Дар марҳилаи муосири рушди давлатдории навини Ҷумҳурии Тоҷикистон соҳаи соҳибкорӣ ва сармоягузорӣ ҳамчун муҳаррики асосии иқтисоди миллӣ, омили таъминкунандаи шуғли аҳолӣ ва воситаи устувори рақобатпазирии бозор эътироф гардидааст. Ҳукумати кишвар аз рӯзҳои аввали гузариш ба муносибатҳои бозоргонӣ ҳифзи моликияти хусусӣ, озодии фаъолияти соҳибкорӣ ва таъмини рақобати солимро ҳамчун пояҳои асосии сиёсати иқтисодӣ муайян намудаанд.

Мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо соҳибкорону сармоягузорони кишвар, ки санаи 14 октябри соли 2026 дар Кохи Ваҳдат баргузор гардид, паҳлуҳои ҳуқуқии дастгирии давлатии бахши хусусӣ, аз ҷумла тамдиди моратория ба санҷишҳо, таҳкими рақамикунонии соҳа ва роҳандозии механизмҳои нави ҷалби сармояро фарогир буд.

Конститутсия ва қонунгузории амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон кафолатҳои мукаммали ҳуқуқии фаъолияти соҳибкориро муқаррар намудаанд. Аз ҷумла, мувофиқи моддаҳои 12 ва 32-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва муқаррароти Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳимоя ва дастгирии давлатии соҳибкорӣ», ҳуқуқу озодиҳои соҳибмулкон ва субъектҳои хоҷагидор таҳти ҳимояи қатъии давлат қарор доранд.

Мулоқоти навбатии Сарвари давлат бо соҳибкорон нишон дод, ки сиёсати пешгирифтаи Ҳукумати кишвар ба фароҳам овардани муҳити мусоиди сармоягузорӣ ва ҳимояи ҳуқуқӣ равона шудааст. Натиҷаи ҳамин сиёсати пайгирона аст, ки имрӯз ҳиссаи бахши хусусӣ ҳам дар маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ ва ҳам дар таъмини шуғли аҳолӣ ба 70 фоиз расида, беш аз 80 фоизи даромадҳои андозӣ ба буҷети давлат низ аз ҳисоби ин бахш таъмин карда мешавад.

Дар айни замон, шумораи субъектҳои соҳибкорӣ дар кишвар ба 395 ҳазор расида, нишондиҳандаи мазкур нисбат ба соли қаблӣ 20 ҳазор адад зиёд гардидааст, ки ин шаҳодати эътимоди қавии шаҳрвандон ба низоми ҳуқуқии давлат мебошад.

Яке аз самтҳои муҳими таҳлили ҳуқуқии фаъолияти соҳибкорӣ ин иштироки бевоситаи онҳо дар рушди инфрасохтори иҷтимоӣ ва бунёдкориҳо ба ифтихори ҷашни умумимиллӣ — 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Татбиқи принсипи масъулияти иҷтимоии соҳибкорӣ дар ҷамъият яке аз нишондиҳандаҳои асосии устувории институсионалӣ ба ҳисоб меравад.

Тавре дар мулоқот таъкид гардид, соҳибкорон дар бунёду навсозии зиёда аз 36 ҳазор иншооти истеҳсоливу иҷтимоӣ ва инфрасохторӣ, аз ҷумла ҳазорҳо километр роҳҳо фаъолона саҳм гузоштаанд. Дар замони соҳибистиқлолӣ бо саҳми соҳибкорон ва сарпарастон зиёда аз 3300 корхонаву коргоҳи саноатӣ, беш аз 4300 иншооти соҳаи маориф ва 2200 иншооти тандурустӣ ва 2080 майдончаи варзиш ва 5100 иншооти хизматрасонӣ сохта ва навсозӣ шудаанд.

Илова бар ин, бо саҳми онҳо 15 ҳазор километр роҳҳои маҳаллӣ навсозӣ гардида, 734 пул бунёд ёфтааст ва дар 25 соли охир зиёда аз 4 миллион ҷойи корӣ таъсис дода шудааст. Ин рақамҳо аз ташаккули маърифати баланди ҳуқуқӣ, ҳисси ватандӯстӣ ва масъулияти шаҳрвандии соҳибкорони ватанӣ дарак медиҳанд.

Барои таъмини фазои боэътимоди ҳуқуқӣ ва рушди соҳибкории хурду миёна, дар мулоқоти мазкур тадбирҳои муҳими институсионалӣ ва меъёрии ҳуқуқии нав эълон карда шуданд. Аз ҷумла, бо мақсади дастгирии минбаъдаи субъектҳои соҳибкорӣ мораторий барои санҷиши фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ (ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз) барои ду соли дигар — то 1 январи соли 2029 тамдид карда мешавад.

Дар робита ба ин, мақомоти давлатии назоратӣ ва тафтишотӣ вазифадор карда шуданд, ки аз 1 январи соли 2027 санҷишҳоро танҳо дар асоси қонун ва низоми арзёбии хавф, бо риояи қатъии салоҳиятҳо, шаффофият ва асоснокии ҳуқуқӣ ба роҳ монда мешавад.

Ҳамчун омили муҳими содда намудани расмиёти иҷозатдиҳӣ, Ҳукумати кишвар вазифадор гардид, ки то охири соли 2027 пурра ба шакли электронӣ гузаронидани ҳамаи хизматрасониҳои асосии бақайдгирӣ, иҷозатдиҳӣ ва иҷозатномадиҳиро таъмин намояд, ки ин барои коҳиши омилҳои субъективӣ ва коррупсионӣ заминаи устувор мегузорад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва гузариш ба иқтисоди рақамӣ, Сарвари давлат масъалаҳои зеринро ҳамчун вазифаҳои стратегии соҳа пешниҳод намуданд:

-афзоиши содирот, яъне то соли 2030 ду баробар зиёд кардани содироти маҳсулоти коркардшуда;

-сиёсати қарзӣ, яъне расонидани ҳиссаи қарзҳои ба истеҳсолот равонагардида дар сандуқи қарзии низоми бонкӣ ба беш аз 40 фоиз;

-рақамикунонӣ ва зеҳни сунъӣ, яъне таҳия ва амалисозии нақшаи мукаммали ташаккули соҳибкории рақамӣ аз соли 2027 ва истифодаи фаъолонаи зеҳни сунъӣ дар баҳисобгирӣ, фурӯш ва идоракунии истеҳсолот;

-сармоягузории мақсаднок, яъне иҷрои пӯрраи талаботи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сармоягузорӣ ва ҳавасмандгардонии фаъолияти сармоягузорӣ» (2025) ва Стратегияи ҷалби сармоя то соли 2040, ки ба ташкили иқтидорҳои нави истеҳсолӣ ва таъмини шуғли пурмаҳсул равона гардидаанд.

Мулоқоти 14 октябри соли 2026 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо соҳибкорону сармоягузорон бори дигар собит намуд, ки давлат ва бахши хусусӣ шарикони боэътимоди стратегӣ дар рушди устувори иқтисодиёти кишвар мебошанд. Ташаббусҳои эълонгашта — аз қабили тамдиди мораторий ба санҷишҳо то 1 январи соли 2029, гузариши пӯрра ба хизматрасониҳои рақамиву электронӣ то охири соли 2027 ва истифодаи фаъоли зеҳни сунъӣ — марҳалаи наверо дар муносибатҳои мутақобилаи давлат ва соҳибкорӣ оғоз мебахшанд.

Аз нуқтаи назари илми ҳуқуқшиносӣ амалӣ намудани супоришҳо ва вазифаҳои стратегие, ки Сарвари давлат дар суханронии худ гузоштанд (афзоиши содирот, рақамикунонии соҳа, танзими занҷираи иловашудаи арзиш ва гузариш ба арзёбии хавфҳо ҳангоми санҷишҳо), банизомдарорӣ ва кодификатсияи мукаммали қонунгузории соҳибкориро тақозо мекунад. Имрӯз меъёрҳои танзимкунандаи фаъолияти соҳибкорӣ дар даҳҳо санадҳои меъёрии ҳуқуқии гуногун соҳавӣ пароканда мебошанд, ки ин баъзан ба такрори меъёрҳо (коллизияи ҳуқуқӣ) ва монеаҳои бюрократӣ оварда мерасонад.

Дар робита ба ин, зарурати қабули Кодекси соҳибкории Ҷумҳурии Тоҷикистон ба миён меояд. Кодекси соҳибкорӣ ба сифати як санади ягона, мутамарказ ва фарогири қонунгузорӣ метавонад механизмҳои зеринро таъмин созад:

1. Ягонагии низоми ҳуқуқӣ ва банизомдарорӣ, яъне муттаҳид ва кодификатсия намудани ҳамаи меъёрҳои парокандаи танзими соҳибкорӣ, иҷозатдиҳӣ, сармоягузорӣ, шарикии давлат ва бахши хусусӣ ва кафолатҳои давлатӣ дар як санади мукаммал;

2. Таҳкими кафолатҳои ҳуқуқӣ ва коҳиши дахолати давлатӣ, яъне муайян кардани мақом ва ҳуқуқҳои субъектҳои соҳибкорӣ ва аниқ сохтани ҳудуди салоҳияти мақомоти назоратӣ, ки иҷрои бевоситаи супориши Пешвои миллатро дар самти гузариш ба низоми арзёбии хавфҳо ва заминасозӣ барои қатъи санҷишҳои беасос таъмин менамояд;

3. Танзими ҳуқуқии соҳибкории рақамӣ ва зеҳни сунъӣ, яъне муайян намудани заминаҳои ҳуқуқии истифодаи зеҳни сунъӣ дар идоракунӣ ва баҳисобгирии истеҳсолот, тиҷорати электронӣ ва шартномаҳои рақамӣ (смарт-контрактҳо), ки Сарвари давлат онҳоро ҳамчун вазифаи стратегии давраи нав пешниҳод намуданд.

Ба ин тартиб, қабули Кодекси соҳибкории Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад кафолати ҳуқуқии татбиқи пурраи ҳидоятҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон гардида, кишварро ба марҳалаи нави рушди саноатӣ, инноватсионӣ ва рақобатпазирии иқтисодӣ ворид созад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил (ИДМ) ҳамчун яке аз суъекти ҳуқуқи байналмилалӣ дар фазои пасошӯравӣ, дар давоми 35 соли фаъолияти худ тавонист мақоми худро ҳамчун майдони муколамаи сиёсӣ, ҳамкории иқтисодӣ ва ҳамоҳангсозии амниятӣ таҳким бахшад. Ҷаласаи Шурои сарони давлатҳои ИДМ, ки 9 октябри соли 2026 дар минтақаи сайёҳии миллии «Аваза»-и Ҷумҳурии Туркманистон баргузор гардид, на танҳо ба муносибати 35-умин солгарди таъсисёбии Иттиҳод, балки ҳамчун оғози марҳилаи нави рушди муносибатҳои бисёрҷониба дар доираи ин созмон аҳаммияти хоса дорад. Дар ин саммит Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок ва суханронӣ намуданд, ки дар он масъалаҳои калидии рушди ИДМ, аз ҷумла ҳамкории технологӣ, рақамикунонӣ, иқтисоди «сабз», амнияти минтақавӣ ва ташаббусҳои сулҳҷӯёнаи Тоҷикистон матраҳ гардиданд.

Шурои сарони давлатҳои ИДМ мақоми олии байнидавлатии машваратӣ ва қабули қарорҳои асосии Иттиҳод ба шумор меравад. Ин ниҳод соли 1991 созмон ёфта, то имрӯз самтҳои асосии ҳамкории давлатҳои иштироккунандаро муайян мекунад. Тибқи тартиби муқарраршуда, Шурои сарони давлатҳо на камтар аз ду маротиба дар як сол даъват мешавад ва дар ҳолатҳои зарурӣ ҷаласаҳои ғайринавбатӣ низ баргузор мегарданд.

Аз 1 январи соли 2026 раёсат дар ИДМ ба Туркманистон интиқол ёфта, вазифаи раисии Иттиҳодро дар Шурои сарони давлатҳо, Шурои сарони ҳукуматҳо ва дигар ниҳодҳои ИДМ ба уҳда гирифтааст. Қарор дар бораи интиқоли раёсат 10 октябри соли 2025 дар шаҳри Душанбе аз ҷониби сарони кишварҳои иштироккунандаи Иттиҳод қабул шуда буд. Ин амал ҳамчун нишонаи эътимоди кишварҳои аъзо ба Туркманистон ва идомаи суннати гардиши раёсат дар байни давлатҳои узв арзёбӣ мегардад.

Аҳамияти ҳуқуқии саммити Аваза дар он зоҳир мегардад, ки он дар партави 35-умин солгарди таъсисёбии ИДМ баргузор шуда, ба гуфтаи Президенти Тоҷикистон, «басо рамзӣ» арзёбӣ гардид. Дар ин ҷаласа на танҳо натиҷаҳои фаъолияти Иттиҳод дар соли 2026 ҷамъбаст гардиданд, балки масъалаи интиқоли раёсати ИДМ дар соли 2027 ба Ӯзбекистон низ баррасӣ шуд. Ин раванд нишон медиҳад, ки ИДМ ҳамчун суъбекти ҳуқуқи байналмилалӣ ба принсипҳои гардиши роҳбарӣ ва идомаи ҳамкории бисёрҷониба уҳдадор аст.

Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҷаласаи Шурои сарони давлатҳои ИДМ дорои як қатор нуқтаҳои калидӣ мебошад, ки метавон онҳоро ба чанд самти асосӣ тақсим намуд:

1. Сарвари давлат дар оғози сухан ба ҷониби Туркманистон барои сатҳи баланди ташкили нишаст ва меҳмоннавозии анъанавӣ арзи сипос намуда, дӯстони туркманро бо анҷоми бомуваффақияти раёсат дар ИДМ табрик гуфтанд ва ба талошҳои онҳо дар ин мақом баҳои баланд доданд. Ин изҳорот аз эҳтироми мутақобила ва руҳияи ҳамкории созанда дар байни кишварҳои аъзо шаҳодат медиҳад.

2. Раҳбари давлат ҷаласаи кунуниро дар партави 35-умин солгарди таъсисёбии ИДМ басо рамзӣ номида, таъкид доштанд, ки роҳи тайшуда дар ин солҳо аҳаммияти Иттиҳодро ҳамчун майдони муколамаи сиёсӣ, рушди робитаҳои иқтисодиву гуманитарӣ ва вокуниши муштарак ба хатарҳо ва таҳдидҳои амниятӣ таъкид намуд. Ин нукта ба он ишора мекунад, ки ИДМ на танҳо ҳамчун сохтори машваратӣ, балки ҳамчун воситаи амалии ҳамоҳангсозии сиёсатҳо дар соҳаҳои мухталиф амал мекунад.

3. Пешвои миллат аз заминаи боэътимоди ҳуқуқие, ки барои густариши рӯзномаи ҳамкории бисёрҷониба гузошта шудааст, ёдрас шуда, бо қаноатмандӣ таъкид доштанд, ки ИДМ ба шароити тағйирёбанда мутобиқ мешавад ва ҳамкорӣ дар доираи он бо назардошти воқеиятҳои нав таҳким меёбад. Ин изҳорот нишон медиҳад, ки ИДМ ҳамчун сохтори воқеӣ ва мутобиқшаванда амал мекунад ва ба тағйироти геополитикӣ вокуниши муносиб нишон медиҳад.

4. Дар суханронӣ аҳамияти рушди ҳамкории технологӣ, навовариҳо, рақамикунонӣ, зеҳни сунъӣ, иқтисоди «сабз» ва татбиқи лоиҳаҳои мушаххас дар соҳаи неруи барқароршаванда таъкид гардид. Ин самтҳо ба рушди иқтисоди рақамӣ ва устувори кишварҳои ИДМ нигаронида шудаанд ва метавонанд ҳамчун платформаи нави ҳамкорӣ хидмат намоянд.

5. Рушди пайвастаи робитаҳои нақлиётӣ, таваҷҷуҳи доимӣ ба ҳамкории тиҷоратӣ, иқтисодӣ, сармоягузорӣ, саноатӣ ва ҳамчунин тақвияти ҳамёрии амниятӣ муҳим дониста шуд. Ин нукта ба он ишора дорад, ки ИДМ бояд ҳамчун фазои ягонаи иқтисодӣ ва амниятӣ ташаккул ёбад.

Яке аз нуқтаҳои марказии суханронии Пешвои миллат дар саммити Аваза ташаббуси эълон намудани солҳои 2027–2036 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда буд. Ин ташаббус аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ дастгирӣ ёфта, 25 июни соли 2026 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қатъномаи махсусро таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027–2036» қабул намуд. Қатъномаи мазкур уҳдадории муштараки давлатҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳидро ҷиҳати таҳкими сулҳ, рушди муколама, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамбастагӣ миёни наслҳо ҳамчун заминаҳои асосии таъмини некӯаҳволии наслҳои оянда тасдиқ менамояд. Дар он ҳадафҳо ва принсипҳои Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид, аз ҷумла иродаи «наҷот додани наслҳои оянда аз офати ҷанг» ва уҳдадории ҳалли мусолиматомези баҳсҳо таъкид гардидааст.

Дар саммити Аваза Сарвари давлат изҳор доштанд, ки Тоҷикистон якҷоя бо СММ ва дигар шарикони байналмилалӣ нақша дорад моҳи июни соли 2027 дар Душанбе конфронси байналмилалии сатҳи баландро барои оғози расмии Даҳсола баргузор намояд. Дар ин робита Пешвои миллат таъкид доштанд, ки иштироки фаъоли кишварҳои ИДМ дар ин чорабинӣ ва дар татбиқи ҳадафҳои Даҳсола, бешубҳа, боз як нишонаи ҳамбастагии муштараки кишварҳои иштирокдори Иттиҳод хоҳад буд.

Ин ташаббус аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ аҳаммияти хоса дорад, зеро он на танҳо ба таҳкими сулҳ дар сатҳи ҷаҳонӣ нигаронида шудааст, балки механизмҳои ҳамкории байни наслҳоро дар доираи ИДМ ва дигар сохторҳои байналмилалӣ муайян мекунад. Даҳсола ҳамчун чаҳорчӯбаи ҳуқуқӣ метавонад ба рушди фарҳанги сулҳ, пешгирии низоъҳо ва таҳкими эътимод дар байни давлатҳо мусоидат намояд.

Ҳамкории иқтисодӣ яке аз самтҳои афзалиятноки ИДМ ба шумор меравад. Тибқи маълумоти Агентии омори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар нӯҳ моҳи соли 2025 саҳми кишварҳои ИДМ дар гардиши тиҷорати хориҷии Тоҷикистон 43,4%-ро ташкил дода, муомилоти мол бо аъзои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил ба 3,4 миллиард доллар расидааст. Тоҷикистон бо 113 кишвари ҷаҳон, аз ҷумла 10 кишвари ИДМ ва 103 кишвари ғайри ИДМ равобити тиҷоратии хориҷӣ дорад. Ин нишондиҳандаҳо аз он шаҳодат медиҳанд, ки ИДМ ҳамчун шарики асосии тиҷоратии Тоҷикистон мақоми муҳимро ишғол мекунад. Табодули молӣ миёни Русия ва Тоҷикистон дар ҳашт моҳи соли 2025 беш аз 1,4 млрд долларро ташкил дода, дар муқоиса бо ҳамин давраи соли 2024 13% афзоиш ёфтааст.

Дар саммити Аваза таваҷҷуҳи хоса ба рушди ҳамкории тиҷоратӣ, иқтисодӣ, сармоягузорӣ ва саноатӣ зоҳир гардид. Ин самтҳо метавонанд ба тавсеаи робитаҳои иқтисодии байни кишварҳои ИДМ ва ҷалби сармоягузориҳои мутақобила мусоидат намоянд. Ҳамзамон, татбиқи лоиҳаҳои муштарак дар соҳаи неруи барқароршаванда ва иқтисоди «сабз» метавонад ҳамчун омили нави рушди устувор дар фазои ИДМ амал кунад.

Амнияти минтақавӣ яке аз масъалаҳои калидии рӯзномаи саммити Аваза буд. Дар ҷаласаи Шурои вазирони корҳои хориҷии ИДМ, ки 7 октябри соли 2026 дар ҳамин минтақа баргузор гардид, вазирони корҳои хориҷии кишварҳои Созмон перомуни мавзуҳои муҳими рӯзномаи байналмилалӣ табодули афкор намуда, дурнамои ҳамкориро дар доираи ИДМ баррасӣ карданд. Дар ҷараёни мулоқот ба масъалаҳои таъмини амнияти минтақавӣ, таҳкими ҳамкориҳои иқтисодӣ ва густариши робитаҳои гуманитарию фарҳангӣ миёни давлатҳои Иттиҳод таваҷҷуҳи хоса зоҳир гардид.

Дар суханронии Пешвои миллат дар саммит тақвияти ҳамёрии амниятӣ муҳим дониста шуд. Ин нукта ба он ишора дорад, ки кишварҳои ИДМ бояд дар муқобили хатарҳо ва таҳдидҳои муштарак, аз ҷумла терроризм, экстремизм, қочоқи маводи мухаддир ва ҷиноятҳои фаромиллӣ ҳамкории худро тақвият бахшанд. Ҳамчунин, масъалаи таъмини амнияти сарҳадӣ ва ҳифзи манфиатҳои давлатӣ аз таъсири манфии беруна дар доираи ИДМ мавриди баррасӣ қарор гирифтааст. Дар ин робита, қайд кардан лозим аст, ки ИДМ ҳамчун сохтори байналмилалӣ метавонад ҳамчун платформаи ҳамоҳангсозии сиёсатҳои амниятӣ ва мубодилаи иттилоот дар байни кишварҳои аъзо амал намояд. Таҳкими ҳамкории амниятӣ дар доираи ИДМ на танҳо ба таъмини субот дар фазои пасошӯравӣ, балки ба рушди эътимод ва ҳамкории минтақавӣ мусоидат мекунад.

Дар саммити Аваза масъалаи интиқоли раёсати ИДМ дар соли 2027 ба Ӯзбекистон баррасӣ шуд. Ин раванд нишон медиҳад, ки кишварҳои аъзо ба принсипи гардиши роҳбарӣ ва идомаи ҳамкории бисёрҷониба уҳдадоранд. Раёсати Ӯзбекистон метавонад ба рушди минбаъдаи ИДМ ва татбиқи лоиҳаҳои нави ҳамкорӣ мусоидат намояд.

Ҳамзамон, дар саммит масъалаҳои муҳими байналмилалӣ ва минтақавӣ, аз ҷумла вазъи кунунӣ ва дурнамои ҳамкории кишварҳои узв, муайян намудани санаи баргузории мулоқоти навбатии сарони давлатҳо ва баррасии масъалаҳои муҳими байналмилалӣ баррасӣ гардиданд. Ин нишон медиҳад, ки ИДМ ҳамчун сохтори фаъол ба масъалаҳои ҷаҳонии муосир вокуниш нишон медиҳад ва кӯшиш мекунад, ки мавқеи худро дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ таҳким бахшад.

Саммити Шурои сарони давлатҳои ИДМ, ки 9 октябри соли 2026 дар минтақаи Авазаи Туркманистон баргузор гардид, ҳамчун як рӯйдоди муҳими сиёсӣ дар фазои пасошӯравӣ арзёбӣ мегардад. Ин ҷаласа на танҳо ба муносибати 35-умин солгарди таъсисёбии Иттиҳод, балки ҳамчун оғози марҳилаи нави рушди ҳамкории бисёрҷониба аҳаммияти хоса дошт. Дар саммит масъалаҳои калидии рушди ИДМ, аз ҷумла ҳамкории технологӣ, рақамикунонӣ, иқтисоди «сабз», амнияти минтақавӣ ва ташаббусҳои сулҳҷӯёна матраҳ гардиданд.

Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин ҷаласа дорои як қатор нуқтаҳои калидӣ буд, ки метавонанд ҳамчун роҳнамо барои рушди минбаъдаи ИДМ хидмат намоянд. Таъкид бар заминаи боэътимоди ҳуқуқӣ, мутобиқшавӣ ба шароити тағйирёбанда, рушди ҳамкории технологӣ ва тақвияти ҳамёрии амниятӣ нишон медиҳад, ки Тоҷикистон ҳамчун узви фаъоли ИДМ ба рушди ин созмон таваҷҷуҳи ҷиддӣ дорад.

Ташаббуси Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, ки аз ҷониби СММ дастгирӣ ёфтааст, нақши Тоҷикистонро ҳамчун кишвари сулҳҷӯ ва ташаббускор дар сатҳи ҷаҳонӣ таҳким мебахшад. Баргузории конфронси байналмилалии сатҳи баланд дар Душанбе моҳи июни соли 2027 метавонад ҳамчун платформаи муҳим барои оғози расмии Даҳсола ва ҷалби кишварҳои ИДМ ба татбиқи ҳадафҳои он хидмат намояд.

Дар маҷмӯъ, саммити Аваза нишон дод, ки ИДМ ҳамчун суъекти ҳуқуқи байналмилалӣ қобилияти мутобиқшавӣ ба шароити нави геополитикиро дорад ва метавонад ҳамчун майдони муколама, ҳамкорӣ ва ҳамоҳангсозии сиёсатҳо дар байни кишварҳои аъзо амал намояд. Таҳкими минбаъдаи ин созмон ва татбиқи лоиҳаҳои муштарак дар соҳаҳои иқтисод, амният, технологӣ ва гуманитарӣ метавонад ба рушди устувор ва суботи минтақавӣ мусоидат намояд.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмсӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

ТАҲЛИЛИ МУҚОИСАВИИ ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ҚАЗОҚИСТОН «ДАР БОРАИ ЗЕҲНИ СУНЪӢ», КОДЕКСИ РАҚАМИИ ҶУМҲУРИИ ҚИРҒИЗИСТОН ВА ТАВСИЯҲО БАРОИ ТОҶИКИСТОН

Рушди босуръати технологияҳои зеҳни сунъӣ дар даҳсолаи охир иқтисод, идоракунии давлатӣ ва муносибатҳои ҷамъиятиро куллан тағйир додааст. Зеҳни сунъӣ имрӯз дар соҳаҳои тандурустӣ, маориф, молия, нақлиёт, мудофиа ва хизматрасониҳои давлатӣ васеъ истифода мешавад. Ин раванд зарурати таҳияи заминаи ҳуқуқии муносибро ба миён овардааст, ки ҳам рушди инноватсияро ҳавасманд кунад ва ҳам ҳуқуқ, озодӣ ва манфиатҳои қонунии шаҳрвандонро ҳифз намояд.

