если он захочет удержать её, вы должны добавить проценты к капиталу и выдать документ о передаче денег». В самом деле, как можно вести торговые дела, не умея читать накладные, отправленные грузоотправителем, аккредитивы и сопроводительные документы? Как торговец может вычислить вес нескольких тонн упаковок, зная вес одной из них, если он не умеет умножать? А когда товары нужно разделить в определенном соотношении, необходимо было уметь вычислять доли.

Согдийские торговцы должны были, прежде всего, понимать, как заключать контракты и обеспечивать их исполнение, как привлекать инвесторов, переводить ресурсы из одной денежной единицы в другую и выполнять сложные финансовые операции на длительных расстояниях. То, что они были отточены до такой превосходной степени в Центральной Азии, не удивительно, поскольку это был мир конкуренции, в котором даже небольшая ошибка приводила к убыткам.

В силу специфики своего дела торговцы стали «передатчиками» не только товаров, но и знаний, привнося свой прагматизм в решение любой проблемы, возникающей перед ними. Этот практический склад ума, присущий торговцам и культуре Согдианы в целом, американский историк Ричард Фрай назвал «коммерческой секулярностью».

Спрос на грамотность и умение считать выходил далеко за пределы мира торговли. Письменные законы регулировали социальную и экономическую жизнь в большинстве районов Центральной Азии. Вопросы, касающиеся брака и развода, собственности и налогообложения, регулировались письменными нормами. Маленькая группа государственных деятелей вела тщательный учет всех правовых сделок. Это была эпоха нашего Ренессанса, которая пришла в Европу спустя тысячелетие.

Откуда мы получили эти сведения о давно исчезнувшем мире? Всё благодаря пастуху, который в 1933 году на вершине горы Муг в Айнинском районе нашел большой глиняный сосуд, спрятанный полтора тысячелетия назад правителем Пенджикента Деваштичем. В сосуде хранилось ни золото, ни серебро, как это был принято делать в Европе в те далёкие времена. Там хранились десятки официальных документов, написанных на пергаменте. Об этом писал академик Б.Гафуров в своей книге «Таджики», и о том же упоминает американский исследователь и востоковед Стивен Фредерик Старр в своем капитальном историческом труде «Утраченное просвещение: Золотой век Центральной Азии», изданном в Москве в 2020 году.

Читая эти древние письмена, мы понимаем, что цивилизация Согдианы до арабского завоевания придавала большое значение технической грамотности, знаниям и навыкам к торговому делу как таковым. «То была воистину эпоха Просвещения, - пишет Фредерик Старр, - несколько веков культурного расцвета, в течение которых Центральная Азия являлась интеллектуальным центром мира». Это была эпоха настоящего Ренессанса, к сожалению, забытого нами сегодня.

А.Абдуджалилов, заведующий отделом частно-правовых наук

Института государства и права НАНТ, доктор юридических наук