Дар фазои пасошӯравӣ Ҷумҳурии Қазоқистон аввалин давлатест, ки санади махсуси қонунгузориро дар соҳаи зеҳни сунъӣ қабул кардааст. Қонуни Ҷумҳурии Қазоқистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ» аз 17 ноябри соли 2025, № 230-VIII ЗРК, ки 18 январи соли 2026 ба амал бароварда шуд, аввалин санади қонунгузории махсус дар ин соҳа дар фазои Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё ба шумор меравад. Ин Қонун аз 6 боб ва 31 модда иборат буда, таҷрибаи арзишмандро барои дигар давлатҳои Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Ҷумҳурии Тоҷикистон фароҳам меорад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон низ дар самти танзими ҳуқуқии зеҳни сунъӣ қадамҳои муҳим гузоштааст. Соли 2022 Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040 тасдиқ гардид, ки ҳадафи он таъмин намудани саҳми 5%-и зеҳни сунъӣ дар маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ мебошад. Дар ин замина, омӯзиши таҷрибаи Қазоқистон ва таҳияи тавсияҳо барои лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ» аҳамияти илмию амалӣ дорад.

Мақсади ин мақолаи илмӣ таҳлили ҳамаҷонибаи меъёрҳои Қонуни Ҷумҳурии Қазоқистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ», Кодекси рақамии Ҷумҳурии Қирғизистон аз 31 июли соли 2025, № 178 ва дар асоси онҳо пешниҳоди тавсияҳо барои таҳияи лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи зеҳни сунъӣ” мебошад. Барои ноил шудан ба ин мақсад вазифаҳои зерин ҳал карда мешаванд: таҳлили мафҳумҳо ва принсипҳои асосии Қонуни Қазоқистон ва Кодекси Қирғизистон; омӯзиши низоми танзими давлатӣ ва ҳуқуқу уҳдадориҳои субъектҳо; таҳлили муқоисавии Қонуни Қазоқистон ва Кодекси Қирғизистон бо санадҳои байналмилалӣ; муайян кардани хусусиятҳои қонунгузории Тоҷикистон дар ин соҳа ва дар асоси таҳлил пешниҳоди тавсияҳои мушаххас барои қонунгузории миллӣ.

Қонуни Қазоқистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ» дар моддаи 1 мафҳумҳои асосии зеринро муайян кардааст: зеҳни сунъӣ, системаи зеҳни сунъӣ, модели зеҳни сунъӣ, китобхонаи маълумот, истеҳсолкунандаи китобхонаи маълумот, корбари системаи зеҳни сунъӣ, натиҷаҳои синтетикии фаъолияти системаҳои зеҳни сунъӣ, шакли мошинхон, дархости матнӣ ва ғайра. Дар маҷмӯъ Қонун 15 мафҳуми махсуси навро ба қонунгузории Қазоқистон ворид кардааст.

Зеҳни сунъӣ ҳамчун «қобилияти функсионалӣ барои тақлид кардан ба функсияҳои маърифатии хоси инсон, ки натиҷаҳои муқоисашаванда бо натиҷаҳои фаъолияти зеҳнии инсон ё аз онҳо зиёдтарро таъмин мекунад» муайян шудааст. Ин мафҳум гарчанде васеъ бошанд ҳам, аҳамияти амалӣ доранд, зеро имкон медиҳанд системаҳои зеҳни сунъиро аз дигар ҳалли рақамӣ фарқ кунонида, доираи татбиқи талаботи танзимиро муайян намоянд.

Бояд қайд кард, ки Қонун баъзе мафҳумҳои муҳимро, аз қабили таҳиягари системаи зеҳни сунъӣ, паҳнкунандаи системаи зеҳни сунъӣ ва интегратори системаи зеҳни сунъӣ дар сатҳи қонунгузорӣ муайян накардааст. Набудани танзим ва таърифҳо барои ин субъектҳо муайян кардани масъулиятро байни тарафҳое, ки бо зеҳни сунъӣ кор мекунанд, душвор мегардонад.

Қонун дар моддаҳои 4–11 принсипҳои асосии танзими давлатии муносибатҳои ҷамъиятиро дар соҳаи зеҳни сунъӣ муқаррар кардааст:

1. Қонуният (моддаи 5) — ҳамаи субъектҳо ва мақомоти давлатӣ вазифадоранд талаботи Конститутсия, Қонун ва дигар санадҳои ҳуқуқии меъёриро риоя кунанд.

2. Адолат ва баробарӣ (моддаи 6) — системаҳои зеҳни сунъӣ бояд тавре сохта ва истифода шаванд, ки адолат ва баробариро таъмин намуда, ҳама гуна табъизро аз рӯи пайдоиш, вазъи иҷтимоӣ, ҷинс, нажод, миллат, забон, дин ва ғайра истисно кунанд.

3. Шаффофият ва шарҳпазирӣ (моддаи 7) — ба корбарон бояд маълумоти пурра дар бораи хусусиятҳо ва маҳдудиятҳои системаи зеҳни сунъӣ пешниҳод карда шавад. Корбар ҳуқуқ дорад дар бораи тартиби коркарди автоматикӣ ва оқибатҳои он огоҳ карда шавад.

4. Масъулият ва назоратпазирӣ (моддаи — соҳибмулк, доранда ва корбар вазифадоранд назорати доимиро нисбат ба системаи зеҳни сунъӣ дар ҳама марҳилаҳои давраи ҳаётӣ таъмин намоянд. Ҳамаи субъектҳо барои фаъолияти системаҳои зеҳни сунъӣ масъулияти аз ҷониби қонунҳо муқарраршударо ба дӯш доранд.

5. Афзалиятнокии некӯаҳволии инсон (моддаи 9) — инсон, ҳаёти ӯ, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ баррасӣ мешаванд. Ҳангоми истифодаи системаҳои зеҳни сунъӣ бояд мухторият ва озодии иродаи инсон нигоҳ дошта шавад.

6. Ҳифзи маълумот ва махфият (моддаи 10) — истифодаи системаҳои зеҳни сунъӣ бо риояи талаботи ҳифзи маълумот ва махфият, ба истиснои ҷамъоварӣ, нигоҳдорӣ ва паҳнкунии ғайриқонунии маълумоти шахсӣ имконпазир аст.

7. Амният ва ҳифзшавандагӣ (моддаи 11) — системаҳои зеҳни сунъӣ бояд бо риояи талаботи амният ва эътимоднокӣ сохта ва истифода шаванд. Соҳибмулкон ва дорандагон вазифадоранд идоракунии хатарҳоро амалӣ намоянд.

Ин принсипҳо бо принсипҳои Тавсияи ЮНЕСКО оид ба этикаи зеҳни сунъӣ (2021), ки инсонмеҳварӣ, адолат, шаффофият, масъулият ва устувории экологиро пешбинӣ мекунанд, ҳамоҳанг мебошанд.

Қонун дар бобҳои 2–3 низоми танзими давлатиро муқаррар кардааст. Ҳукумати Ҷумҳурии Қазоқистон самтҳои асосии сиёсати давлатиро дар соҳаи зеҳни сунъӣ таҳия мекунад, оператори платформаи миллии зеҳни сунъиро муайян менамояд ва феҳристи соҳаҳои афзалиятноки иқтисодро барои ҷорӣ намудани зеҳни сунъӣ тасдиқ мекунад (моддаи 12).

Мақоми ваколатдор — мақоми марказии иҷроия, ки роҳбарӣ ва ҳамоҳангсозии байниидоравиро дар соҳаи зеҳни сунъӣ амалӣ мекунад. Вай вазифаҳои стратегӣ, танзимкунанда, татбиқкунанда ва назоратию нозиротиро иҷро мекунад, санадҳои ҳуқуқии меъёриро таҳия ва тасдиқ менамояд, меъёрҳои тавсиф кардани объектҳои рақамиро ба системаҳои зеҳни сунъӣ муайян мекунад (моддаи 13).

Оператори платформаи миллии зеҳни сунъӣ — шахси ҳуқуқие, ки ба ӯ таъмини рушд ва фаъолияти платформаи миллии зеҳни сунъӣ вогузор шудааст. Вай сохтан, рушд ва фаъолияти платформаро таъмин мекунад, хизматрасониҳо дар соҳаи зеҳни сунъӣ пешниҳод менамояд, китобхонаҳои маълумотро ҷамъоварӣ, коркард ва нигоҳдорӣ мекунад (моддаи 14).

Платформаи миллии зеҳни сунъӣ ҳамчун муҳити назоратшаванда барои таҳия, омӯзиш ва истифодаи озмоишии маҳсулоти нармафзории платформӣ ва моделҳои зеҳни сунъӣ пешбинӣ шудааст (моддаи 25). Дар амалия, платформаи миллии зеҳни сунъии Қазоқистон аллакай зиёда аз 450 агентҳои зеҳни сунъиро дар бар мегирад ва зиёда аз 120 пойгоҳи додаҳои давлатиро муттаҳид кардааст.

Қонун дар бобҳои 3–4 ҳуқуқ ва уҳдадориҳои соҳибмулкон, дорандагон ва корбарони системаҳои зеҳни сунъиро муқаррар кардааст.

Соҳибмулкон ва дорандагони системаҳои зеҳни сунъӣ ҳуқуқ доранд шартҳо ва маҳдудиятҳои истифодаро муайян кунанд ва чораҳо барои ҳифзи ҳуқуқҳои худ андешанд. Онҳо вазифадоранд идоракунии хатарҳоро амалӣ намоянд, чораҳо барои таъмини амният ва эътимоднокӣ андешанд, ҳуҷҷатгузориро гузаронанд, дастгирии корбаронро таъмин намоянд ва ба корбарон имкон диҳанд, ки бо шартномаи корбарӣ пеш аз оғози истифода шинос шаванд (моддаи 15).

Корбарон ҳуқуқ доранд бо шартномаи корбарӣ шинос шаванд, ба ҳифзи маълумоти шахсӣ ва махфии худ, чораҳо барои ҳифзи ҳуқуқҳои худ ба объектҳои моликияти зеҳнӣ андешанд, аз соҳибмулк ё доранда шарҳи натиҷаҳои фаъолияти системаро гиранд, маълумотро дар бораи маълумотҳое, ки дар асоси онҳо қарор қабул шудааст, дархост намоянд ва аз ҳамкорӣ бо системаи зеҳни сунъӣ даст кашанд, агар ҳатмии чунин ҳамкорӣ бо қонунҳо муқаррар нашуда бошад (моддаи 16).

Яке аз хусусиятҳои калидии Қонуни Қазоқистон муқаррар намудани равиши ба хатар асосёфта мебошад. Системаҳои зеҳни сунъӣ вобаста ба дараҷаи таъсир ба амнияти корбарон, ҷамъият ва давлат ба се дараҷа тақсим мешаванд (моддаи 17):

- дараҷаи минималии хатар — вайроншавӣ ё қатъ шудани фаъолияти онҳо таъсири минималӣ ба корбарон мерасонад.

- дараҷаи миёнаи хатар — вайроншавӣ ё қатъ шудани фаъолияти онҳо метавонад боиси коҳиш ёфтани самаранокӣ гардад ва зарари маънавӣ ё моддӣ расонад.

- дараҷаи баланди хатар — вайроншавӣ ё қатъ шудани фаъолияти онҳо метавонад боиси ҳолати фавқулоддаи хусусияти иҷтимоӣ ва (ё) техногенӣ ва оқибатҳои манфии назаррас барои мудофиа, амният, иқтисод, инфрасохтор ва фаъолияти ҳаётии шахсони воқеӣ гардад.

Ғайр аз ин, системаҳои зеҳни сунъӣ вобаста ба дараҷаи мустақилияти қабули қарор ба се гурӯҳ тақсим мешаванд: мухторияти паст, миёна ва баланд (моддаи 17, банди 2).

Қонун инчунин як қатор функсияҳои манъшударо муқаррар кардааст (моддаи 17, банди 3), аз ҷумла: истифодаи усулҳои зеришуурӣ ва манипулятивӣ; истифодаи осебпазирии маънавӣ ва ҷисмонии шахс; арзёбӣ ва таснифи шахсон дар асоси рафтори иҷтимоӣ; ҷамъоварӣ ва коркарди маълумоти шахсӣ бо вайрон кардани қонунгузорӣ; таснифи шахсон дар асоси маълумоти биометрӣ барои табъиз; муайян кардани эҳсосоти шахс бидуни розигӣ; сохтан ва паҳн кардани натиҷаҳои манъшуда.

Идоракунии хатарҳои системаҳои зеҳни сунъӣ раванди доимиест, ки тавассути соҳибмулк ва (ё) доранда дар тамоми давраи ҳаётии система амалӣ карда мешавад ва дар бар мегирад: муайян ва таҳлили хатарҳо; арзёбии хатарҳо; андешидани чораҳои мувофиқ; навсозии мунтазами хатарҳо на камтар аз як маротиба дар як сол (моддаи 18).

Дар ҳолати муайян шудани хатарҳои пайдоиши ҳолатҳои манъшуда, соҳибмулкон ва дорандагон бояд чораҳои фаврӣ андешанд, аз ҷумла боздошт ё қатъи пурраи истифодаи чунин система.

Аудити системаҳои зеҳни сунъӣ мувофиқи қоидаҳои гузаронидани аудити системаҳои рақамӣ гузаронида мешавад. Ҳангоми аудит иловатан арзёбӣ карда мешаванд: сифат ва қонунияти истифодаи китобхонаҳои маълумот ва мавҷудияти имкониятҳои функсионалии манъшуда (моддаи 20).

Қонун дар моддаи 23 масъалаҳои ҳуқуқи муаллифро танзим кардааст:

- асарҳое, ки бо истифодаи системаҳои зеҳни сунъӣ сохта шудаанд, танҳо дар сурати мавҷудияти саҳми эҷодии инсон бо ҳуқуқи муаллиф ҳимоя карда мешаванд.

- дархостҳои матнӣ, ки натиҷаи фаъолияти эҷодии инсон мебошанд, ҳамчун объектҳои ҳуқуқи муаллиф эътироф карда мешаванд.

- истифодаи асарҳо барои омӯзиши моделҳои зеҳни сунъӣ ба ҳолатҳои истифодаи озод бо мақсадҳои таълимӣ ё илмӣ дохил намешавад.

- истифодаи асарҳо барои омӯзиши моделҳо танҳо дар сурати набудани манъи аз ҷониби муаллиф ё ҳуқуқдоранда, ки дар шакли мошинхон ифода шудааст, иҷозат дода мешавад.

Ин муқаррарот тавозуни байни ҳифзи ҳуқуқи муаллиф ва рушди технологияҳои зеҳни сунъиро таъмин мекунад.

Моддаи 24 муқаррар мекунад, ки ҷуброни зарари аз системаҳои зеҳни сунъӣ расонидашуда дар тартиби муайянкардаи Кодекси мадании Ҷумҳурии Қазоқистон амалӣ карда мешавад. Суғуртаи масъулият барои зарар ва хатарҳои марбут ба истифодаи системаҳои зеҳни сунъӣ мувофиқи қонунҳо амалӣ карда мешавад.

Дар адабиёти ҳуқуқӣ қайд карда мешавад, ки зарурати такмили масъулияти мадании зарари аз системаҳои зеҳни сунъӣ расонидашуда ва ворид намудани муқаррароти иловагӣ ба Кодекси мадании Ҷумҳурии Қазоқистон вуҷуд дорад.

Қонуни зеҳни сунъии Иттиҳоди Аврупо (Regulation (EU) 2024/1689) аввалин санади ҳуқуқии ҳатмӣ дар ҷаҳон аст, ки низоми ҳамаҷонибаи танзими зеҳни сунъиро муқаррар мекунад. Ин Қонун равиши ба хатар асосёфтаро истифода мебарад: ҳар қадар хатари зарар ба ҷамъият баландтар бошад, қоидаҳо ҳамон қадар қатъитар мешаванд.

Қонуни зеҳни сунъии Иттиҳоди Аврупо системаҳои зеҳни сунъиро ба чор дараҷа тақсим мекунад:

- хатари ғайриқобили қабул — системаҳое, ки манъ карда шудаанд (масалан, усулҳои зеришуурӣ, арзёбии иҷтимоии давлатӣ).

- хатари баланд — системаҳое, ки талаботи қатъиро доранд (арзёбии таъсир ба ҳуқуқҳои асосӣ, шаффофият, назорати инсонӣ).

- хатари маҳдуд — системаҳое, ки уҳдадориҳои шаффофияти сабукро доранд.

- хатари минималӣ — системаҳое, ки тақрибан ягон талаб надоранд.

Муқоиса нишон медиҳад, ки Қонуни Қазоқистон низ равиши ба хатар асосёфтаро қабул кардааст, аммо баъзе фарқиятҳо вуҷуд доранд. Қонуни Қазоқистон ба манъи системаҳои хатари баланд, ба монанди назорати оммавии биометрӣ ва полиссияи пешгӯишаванда, ки дар Қонуни Иттиҳоди Аврупо муқаррар шудаанд, шабоҳат надорад. Ин метавонад боиси амалияҳои табъизӣ дар фаъолияти ҳифзи ҳуқуқ гардад.

Тавсияи ЮНЕСКО оид ба этикаи зеҳни сунъӣ, ки дар моҳи ноябри соли 2021 қабул шудааст, аввалин санади меъёрии ҷаҳонӣ дар соҳаи этикаи зеҳни сунъӣ мебошад. Он аз ҷониби 194 давлати узви ЮНЕСКО тасдиқ шудааст.

Тавсия ба принсипҳои зерин асос ёфтааст:

- Ҳуқуқҳои инсон ва шаъну шарафи инсонӣ;

- Шаффофият ва адолат;

- Назорати инсонӣ нисбати системаҳои зеҳни сунъӣ;

- Устувории экологӣ;

- Ҳифзи махфият ва маълумот.

Қонуни Қазоқистон ин принсипҳоро ба таври васеъ инъикос кардааст. Масалан, моддаи 9 Қонун принсипи афзалиятнокии некӯаҳволии инсон ва озодии иродаро муқаррар мекунад, ки бо талаботи Тавсияи ЮНЕСКО дар бораи зарурати нигоҳ доштани назорати инсонӣ нисбати системаҳои зеҳни сунъӣ ҳамоҳанг аст. Таҳлили муқоисавӣ нишон медиҳад, ки давлатҳои Осиёи Марказӣ равишҳои гуногунро дар танзими зеҳни сунъӣ интихоб кардаанд. Қазоқистон равиши ҳамаҷонибаи танзимиро пеш гирифтааст.

Кодекси рақамии Ҷумҳурии Қирғизистон 31 июли соли 2025, № 178 қабул шуда, аввалин санади кодификатсионӣ дар фазои пасошӯравӣ ва яке аз аввалинҳо дар ҷаҳон мебошад, ки тамоми муносибатҳои ҷамъиятиро дар муҳити рақамӣ ба таври комплексӣ танзим мекунад. Он аз 5 фасл, 24 боб ва 200 модда иборат буда, ба қисмҳои умумӣ ва махсус тақсим шудааст ва тамоми спектри муносибатҳои рақамиро — аз мафҳумҳои асосӣ то танзими зеҳни сунъӣ, телекоммуникатсия, маълумоти шахсӣ, экосистемаи миллии рақамӣ ва сервисҳои боэътимодро дар бар мегирад.

Дар қисми умумии Кодекс мафҳумҳои асосӣ зерин муайян карда шудаанд: муҳити рақамӣ, маълумоти рақамӣ, сабти рақамӣ, захираи рақамӣ, хизматрасонии рақамӣ, экосистемаи рақамӣ, системаи зеҳни сунъии хавфи баланд, дипфейк, шартномаи зеҳнӣ (смарт-контракт), маълумоти шахсӣ, принсипали маълумот. Дар маҷмӯъ, Кодекс зиёда аз 100 мафҳуми нави ҳуқуқиро ба гардиш ворид мекунад, ки заминаи истилоҳотии танзими муносибатҳои рақамиро ташкил медиҳанд. Масалан системаи зеҳни сунъӣ — системаи технологияи рақамӣ маънидод шудааст, ки дар асоси маълумоти рақамӣ ва маҷмӯи мақсадҳои аз ҷониби инсон муқарраршуда қодир аст бо дараҷаи муайяни мухторият пешгӯиҳо, тавсияҳо ташаккул диҳад ё қарорҳо қабул намояд, ки ба ҳолати субъектҳо ё объектҳои муҳити беруна таъсир мерасонанд.

Принсипҳои танзими муҳити рақамӣ дар Кодекс ба се гурӯҳ тақсим шудаанд: принсипҳои умумиҳуқуқӣ, ташкилӣ ва соҳавӣ. Ба принсипҳои умумиҳуқуқӣ дохил мешаванд: адолат ва мутаносибии танзим бо афзалияти манфиатҳои инсон ҳамчун ягона корбари ниҳоии технологияҳои рақамӣ; дастрасӣ, фаҳмоӣ ва пешгӯишавандагии танзими ҳуқуқӣ; иштироки ҳамаи шахсони манфиатдор дар таҳияи қоидаҳо. Ба принсипҳои ташкилӣ дохил мешаванд: бетарафии технологӣ — имконияти интихоби озоди технологияҳо; бетарафии мундариҷа — татбиқи меъёрҳо бидуни табъиз; устуворӣ — нигоҳдории дарозмуддати қоидаҳо ва муносибатҳо; кушодагӣ — ҳавасмандгардонии рақобат ва мутобиқати форматҳо; ҳисоботдиҳӣ — нигоҳдории маълумоти зарурӣ дар тамоми давраи ҳаётии технология. Принсипҳои соҳавӣ дар бобҳои дахлдори Кодекс муқаррар шудаанд ва ба хусусиятҳои соҳаҳои мушаххаси муносибатҳо равона шудаанд.

Танзими давлатӣ дар муҳити рақамӣ дар ду шакл амалӣ мешавад: ҳамоҳангсозии байниидорӣ, танзим ва назорати соҳавӣ. Ҳамоҳангсозиро мақоми ҳамоҳангсоз амалӣ мекунад, ки Девони Вазирон муайян мекунад ва вазифаи он ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ, мақомоти худидоракунии маҳаллӣ ва шахсони ҳуқуқӣ дар муҳити рақамӣ мебошад. Танзим ва назорати соҳавӣ тавассути танзимгарони соҳавӣ дар соҳаҳои маълумоти шахсӣ, экосистемаи миллии рақамӣ ва телекоммуникатсия амалӣ карда мешавад. Ҳар як танзимгари соҳавӣ бояд мустақил бошад, наметавонад дар якчанд соҳа ваколат дошта бошад ва ҳар сол ҳисобот дар бораи фаъолияти худ пешниҳод намояд. Кодекс инчунин институти нави танзими махсусро ҷорӣ мекунад — озод кардани муваққатии субъектҳо аз уҳдадориҳои алоҳида бо мақсади озмоиши инноватсияҳои рақамӣ дар шароити воқеӣ. Танзими махсус бо қарори Президент ба муҳлати то 3 сол ҷорӣ карда мешавад ва принсипҳои он муваққатӣ, мувофиқати дақиқ ба мақсадҳо, ҳифзи ҳуқуқ ва озодиҳои шаҳрвандон, устувории рақамӣ, баробарӣ, иштироки ихтиёрӣ, шаффофият ва назорати самаранок мебошанд.

Объектҳои муносибатҳои ҳуқуқӣ дар муҳити рақамӣ аз рӯи Кодекс ба чор гурӯҳ тақсим мешаванд: маълумоти рақамӣ, сабтҳои рақамӣ (аз ҷумла ҳуҷҷатҳои рақамӣ) ва захираҳои рақамӣ; хизматрасониҳои рақамӣ ва экосистемаҳои рақамӣ; системаҳои технологӣ-рақамӣ, аз ҷумла марказҳои коркарди маълумот ва шабакаҳои телекоммуникатсионӣ; заминҳо, биноҳо, иншоот ва дигар объектҳои монанд дар қисми дастрасии соҳибони системаҳои технологӣ-рақамӣ. Ҳуқуқҳои рақамӣ — ҳуқуқҳо ба объекти муносибатҳо, ки ҳуқуқи дастрасӣ ва ҳуқуқи муқаррар кардани шартҳои дастрасиро дар бар мегиранд, аз ҷудошаванда буда, метавонанд аз як субъект ба субъекти дигар интиқол дода шаванд ва ҳимояи ҳуқуқиро талаб мекунанд. Ҳуқуқҳои рақамӣ метавонанд ба якчанд субъектҳо якҷоя тааллуқ дошта бошанд ва дар ин ҳолат тартиби амалисозӣ ва ихтиёрдорӣ бо шартномаи ҳамкорӣ муайян карда мешавад.

Субъектҳои муносибатҳо дар муҳити рақамӣ аз рӯи Кодекс инҳоянд: соҳиби сабтҳои рақамӣ — субъекте, ки сабтҳоро сохтааст ё ҳуқуқи иҷозат ё маҳдуд кардани дастрасиро гирифтааст; соҳиби захираи рақамӣ — субъекте, ки захираро сохтааст ё ҳуқуқи идоракуниро дорад; соҳиби системаи технологӣ-рақамӣ — субъекте, ки системаро сохтааст ё ҳуқуқи истифодаи онро гирифтааст; соҳиби экосистемаи рақамӣ — субъекте, ки қоидаҳои экосистемаро муайян мекунад; таъминкунандаи хизматрасонии рақамӣ — субъекте, ки хизматрасониро пешниҳод мекунад; корбар — субъекте, ки ба сабтҳо, захираҳо, хизматрасониҳо дастрасӣ дорад; истеъмолкунанда — шахси воқеӣ, ки система ё хизматрасониро бо мақсадҳои шахсӣ истифода мебарад; принсипали маълумот — субъекте, ки маълумот ба ӯ тааллуқ дорад; коркардкунанда — субъекте, ки ба ӯ коркарди сабтҳо супорида шудааст. Ҳар як субъект ҳуқуқ ва уҳдадориҳои мушаххас дорад, ки дар бобҳои дахлдори Кодекс муқаррар шудаанд.

Муайянкунии рақамӣ (идентификатсия) дар Кодекс мавқеи махсус дорад. Ҳар шахс ҳуқуқ дорад муайянкунии худро (идентификатсия ё иденификатсия накардан) муайян кунад, ба шарте ки қонун тартиби дигарро муқаррар накарда бошад. Муайянкунии рақамӣ бояд ба ҳама дастрас бошад, дар асоси стандартҳои кушод сохта шавад ва танҳо маълумоти заруриро коркард кунад. Идентификаторҳои асосӣ барои шахсони воқеӣ — рақами идентификатсионии шахсӣ ва барои шахсони ҳуқуқӣ — рақами идентификатсионии андозсупоранда мебошанд. Кодекс системаҳои зерини муайянкуниро муқаррар мекунад: системаи ягонаи муайянкунӣ барои мақомоти давлатӣ ва хизматрасониҳои давлатӣ; системаи давлатии муайянкунии биометрӣ барои муайянкунии биометрӣ ҳангоми интихобот, раъйпурсӣ ва хизматрасониҳои давлатӣ; системаҳои муайянкунӣ дар ҷамъиятҳои рақамӣ тибқи қоидаҳои ҷамъият. Ҳуқуқи шахс ба муайянкунӣ ҳимоя карда мешавад ва вайронкунии он боиси ҷуброни зарар мегардад.

Муносибатҳо дар муҳити рақамӣ дар асоси фактҳои ҳуқуқии дар сабтҳои рақамӣ ифодашуда ба вуҷуд меоянд, тағйир меёбанд ва қатъ мешаванд. Воситаҳои асосии ба вуҷуд овардани муносибатҳо инҳоянд: ҳуҷҷати рақамӣ — сабте, ки тағйирнаёбии он бо имзои рақамӣ таъмин карда мешавад; қарори автоматикӣ — қароре, ки бидуни иштироки инсон қабул мешавад; шартномаи зеҳнӣ (смарт-контракт) — шартномае, ки дар шакли код баён шуда, худкор иҷро мешавад. Принсипали маълумот ҳуқуқ дорад талаб кунад, ки қарори автоматикӣ қатъ карда шавад ё аз нав бо иштироки инсон баррасӣ шавад. Ин муқаррарот ба ҳимояи ҳуқуқҳои инсон дар шароити густариши автоматикунонии қарорҳо равона шудааст.

Коркарди маълумоти рақамӣ ва маълумоти шахсӣ дар Кодекс ба таври муфассал танзим шудааст. Принсипҳои соҳавии коркарди маълумоти рақамӣ инҳоянд: принсипи ихтиёрият — ҳуқуқи соҳибони сабтҳо муайян кардани ҳаҷм, мақсад ва усулҳои коркард; принсипи бовиҷдонӣ — уҳдадории риояи ҳуқуқ ва манфиатҳои дигар субъектҳо; принсипи истифодаи такрорӣ — имконияти коркарди маълумот барои мақсадҳои дигар бо шарти мувофиқат; принсипи мутобиқат ва интиқолпазирӣ — имконияти истифодаи маълумот аз манбаъҳои гуногун ва интиқоли онҳо байни соҳибон. Коркарди маълумоти шахсӣ бошад, ба принсипҳои қонуният, адолат, шаффофият, маҳдудияти мақсад, минимализатсияи маълумот, дақиқӣ, маҳдудияти нигоҳдорӣ, амният ва ҳисоботдиҳӣ асос ёфтааст. Асосҳои коркарди маълумоти шахсӣ инҳоянд: зарурат барои иҷрои шартнома; иҷрои уҳдадориҳои қонунӣ; ҳифзи манфиатҳои ҳаётан муҳим; иҷрои вазифаҳои ҷамъиятӣ; манфиатҳои қонунии соҳиби сабтҳо ё шахси сеюм. Маълумоти шахсии категорияи махсус (нажод, ақидаҳои сиёсӣ, дин, маълумоти генетикӣ, биометрӣ, саломатӣ, ҳаёти ҷинсӣ) бо қоидаҳои махсус коркард мешаванд ва дар аксар ҳолатҳо манъ карда шудаанд. Принсипали маълумот ҳуқуқ дорад маълумот дар бораи коркард гирад, ба маълумоти худ дастрасӣ дошта бошад, маълумотро ислоҳ ё пурра кунад, маълумотро интиқол диҳад, бо коркард розӣ набошад, маълумотро нест кунад ва коркардро маҳдуд кунад. Интиқоли фаромиллии маълумоти шахсӣ ба давлатҳое, ки ҳифзи кофии ҳуқуқҳои субъектҳоро таъмин мекунанд, озод аст ва ба давлатҳои дигар танҳо бо розигии субъект, дар асоси шартномаҳои байналмилалӣ ё барои ҳифзи манфиатҳои ҳаётан муҳим иҷозат дода мешавад.

Хизматрасониҳои рақамӣ дар асоси шартномаи корбарӣ пешниҳод мешаванд ва принсипҳои асосии онҳо инҳоянд: инклюзивӣ — дастрасӣ барои ҳама, аз ҷумла шахсони дорои имкониятҳои маҳдуд; ҳимояи дуҷониба — ҳимояи манфиатҳои ҳам таъминкунанда ва ҳам корбар; набудани иҷозатномаи пешакӣ — фаъолият литсензия талаб намекунад; озодии дастгоҳҳои корбарӣ — вобастагӣ ба дастгоҳи мушаххас манъ аст; бетарафии ҷуғрофӣ — маҳалли ҷойгиршавии маълумот шарт нест; бетарафии корбарон — табъиз манъ аст; ҳамдигарӣ — таъмини устувории рақамӣ уҳдадории муштарак. Дар хизматрасониҳои рақамӣ амалҳои зерин манъ карда мешаванд: манипулятсияи алгоритми ҷустуҷӯ, эҷоди афзалият барои хизматрасониҳои худӣ, шарт кардани хизматрасонӣ ба хариди молҳои мушаххас, талаби интиқоли ҳуқуқҳои моликияти зеҳнӣ, маҳдуд кардани имконияти истифодаи хизматрасониҳои дигар, демпинг ё субсидияи байниҳамдигарӣ. Соҳиби экосистемаи рақамӣ уҳдадор аст ҳуқуқ ва манфиатҳои иштирокчиёнро таъмин кунад, имконияти иштирок дар муайян кардани қоидаҳоро диҳад, имконияти озоди пайвастшавӣ ва баромаданро таъмин кунад, дастрасии баробар ва ғайритабъизиро таъмин намояд, рақобатро ҳимоя кунад ва имконияти ҳалли баҳсҳоро фароҳам оварад. Сервисҳои некӯаҳволии рақамӣ барои беҳтар кардани сифати ҳаёти шахси воқеӣ дар асоси коркарди маълумот дар бораи хусусиятҳои физиологии ӯ пешбинӣ шудаанд ва принсипҳои асосии онҳо қарори ниҳоӣ аз ҷониби инсон, огоҳии истеъмолкунанда, пешгӯишавандагии натиҷа, асоснокии натиҷа ва ҳисоботдиҳӣ мебошанд. Системаҳои зеҳни сунъӣ, ки дар сервисҳои некӯаҳволии рақамӣ истифода мешаванд, ба системаҳои зеҳни сунъии хавфи баланд дохил мешаванд.

Соҳаи телекоммуникатсия дар Кодекс ба таври васеъ танзим шудааст. Принсипҳои асосии он инҳоянд: озодии телекоммуникатсия, бефосилагӣ, рушд, ҳамкорӣ, мутобиқат, дахлнопазирӣ ва озодии нархгузорӣ. Категорияҳои шабакаҳо аз рӯи таъинот ба шабакаҳои истифодаи умум, дохилӣ, пӯшида, махфӣ ва телерадиошунавонӣ тақсим мешаванд. Ҳифзи сирри алоқа таъмин карда мешавад ва дастрасӣ ба маълумоти сиррӣ танҳо дар асоси қарори суд иҷозат дода мешавад. Операторони телекоммуникатсия литсензия талаб мекунанд ва уҳдадориҳои хизматрасонӣ дар шароити махсус доранд. Ҳамкории шабакавӣ дар асоси шартномаи ҳамкорӣ амалӣ карда мешавад ва шартҳои баробар барои ҳамаи операторон таъмин карда мешаванд. Кодекс инчунин системаи ҳамкории операторон, бонкҳо ва мақомоти ҳуқуқҳифзро барои мубориза бо қаллобӣ муқаррар мекунад.

Системаҳои зеҳни сунъӣ дар Кодекс мавқеи махсус доранд. Принсипҳои тарҳрезӣ, таҳия ва татбиқи системаҳои зеҳни сунъӣ инҳоянд: кам кардани хавфҳо — бо назардошти зарурати коҳиш додани хавфи зарар; кушодагӣ — фаҳмоӣ ва пешгӯишавандагии хусусиятҳо, дастрасии ҳуҷҷатҳои техникӣ; шарҳпазирӣ — фаҳмоии асосҳои қарорҳо, имконияти аз нав санҷиш; назоратпазирӣ — назорати самараноки инсон; дақиқӣ — эътимоднокии натиҷаҳо; эътимоднокӣ — устуворӣ ба халалҳо; амният — ҳифз аз таъсири ғайриқонунӣ. Ҳамаи системаҳои зеҳни сунъӣ бояд аз арзёбии хавф гузаранд: дар марҳилаи тарҳрезӣ, пас аз анҷоми таҳия ва пеш аз оғози истифода, ҳангоми ҳар гуна тағйироти нақшавӣ. Системаҳои зеҳни сунъии хавфи баланд — системаҳое, ки истифодаи онҳо эҳтимолияти расонидани зарарро ба неъматҳои ҳифзшаванда зиёд мекунад. Барои онҳо талаботи махсус муқаррар карда мешавад: идоракунии хавфҳо; хусусиятҳои таъминкунандаи кушодагӣ, шарҳпазирӣ, назоратпазирӣ, дақиқӣ, эътимоднокӣ; сифати маълумот; ҳуҷҷатҳои техникӣ; тасдиқи мутобиқат (декларатсия). Кодекс инчунин манъи тарҳрезӣ, таҳия ё татбиқи системаҳоро барои расонидани зарари ғайриқонунӣ, уҳдадории андешидани чораҳои зарурӣ барои кам кардани хавфҳо ва масъулият барои зарари расонидашударо муқаррар мекунад. Ошкорсозӣ ҳангоми ҳамкорӣ бо системаи зеҳни сунъӣ, эҳсосотшиносӣ ё таснифи биометрӣ ва дипфейкҳо ҳатмӣ аст, ба истиснои ҳолатҳои мудофиа, амнияти миллӣ ва тартиботи ҷамъиятӣ.

Сервисҳои боэътимод дар Кодекс ба панҷ намуд тақсим шудаанд: сервисҳои муайянкунии рақамӣ, сервисҳои имзои рақамӣ, сервисҳои архивҳои рақамӣ, сервисҳои расонидани кафолатноки паёмҳо ва сервисҳои муайянкунии сайтҳо. Имзои рақамӣ ду намуд дорад: ғайрикасбӣ — имзое, ки тавассути криптографӣ ташаккул ёфта, имкони муайян кардани имзокунанда ва ошкор кардани тағйиротро медиҳад; касбӣ — имзое, ки тамоми хусусиятҳои ғайрикасбиро дорад ва иловатан калиди тафтиш дар сертификати касбӣ нишон дода шудааст. Маркази тасдиқкунанда — шахси ҳуқуқӣ ё соҳибкори инфиродӣ, ки сертификатҳои калиди тафтиши имзои рақамиро месозад ва медиҳад. Маркази тасдиқкунандаи аккредитатсияшуда — марказе, ки аккредитатсияи давлатиро гирифтааст ва аз ҷониби танзимгари соҳавӣ эътироф шудааст.

Экосистемаи миллии рақамӣ — системаи ягонаи давлатӣ, ки барои пешниҳоди хизматрасониҳои давлатӣ ва рақамӣ хидмат мекунад. Он аз элементҳои зерин иборат аст: захираҳои рақамии давлатӣ, замимаҳо ва сайтҳои госсервисҳо; госсервисҳо ва сервисҳои боэътимод; системаҳои технологӣ-рақамии давлатӣ; заминҳо, биноҳо, иншоот барои ҷойгиркунии системаҳо. Принсипҳои нацэкосистема инҳоянд: умумидастрасӣ — ҳар субъект метавонад иштирокчӣ шавад; модулӣ — таъсири ҳодисаҳо ба системаи умумӣ кам аст; абрӣ — новобаста аз дастгоҳҳо ва ҷойгиршавӣ; вариативӣ — интихоби озоди элементҳо; параллелӣ — иҷрои вазифаҳо аз ҷониби элементҳои гуногун; новобастагӣ аз таъминкунанда — истифодаи форматҳои кушод. Фабрикаи госсервисҳо — системаи давлатии технологӣ-рақамӣ барои сохтан ва рушди госсервисҳо, ки дастрасӣ ба фазои умумии маълумот, санҷиш, мониторинг ва ҳамкориро таъмин мекунад. Госсервисҳо дар асоси принсипҳои пропорционалӣ, мутобиқат, манфиатҳои истеъмолкунанда, дастрасӣ, эътимод, соддагардонӣ ва робитаи баръакс сохта мешаванд.

Дар қисми хотимавӣ Кодекс муқаррар мекунад, ки иҷозотномаҳои радиочастотӣ ҳамчун қарорҳои ҷудокунии радиочастот эътироф мешаванд, иҷозатномаҳои частотӣ ҳамчун қарорҳои таъини радиочастот эътироф мешаванд, иҷозотномаҳои алоқаи электрикӣ ва интиқоли маълумот ҳамчун иҷозотномаҳои оператори телекоммуникатсия эътироф мешаванд ва сертификатҳои имзои электронӣ ҳамчун сертификатҳои имзои рақамӣ эътироф мешаванд. Ин муқаррарот ба таъмини бефосилагии муносибатҳо ҳангоми гузариш ба низоми нави танзим равона шудаанд.

Дар маҷмӯъ, Кодекси рақамии Ҷумҳурии Қирғизистон аввалин санади кодексӣ дар фазои пасошӯравӣ мебошад, ки тамоми муносибатҳои ҷамъиятиро дар муҳити рақамӣ ба таври комплексӣ танзим мекунад. Кодекс принсипҳои муосири танзимро — адолат, муайянӣ, иштирок, бетарафии технологӣ, бетарафии мундариҷа, устуворӣ, кушодагӣ ва ҳисоботдиҳиро муқаррар кардааст. Кодекс институтҳои нави ҳуқуқиро ҷорӣ мекунад: ҳуқуқҳои рақамӣ, захираҳои рақамӣ, экосистемаҳои рақамӣ, шартномаҳои зеҳнӣ, қарорҳои автоматикӣ, сервисҳои боэътимод, системаҳои зеҳни сунъӣ. Танзими зеҳни сунъӣ дар Кодекс мавқеи махсус дорад: принсипҳои тарҳрезӣ, арзёбии хавф, талабот ба системаҳои хавфи баланд, масъулият ва ошкорсозӣ. Ҳимояи маълумоти шахсӣ дар Кодекс ба таври васеъ танзим шуда, принсипҳои қонуният, адолат, шаффофият, маҳдудияти мақсад, минимализатсия, дақиқӣ, маҳдудияти нигоҳдорӣ, амният ва ҳисоботдиҳиро дар бар мегирад. Экосистемаи миллии рақамӣ ҳамчун платформаи ягонаи давлатӣ барои пешниҳоди хизматрасониҳои давлатӣ ва рақамӣ хидмат мекунад. Кодекс институти танзими махсусро ҷорӣ мекунад, ки барои озмоиши инноватсияҳои рақамӣ дар шароити воқеӣ имкон медиҳад. Кодекс барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун намунаи арзишманд метавонад хидмат кунад, махсусан дар самти танзими зеҳни сунъӣ, маълумоти шахсӣ ва экосистемаи миллии рақамӣ. Таҷрибаи Қирғизистон нишон медиҳад, ки танзими комплексии муҳити рақамӣ дар як санади кодификатсионӣ имконпазир аст ва метавонад барои дигар давлатҳои минтақа ҳамчун намунаи муносиб хидмат намояд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти танзими ҳуқуқии зеҳни сунъӣ қадамҳои аввалини худро гузошта истодааст. Соли 2022 Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Стратегияи рушди зеҳни сунъиро барои давраи то соли 2040 тасдиқ кард. Ҳадафҳои асосии Стратегия таъмин намудани саҳми зеҳни сунъӣ дар маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ ба андозаи 5% то соли 2040, муайян кардани соҳаҳои афзалиятноки татбиқи зеҳни сунъӣ, омода кардани кадрҳои баландихтисос ва муқаррар намудани меъёрҳои ҳуқуқӣ ва этикии истифодаи зеҳни сунъӣ мебошанд.

Дар моҳи майи соли 2026 Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи таъсиси гурӯҳи кории махсусро барои такмил додани лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ» баррасӣ кард. Ин нишон медиҳад, ки раванди таҳияи қонунгузорӣ дар ин соҳа дар Тоҷикистон фаъолона идома дорад.

Ҳамзамон, дар соҳаи амалияи татбиқи зеҳни сунъӣ Тоҷикистон низ дастовардҳо дорад. Дар моҳи феврали соли 2026 аввалин платформаи зеҳни сунъии Тоҷикистон — TajikGPT ба кор даромад, ки 7 модел (матн, код, тасвир) ва дастгирии зиёда аз 180 забонро дар бар мегирад. Дар моҳи майи соли 2026 модели забони тоҷикии SoroLLM дар зиёда аз 100 мактаби Тоҷикистон ҷорӣ карда шуд ва ба нақша гирифта шудааст, ки то моҳи сентябр дар 4000 мактаби кишвар истифода шавад.

Бо вуҷуди дастовардҳои зикршуда, дар Тоҷикистон заминаи ҳуқуқии муносиб барои танзими муносибатҳо дар соҳаи зеҳни сунъӣ вуҷуд надорад. Қонунгузории амалкунанда, аз ҷумла Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи иттилоотонӣ», масъалаҳои зеҳни сунъиро танҳо ба таври умумӣ танзим мекунад ва барои ҳалли мушкилоти мушаххаси ин соҳа кофӣ нест.

Қабули Қонуни махсус дар соҳаи зеҳни сунъӣ имкон медиҳад, ки:

- заминаи ҳуқуқӣ барои рушди бехатари технологияҳои зеҳни сунъӣ фароҳам оварда шавад;

- ҳуқуқ, озодӣ ва манфиатҳои қонунии шаҳрвандон ҳифз карда шаванд;

- шароити мусоид барои ҷалби сармоягузорӣ ба соҳаи зеҳни сунъӣ фароҳам оварда шавад;

- ҳамоҳангсозии сиёсати давлатӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ таъмин карда шавад.

Ҳангоми таҳияи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи зеҳни сунъӣ” бояд хусусиятҳои миллии зерин ба назар гирифта шаванд:

1. Забони давлатӣ — зарурати таъмини дастгирии забони тоҷикӣ дар системаҳои зеҳни сунъӣ ва таҳияи моделҳои забонии миллӣ.

2. Сохтори идоракунӣ — муайян кардани мақоми ваколатдор дар соҳаи зеҳни сунъӣ бо назардошти сохтори мавҷудаи мақомоти давлатӣ.

3. Захираҳои табиӣ — истифодаи имкониятҳои энергетикаи барқароршаванда (махсусан гидроэнергетика) барои таъмини захираҳои ҳисоббарорӣ.

4. Ҳамкории минтақавӣ — ҳамоҳангсозии қонунгузорӣ бо дигар давлатҳои Осиёи Марказӣ барои таъмини ҳаракати озоди маълумот ва ҳамкории технологӣ.

Таҳлили Қонуни Ҷумҳурии Қазоқистон «Дар бораи зеҳни сунъӣ» ва Кодекси рақамии Ҷумҳурии Қирғизистон нишон медиҳад, ки ин санадҳо аввалин таҷрибаи ҳамаҷонибаи танзими ҳуқуқии зеҳни сунъӣ дар фазои пасошӯравӣ мебошанд. Қонун барои Тоҷикикистон мувофиқтар аст, чунки принсипҳои муосири танзимро, аз ҷумла равиши ба хатар асосёфта, шаффофият, масъулият ва ҳифзи ҳуқуқҳои инсонро муқаррар кардааст.

Аз таҳлили гузаронидашуда хулосаҳои зерин бармеоянд:

1. Қонуни Қазоқистон заминаи ҳуқуқии муносибро барои рушди бехатари зеҳни сунъӣ фароҳам меорад ва метавонад ҳамчун намуна барои дигар давлатҳои Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон хидмат кунад.

2. Қонун баъзе камбудиҳоро дорост, аз ҷумла набудани таърифҳои таҳиягар, паҳнкунанда ва интегратори системаҳои зеҳни сунъӣ, ки муайян кардани масъулиятро душвор мегардонад.

3. Қонуни Қазоқистон дар муқоиса бо Қонуни зеҳни сунъии Иттиҳоди Аврупо баъзе манъҳои муҳимро, ба монанди манъи назорати оммавии биометрӣ ва полиссияи пешгӯишавандаро дар бар намегирад.

4. Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти таҳияи қонунгузорӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ қадамҳои аввалинро гузошта истодааст ва зарурати қабули Қонуни махсус вуҷуд дорад.

Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи зеҳни сунъӣ” қадами муҳим дар самти таъмини рушди устувори иқтисоди рақамӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон мебошад. Таҷрибаи Ҷумҳурии Қазоқистон ва Қирғизистон нишон медиҳад, ки танзими ҳуқуқии зеҳни сунъӣ бояд тавозуни байни ҳавасмандгардонии инноватсия ва ҳифзи манфиатҳои ҷамъиятиро таъмин намояд.

Қонуни ояндаи Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд ба принсипҳои инсонмеҳварӣ, адолат, шаффофият ва масъулият асос ёбад ва таҷрибаи пешқадами байналмилалиро бо назардошти хусусиятҳои миллии кишвар татбиқ намояд. Танҳо дар ин сурат зеҳни сунъӣ метавонад ҳамчун омили пешбарандаи рушди устувор ва беҳбуди сифати ҳаёти шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон хидмат кунад.

ДОНИЁР САНГИНЗОДА  – ходими пешбари илмии шуъбаи илмҳои ҳуқуқи

хусусии Институти далат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

Забон яке аз муҳимтарин унсурҳои ҳастии миллат ва воситаи ҳифзу интиқоли таҷрибаи таърихӣ, фарҳангӣ, маънавӣ ва илмии ҷомеа мебошад. Дар шароити давлатдории муосир аҳаммияти забон танҳо бо вазифаи муоширатӣ ё фарҳангии он маҳдуд намегардад. Забоне, ки дар сатҳи Конститутсия мақоми давлатӣ пайдо мекунад, ҳамзамон вазифаҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ, идорӣ, маърифатӣ ва илмиро иҷро намуда, ба яке аз унсурҳои муҳими фаъолияти давлат ва ҷомеа табдил меёбад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мақоми забони тоҷикӣ бо ташаккул ва рушди давлатдории соҳибистиқлол робитаи бевосита дорад. Истиқлолияти давлатӣ барои густариши доираи истифодаи забони тоҷикӣ имкониятҳои нави сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ фароҳам овард. Дар ин давра забони тоҷикӣ ба забони фаъолияти мақомоти давлатӣ, қонунгузорӣ, коргузорӣ, маориф, фарҳанг ва таҳқиқоти илмӣ табдил ёфт.

Асоси ҳуқуқии мақоми забони давлатӣ, пеш аз ҳама, дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар гардидааст. Мутобиқи моддаи 2 Конститутсия забони давлатии Тоҷикистон забони тоҷикӣ мебошад. Ҳамзамон, забони русӣ ҳамчун забони муоширати байни миллатҳо амал намуда, ба ҳамаи миллатҳо ва халқиятҳои сокини ҷумҳурӣ ҳуқуқи истифодаи озодонаи забони модариашон кафолат дода шудааст.

Ҷойгир гардидани меъёр дар бораи забони давлатӣ дар боби якуми Конститутсия — «Асосҳои сохтори конститутсионӣ» — аҳаммияти махсуси ҳуқуқӣ дорад. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки забони давлатӣ танҳо падидаи фарҳангӣ ё забоншиносӣ набуда, бо асосҳои сохтори давлат, соҳибихтиёрӣ ва фаъолияти ҳокимияти давлатӣ робитаи устувор дорад. Аз ҳамин нуқтаи назар забони тоҷикӣ ҳамчун яке аз арзишҳои муҳими конститутсионӣ ва ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон баромад менамояд.

Мақоми ҳуқуқии забони тоҷикӣ дар Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 5 октябри соли 2009, №553 ба таври муфассал танзим гардидааст. Қонуни мазкур вазъи ҳуқуқии забони давлатиро муайян намуда, истифодаи онро дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба танзим медарорад. Забони давлатӣ дар соҳаҳои ҳаёти сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ, илмӣ ва фарҳангии мамлакат истифода мешавад.

Аз мазмуни меъёрҳои ҳуқуқӣ бармеояд, ки забони давлатӣ ҳам объекти ҳимояи ҳуқуқӣ ва ҳам воситаи амалисозии ҳокимияти давлатӣ мебошад. Қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ, коргузории расмӣ ва муносибатҳои дорои хусусияти давлатӣ тавассути забони давлатӣ амалӣ мегарданд. Бинобар ин, сатҳи рушди забони ҳуқуқӣ ва истилоҳоти ҳуқуқӣ ба сифати қонунгузорӣ, дақиқии меъёрҳои ҳуқуқӣ, фаҳмо будани санадҳои давлатӣ ва самаранокии татбиқи онҳо таъсири бевосита мерасонад.

Дар ташаккул ва рушди сиёсати давлатии забон дар давраи соҳибистиқлолӣ нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон назаррас мебошад. Дар суханрониҳо, асарҳо ва ташаббусҳои Пешвои миллат масъалаи забони тоҷикӣ пайваста дар робита бо таърихи миллат, худшиносии миллӣ, истиқлолияти давлатӣ ва давлатдории тоҷикон мавриди баррасӣ қарор гирифтааст.

Қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон», таъсиси Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қабули барномаҳои давлатии рушди забон аз ҷумлаи тадбирҳое мебошанд, ки заминаи ҳуқуқӣ ва ташкилии рушди забони давлатиро таҳким бахшиданд.

Дар ин самт Барномаи рушди забони давлатӣ барои солҳои 2020–2030 аҳаммияти махсус дорад. Барномаи мазкур бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 ноябри соли 2020, №647 тасдиқ гардида, ҳадаф, вазифа ва самтҳои асосии амалисозии сиёсати давлатиро оид ба забон муайян менамояд. Муҳим он аст, ки дар Барнома дар баробари таҳкими мақоми забони давлатӣ, ташаккули забони илм ва рушди истилоҳоти тахассусӣ низ ҳамчун яке аз самтҳои сиёсати давлатӣ муайян гардидааст.

Дар баробари тадбирҳои сиёсию ҳуқуқӣ, асари Эмомалӣ Раҳмон «Забони миллат — ҳастии миллат» дар омӯзиш ва муаррифии таърих, ташаккул ва рушди забони тоҷикӣ аҳаммияти махсус дорад. Дар ин асар таърихи забони тоҷикӣ дар робита бо сарнавишти таърихии миллат ва давлатдории тоҷикон таҳлил гардидааст. Китоби дуюми асар — «Забон ва замон» марҳалаҳои густариши забони тоҷикиро аз асрҳои миёна то ибтидои асри XX фаро мегирад.

Аз ин лиҳоз, сиёсати забонии даврони истиқлол танҳо ба танзими ҳуқуқии истифодаи забон маҳдуд нагардида, бо масъалаҳои худшиносии миллӣ, ҳифзи хотираи таърихӣ, рушди илму маориф ва таҳкими давлатдорӣ пайваст мебошад.

Дар баробари мақоми ҳуқуқӣ ва давлатӣ, арзиши забон дар забони илм будани он низ ифода меёбад. Ин ҷиҳати масъала дар шароити рушди босуръати илм, технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ аҳаммияти бештар пайдо менамояд.

Забони миллӣ замоне имкониятҳои худро ба таври фарогир амалӣ менамояд, ки тавассути он на танҳо муоширати рӯзмарра, фаъолияти идорӣ ва эҷоди осори адабӣ, балки андешаи илмӣ, мафҳумҳои назариявӣ, натиҷаҳои таҳқиқот ва дастовардҳои муосири илм низ дақиқ ифода гарданд. Аз ҳамин нуқтаи назар, забони илм яке аз нишондиҳандаҳои муҳимми тавоноӣ, ғановат ва сатҳи рушди забони давлатӣ мебошад.

Муносибат ба масъалаҳои муњимми иљтимої ва тарзи бархўрд бо он аз љумлаи падидањои маъмулист. Дар њар давра, вобаста ба шароити иљтимої ва сатњи тафаккури љамъиятї, илм, махсусан фалсафа, бо мавзуи муайяне алоќамандї дорад. Масалан, агар дар даврони антиќа дар маркази таваљљуњи ањли њикмат масъалањои кайњон ва марбут ба он ќарор дошта бошад, дар асрњои миёна Худо, дар давраи Эњё инсон ва ќобилиятњои беинтињои ў ва дар замони муосир забон, махсусан забони илм, љой дорад, ки наметавонад ањли илмро нисбати ин мавзуъ бетараф гузорад. Муҳимтарин ҷанбаи фарқкунандаи забони илмӣ, аз забони маъмулӣ дар он аст, ки баёни нукоти асосӣ ҳамеша ба истилоҳот такя менамояд.

Забони илм тавассути забони адабӣ ифода гардида, аз муҳаққиқ риояи меъёрҳои забонӣ ва ҳамзамон донистани низоми мафҳуму истилоҳоти соҳаро талаб менамояд. Ҳар як соҳаи илм дорои низоми махсуси мафҳумҳо мебошад ва муҳаққиқ барои баёни дақиқи натиҷаҳои таҳқиқот бояд забони касбии соҳаи худро хуб аз худ намояд.

Забони илм дорои хусусиятҳои хоси худ буда, пеш аз ҳама ба дақиқӣ, мантиқ, пайдарҳамии фикр, муайянии мафҳумҳо ва устувории истилоҳот такя мекунад. Аз ин рӯ, забони илмро наметавон пурра бо забони муоширати рӯзмарра яксон донист. Мафҳумҳои илмӣ мазмуни мушаххас дошта, истифодаи дурусти онҳо шарти ифодаи саҳеҳи андешаи илмӣ мебошад [6].

Дар айни замон, хусусияти касбии забони илм набояд боиси мураккабнависии беасос гардад. Дақиқии илмӣ ва равшании баён бояд бо ҳам пайваст бошанд. Истилоҳи илмӣ бояд мафҳуми мушаххасро ифода намуда, аз духӯрагӣ ва норавшанӣ дур бошад. Ин масъала махсусан барои илми ҳуқуқшиносӣ аҳаммияти зиёд дорад, зеро истилоҳи ҳуқуқӣ метавонад минбаъд дар қонунгузорӣ, санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва фаъолияти ҳуқуқтатбиқкунӣ мавриди истифода қарор гирад.

Рушди истилоҳоти илмии тоҷикӣ яке аз самтҳои муҳимми рушди забони давлатӣ мебошад. Пешрафти илм пайваста мафҳумҳои навро ба вуҷуд меорад. Рушди технологияҳои рақамӣ, зеҳни сунъӣ, иқтисоди рақамӣ, биотехнология ва муносибатҳои нави ҳуқуқӣ зарурати ифодаи мафҳумҳои навро ба забони тоҷикӣ ба миён меорад. Қобилияти забон барои қабул, коркард ва ифодаи ин мафҳумҳо нишондиҳандаи рушдёбанда ва ҷавобгӯ ба талаботи замон будани он мебошад.

Аз ҳамин ҷиҳат, дар Барномаи рушди забони давлатӣ барои солҳои 2020–2030 ба ташаккули забони илм ва рушди истилоҳоти тахассусӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир гардидааст. Ин муқаррарот имкон медиҳад, ки рушди забони илм на танҳо ҳамчун масъалаи дохилии забоншиносӣ, балки ҳамчун яке аз самтҳои сиёсати давлатии забон арзёбӣ карда шавад.

Дар ин раванд Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотии кишвар мавқеи махсус доранд. Муҳити илмӣ маконест, ки дар он мафҳумҳои нав таҳлил, истилоҳҳо коркард ва забони илм такмил меёбад. Монографияҳо, диссертатсияҳо, мақолаҳои илмӣ, фарҳангҳои соҳавӣ ва маҷмуаҳои истилоҳотӣ ба ташаккули захираи илмии забони тоҷикӣ ва тавсеаи имкониятҳои он мусоидат менамоянд.

Рушди забони илм ҳамзамон бо рушди тафаккури илмӣ робитаи бевосита дорад. Забон воситаи ифода ва интиқоли дониш мебошад. Ҳар қадар низоми мафҳумии илм мукаммал гардад, ҳамон андоза имкониятҳои забон барои ифодаи дониш ва натиҷаҳои фаъолияти зеҳнӣ васеъ мешаванд. Аз ин рӯ, рушди забони тоҷикӣ ҳамчун забони илмро метавон яке аз нишондиҳандаҳои муҳими таҳкими мақоми воқеии забони давлатӣ арзёбӣ намуд.

Дар шароити муосир ин масъала бо рушди технологияҳои рақамӣ низ робитаи зич пайдо кардааст. Имрӯз забон на танҳо дар китоб, санади расмӣ ва воситаҳои ахбори омма, балки дар пойгоҳҳои илмӣ, китобхонаҳои электронӣ, барномаҳои компютерӣ, низомҳои ҷустуҷӯӣ ва технологияҳои зеҳни сунъӣ низ истифода мешавад. Аз ин рӯ, густариши забони тоҷикӣ дар фазои рақамӣ имкониятҳои фаъолияти онро ҳамчун забони муосири илм ва дониш бештар менамояд.

Забони давлатӣ дар баробари ин дар таҳкими давлатдории миллӣ вазифаҳои муҳимро иҷро менамояд. Пеш аз ҳама, он забони фаъолияти ҳокимияти давлатӣ ва низоми ҳуқуқӣ мебошад. Ифодаи иродаи давлат дар қонунҳо, санадҳои мақомоти давлатӣ ва муносибатҳои расмӣ тавассути забони давлатӣ амалӣ мегардад. Ягонагии забони фаъолияти расмии мақомоти давлатӣ барои таъмини ягонагии фазои ҳуқуқӣ ва идоракунии давлатӣ аҳаммияти муҳим дорад.

Забони давлатӣ инчунин воситаи муоширати ҳуқуқии давлат ва шаҳрванд мебошад. Дастрас ва фаҳмо будани қонунҳо, санадҳои давлатӣ ва иттилооти расмӣ ба сифати забони онҳо вобаста аст. Аз ин ҷиҳат, рушди забони ҳуқуқии тоҷикӣ ва такмили истилоҳоти ҳуқуқӣ қисми таркибии фарҳанги ҳуқуқӣ ва фаъолияти босифати мақомоти давлатӣ мебошад.

Ҳамзамон забони давлатӣ омили таҳкими худшиносӣ ва ваҳдати миллӣ мебошад. Забони умумии давлатӣ ба шаҳрвандон имконият медиҳад, ки дар фазои ягонаи сиёсӣ, ҳуқуқӣ, фарҳангӣ ва илмии мамлакат фаъолияти худро амалӣ намоянд. Дар баробари ин, Конститутсия ҳуқуқи миллату халқиятҳои сокини Тоҷикистонро ба истифодаи озодонаи забони модарии худ кафолат медиҳад.

Хулоса. Забони тоҷикӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои мақоми устувори конститутсионӣ ва ҳуқуқӣ буда, дар давраи соҳибистиқлолӣ доираи истифодаи он дар фаъолияти давлатӣ, ҷамъиятӣ ва илмӣ густариш ёфтааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва Барномаи рушди забони давлатӣ барои солҳои 2020–2030 заминаи ҳуқуқӣ ва ташкилии ин равандро ташкил медиҳанд.

Дар ин раванд нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ташаккули сиёсати давлатии забон, таҳкими заминаҳои ҳуқуқии он ва пайвастани масъалаи забон бо истиқлолият, худшиносии миллӣ ва давлатдорӣ назаррас мебошад.

Дар баробари ин, яке аз нишондиҳандаҳои муҳимми сатҳи рушди забони давлатӣ забони илм будани он мебошад. Тавоноии забони тоҷикӣ барои ифодаи мафҳумҳои илмӣ, ҳуқуқӣ, фалсафӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва технологӣ имкониятҳои онро ҳамчун забони муосири давлат ва ҷомеа васеъ менамояд. Аз ин рӯ, ташаккули забони илм ва рушди истилоҳоти тахассусӣ на танҳо масъалаи забоншиносӣ, балки масъалаи рушди илм, маориф, тафаккури миллӣ ва таҳкими давлатдории муосир мебошад.

Ҳамин тариқ, забони тоҷикӣ дар шароити давлатдории соҳибистиқлол ҳамзамон арзиши миллӣ, фарҳангӣ, конститутсионӣ, ҳуқуқӣ ва илмӣ буда, ҳамчун забони фаъолияти ҳокимияти давлатӣ, забони илм ва дониш, омили худшиносии миллӣ ва яке аз пояҳои таҳкими давлатдории миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон баромад менамояд.

Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн - мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

Забони давлатӣ на танҳо воситаи муоширати ҳамарӯза ё фазои фарҳангӣ, балки яке аз аломатҳои асосии соҳибихтиёрии давлатӣ, нишони ҳастии миллат ва рукни аслии амнияти миллию маънавӣ ба шумор меравад. Дар ҷомеаи муосир, ки таҳти таъсири равандҳои ҷаҳонишавӣ ва тағйирёбии рақамӣ қарор дорад, масъалаи ҳифз, нигоҳдорӣ ва рушди забони давлатӣ дар соҳаи илм ва таълим муҳиммияти фавқулодаи пайдо мекунад. Забоне, ки қобилияти ифодаи мафҳумҳои мураккаби илмӣ, истилоҳоти техникӣ, назарияҳои ҳуқуқӣ ва таҳқиқоти баландпояро надорад, тадриҷан ба забони маҳдуди маишӣ табдил ёфта, аз раванди пешрафти ҷаҳонӣ канор мемонад.

Барои миллати тоҷик, ки дорои тамаддуни шашҳазорсолаи фарҳангию илмӣ мебошад, забони тоҷикӣ дар тӯли таърих ҳамеша забони илму ҳикмат, фалсафаву ҳуқуқ, тиб ва адабиёт буд. Осор ва таълифоти бузургоне чун Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абӯалқосим Фирдавсӣ, Абунасри Форобӣ, Абуалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Умари Хайём ва дигарон гувоҳи он аст, ки забони мо аз асрҳои миёна заминаҳои ғании истилоҳотӣ ва услубии илмиро эҷод намуда буд. Аммо, дар давраҳои муайяни таърихӣ, аз ҷумла дар давраи сохтори шӯравӣ, забони тоҷикӣ дар соҳаи илмҳои дақиқ, табиатшиносӣ ва силсилаи таҳқиқоти академӣ таҳти фишори забони русӣ қарор гирифта, функсияҳои илмиву таҳсилотии он маҳдуд гардида буданд.

Соҳибистиқлол гардидани Ҷумҳурии Тоҷикистон марҳилаи нави эҳёи забони давлатиро оғоз намуд. Дар ин давраи таърихӣ вазифаи аввалиндараҷаи давлат ташаккули заминаи устувори ҳуқуқӣ ва шароити амалӣ барои мубаддал сохтани забони тоҷикӣ ба забони илм, таълим ва идоракунии давлатӣ гардид. Дар ин раванди тақдирсоз, нақши Сарвари давлат, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун меъмори сиёсати забоншиносии кишвар калидӣ ва муайянкунанда мебошад.

Сиёсати забони Ҷумҳурии Тоҷикистон дар давраи истиқлолият бо ном ва фаъолияти бевоситаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайванди ногусастанӣ дорад. Аз рӯзҳои аввали соҳибихтиёрии кишвар, Сарвари давлат масъалаи забони давлатиро дар сатҳи амнияти миллӣ ва пойдевори давлатдории тоҷикон қарор доданд.

Пешвои миллат бар он ақидаанд, ки «Забони миллат – ҳастии миллат аст». Бо ташаббус ва зери роҳбарии бевоситаи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон заминаҳои бунёдии ҳуқуқии эҳёи забон гузошта шуданд. Қабули Конституцияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994, ки дар моддаи 2-юми он забони тоҷикӣ ба ҳайси забони давлатӣ муқаррар гардид, қадами аввалини ҳуқуқӣ дар ин самт буд.

Барои мутобиқ сохтани қонунгузорӣ ба талаботи давлати соҳибистиқлол ва паҳн намудани фазои татбиқи забон дар соҳаи илму таълим, бо ташаббуси Сарвари давлат Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 5 октябри соли 2009, №553 «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул карда шуд. Ин қонун низоми нави муносибатҳои ҳуқуқиро дар самти истифодаи забони давлатӣ ба вуҷуд овард.

Саҳми бевоситаи Пешвои миллат дар соҳаи илми забоншиносӣ ва таърихи забон дар асари дуҷилдаи муаллиф «Забони миллат – ҳастии миллат» ба таври амиқ таҷассум ёфтааст. Ин асари бузурги таҳқиқотӣ на танҳо як манбаи арзишманди таърихиву филологӣ, балки дорои аҳамияти бузурги методологӣ барои таҳқиқоти ояндаи илмӣ мебошад. Пешвои миллат дар ин асар исбот намуданд, ки забони тоҷикӣ дар тӯли давраҳои гуногуни таърихӣ осеб надида, қобилияти баланди ифодаи афкори илмӣ ва сиёсиро ҳифз намудааст ва имрӯз низ бояд ба ҳайси забони пешрафтаи илмӣ хизмат кунад

Бо санадҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҳукумати кишвар сохторҳои муҳими давлатӣ, аз ҷумла Комиссияи татбиқи Қонуни забони назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (ҳоло Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон) таъсис дода шуданд. Инчунин, бо ташаббуси Сарвари давлат рӯзи 5 октябр ҳамчун «Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ба муқаррароти ҷашнҳои миллӣ ворид карда шуд, ки ин омӯзиш ва пажӯҳиши забони давлатиро дар муассисаҳои таълимиву илмӣ ҳавасманд месозад.

Низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон истифодаи забони давлатиро дар соҳаи илм ва таълим тавассути як силсила санадҳои меъёрии ҳуқуқии зинаҳои гуногун танзим менамояд.

Моддаи 2-юми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар менамояд: «Забони давлатии Тоҷикистон забони тоҷикӣ аст. Забони русӣ ҳамчун забони муоширати байни миллатҳо амал мекунад. Ҳамаи миллатҳо ва халқиятҳое, ки дар ҳудуди ҷумҳурӣ зиндагӣ мекунанд, ҳуқуқ доранд аз забони модариашон озодона истифода кунанд». Ин меъёри конститутсионӣ заминаи олии ҳуқуқиро барои ба роҳ мондани раванди таълим ва таҳқиқоти илмӣ ба забони давлатӣ эҷод менамояд.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 5 октябри соли 2009, №553 муносибатҳои ҷамъиятиро вобаста ба истифода ва рушди забони давлатӣ аниқ танзим менамояд. Барои соҳаи илм ва таълим моддаҳои зерини он аҳамияти махсуси ҳуқуқӣ доранд:

Моддаи 8. Забони таҳсил

1. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳсил ба забони давлатӣ сурат мегирад.

2. Муассисаҳои таълимии томактабӣ, таҳсилоти умумӣ, ибтидоии касбӣ, миёнаи касбӣ, олии касбӣ ва таҳсилоти касбии баъд аз муассисаҳои олии таълимӣ метавонанд ба забонҳои дигар низ фаъолият намоянд.

3. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҳамаи миллатҳо ва халқиятҳо дар интихоби озоди забони таҳсил тибқи қонунгузорӣ шароит фароҳам оварда мешавад.

Моддаи 9. Омӯзиши забони давлатӣ дар муассисаҳои таълимӣ

1. Дар муассисаҳои таълимии томактабӣ, таҳсилоти умумӣ, ибтидоии касбӣ, миёнаи касбӣ, олии касбӣ ва таҳсилоти касбии баъд аз муассисаҳои олии таълимӣ омӯзиши ҳатмии забони давлатӣ таъмин карда мешавад.

2. Дар муассисаҳои таълимии таҳсилоти миёна ва олии касбии хориҷӣ, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият мекунанд, новобаста аз шакли ташкилию ҳуқуқӣ, омӯзиши забони давлатӣ ҳатмӣ мебошад.

3. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои омӯзиши хати арабиасос ва табъу нашри адабиёт ба ин хат шароит фароҳам оварда мешавад.

Моддаи 10. Забони илм

1. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон забони илм забони давлатӣ аст.

2. Дар таҳқиқоти илмӣ забонҳои дигар низ метавонанд истифода шаванд.

Илова бар ин, як қатор қонунҳои махсус вазифаҳои мушаххаси ҳуқуқиро барои субъектҳои илмиву таълимӣ пешбинӣ мекунанд.

1. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф».

Забони таълимро дар тамоми зинаҳои таҳсилот (ибтидоӣ, миёна, олии касбӣ ва баъд аз муассисаи олии таълимӣ) танзим намуда, ҳатмӣ будани омӯзиши забони давлатиро дар ҳама гуна муассисаҳои таълимӣ, новобаста аз шакли мулкияташон, муқаррар мекунад.

2. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи фаъолияти илмӣ ва сиёсати давлатӣ оид ба илму техника».

Кафолатҳои давлатиро барои рушди заминаи ахбориву забоншиносии илмӣ, таҳияи луғатҳои истилоҳотии соҳавӣ ва тарҷумаи асарҳои илмии ҷаҳонӣ ба забони тоҷикӣ муайян месозад.

Яке аз марҳилаҳои муҳимтарин ва амалии татбиқи забони тоҷикӣ ба ҳайси забони илм – ин таъсиси Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

То таъсиси КОА-и миллии кишвар, ҳимояи рисолаҳои диссертатсионӣ ва сазовор шудан ба дараҷаҳои илмӣ асосан тавассути Комиссияи олии аттестатсионии Федератсияи Россия амалӣ мегардид, ки ин боиси он мегардид, ки аксарияти мутлақи диссертатсияҳо ба забони русӣ навишта мешуданд.

Муассисаи давлатии «Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон» бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 12 августи соли 2014, № 254 таъсис дода шудааст, ки он мустақилияти илмӣ ва забоншиносии кишварро таъмин намуд.

Пешвои миллат такид менамоянд, ки: “Мо Комиссияи олии аттестатсионии миллии худро таъсис додем, то ки мушкилоти ҳимояи корҳои илмӣ ва тайёр намудани кадрҳои илмиро бартараф намоем ва имконият фароҳам оварем, ки муҳаққиқони мо имкони ҳимояи диссертатсияҳои худро дар кишварамон дошта бошанд”.

Мутобиқи санадҳои меъёрии ҳуқуқии КОА-и назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон чунин муқаррарот ҷой доранд:

1. Забони ҳимояи диссертатсия. Диссертатсияҳо барои дарёфти дараҷаҳои илмии доктори философия (PhD) - доктор аз рӯи ихтисос, номзади илм ва доктори илм метавонанд ба забони давлатӣ (тоҷикӣ), инчунин ба забонҳои русӣ ва англисӣ пешниҳод карда шаванд. Аммо таълифи автореферат ва пешниҳоди ҳуҷҷатҳои аттестатсионӣ ба забони давлатӣ ба афзалияти асосӣ табдил ёфтааст.

2. Феҳристи нашрияҳои илмии тавсияшуда. КОА-и назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон талабот гузоштааст, ки маҷаллаҳои илмие, ки ба феҳристи нашрияҳои тавсияшуда ворид мешаванд, бояд мақолаҳоро ба забони давлатӣ бо риояи меъёрҳои адабӣ, доштани аннотатсия ва калидвожаҳо ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ ба нашр расонанд.

3. Бюллетени КОА ва самтҳои илм. Дар нашрияҳои расмии КОА-и назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз қабили Бюллетен) таснифоти самтҳои илм ва ҳуҷҷатҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ ба забони давлатӣ нашр гардида, истилоҳоти нави илмӣ мунтазам роҳандозӣ карда мешаванд.

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҳамчун муассисаи пешбарандаи илми ҳуқуқшиносӣ дар кишвар, дар амалӣ намудани сиёсати забонии давлатӣ ва рушди забони тоҷикӣ дар соҳаи ҳуқуқ нақши ниҳоят муҳим мебозад.

Олимону муҳаққиқони Институт дар самти таҳияи лоиҳаҳои қонунҳо, экспертизаи ҳуқуқӣ-забоншиносии санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва таҳияи фарҳангҳои истилоҳотии соҳавӣ фаъолона иштирок менамоянд. Танзими ҳуқуқии забон яке аз соҳаҳои мураккабтарин мебошад, зеро ҳар як истилоҳи ҳуқуқӣ бояд дорои аниқӣ, якхелагӣ ва бидуни духӯрагӣ бошад.

Аз ин рӯ, дар Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ теъдоди бештари монографияҳо, маҷмӯаҳои илмӣ ва дастурҳои таълимӣ-методи ба забони давлатӣ иншо ва чоп карда мешаванд, таҳқиқоти амиқи муқоисавӣ-ҳуқуқӣ оид ба таърихи афкори сиёсӣ ва ҳуқуқии халқи тоҷик ба забони давлатӣ гузаронида шудаанд, дар магистратура ва докторантураи PhD-и Институт таълим ва машғулиятҳои илмӣ-методӣ асосан ба забони давлатӣ роҳандозӣ гардида, докторантон ва унвонҷӯён ба таълифи диссертатсияҳо ба забони тоҷикӣ роҳнамоӣ карда мешаванд, ки ин заминаи насли нави олимони ҳуқуқшиносро ташаккул медиҳад.

Муваффақиятҳои бадастомада дар самти татбиқи забони давлатӣ инкорнопазиранд, аммо дар шароити кунунӣ як силсила масъалаҳо ва мушкилоте вуҷуд доранд, ки ҳалли илмиву ҳуқуқиро тақозо мекунанд. Раванди пайдоиши технологияҳои нав, рақамикунонӣ, зеҳни сунъӣ, ҳуқуқи рақамӣ ва кибербехатар боиси ворид шудани ҳазорон истилоҳоти нав ба забони илм мегардад. Дар баъзе ҳолатҳо дар нашрияҳои илмӣ ва китобҳои дарсӣ тарҷума ва истифодаи истилоҳоти нави якхела ва ягона коста мегардад.

Барои он ки илми тоҷик ва забони тоҷикӣ дар сатҳи ҷаҳонӣ эътироф гардад, зарур аст, ки маҷаллаҳои илмии ватанӣ ба пойгоҳҳои байналмилалӣ ворид карда шаванд. Ин тақозо мекунад, ки нашрияҳо шакли дузабона ё сезабонаро (тоҷикӣ, русӣ, англисӣ) бо нигоҳ доштани афзалияти забони тоҷикӣ интихоб намоянд.

Забони илм ва таълим нишондиҳандаи асосии камолоти маънавӣ ва илмии миллат мебошад. Дурнамои сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба он нигаронида шудааст, ки забони тоҷикӣ пурра ва бидуни маҳдудият дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа, аз ҷумла дар мураккабтарин соҳаҳои илми муосир татбиқ гардад.

Барои таҳкими бештари мақоми забони давлатӣ дар соҳаи илм ва таълим, пешниҳодҳои зерини ҳуқуқиро манзур менамоем.

1. Васеъ намудани меъёрҳои мушаххаси ҳавасмандкунӣ ва дастгирии давлатӣ барои муаллифоне, ки монографияҳо, луғатҳои истилоҳотӣ ва китобҳои дарсии фундаменталиро ба забони давлатӣ дар соҳаҳои илмҳои ҷомеашиносӣ, дақиқ ва табиатшиносӣ иншо менамоянд.

2. Дар назди муассисаҳои илмӣ ва шуроҳои диссертатсионӣ фаъолтар намудани сохторҳои экспертизаи забонӣ бо мақсади ҳифзи меъёрҳои адабӣ ва ягонагии истилоҳоти илмӣ дар рисолаҳои диссертатсионӣ.

3. Қабули Барномаи давлатии тарҷумаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва асарҳои фундаменталии илмии ҷаҳонӣ ба забони тоҷикӣ.

4. Васеъ намудани ҳамкории мутақобилаи Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ бо КОА-и назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти стандартизатсия ва танзими ҳуқуқии истилоҳоти илмии ҳуқуқӣ.

Забони давлатӣ сарвати муқаддаси миллӣ ва заминаи соҳибихтиёрии мост. Ҳифз ва рушди он дар соҳаи илм ва таълим вазифаи пуршарафи ҳар як олим, омӯзгор ва шаҳрванди Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба илм ва таълим. доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

 

 

(Дар ҳошияи нашри китоби тозанашри Шоири халқии Тоҷикистон Давлат Сафар таҳти унвони «Намакдони миллат кафи дасти ӯст»)

Боиси хушнудист, ки китоби тозанашри Шоири халқии Тоҷикистон Давлат Сафар бо номи «Намакдони миллат кафи дасти ӯст», ки бевосита ба корномаи Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки зинаҳои тайкардаи 35- соли Истиқлоли давлатиро фаро гирифтааст рӯйи чоп омад.

Воқеан ин китоб аз китобҳои қаблии шоир бо усул ва сабки хосса навишта шудааст. Чун китоб бо номи «Намакдони миллат кафи дасти ӯст» номгузорӣ шудааст ин худ як рамзи пурмаъно аст. Намак дар фарҳанги мардуми тоҷик аз қадим рамзи покӣ, баракат, дӯстӣ, аҳду паймон ва вафодорӣ ба шумор меравад. «Нон ва намак» барои миллати мо танҳо як ғизо нест, балки нишонаи эҳтиром, меҳмондорӣ ва пайванди инсонӣ мебошад.

Вақте мегӯем «Намакдони миллат кафи дасти ӯст», пеш аз ҳама бояд масъулияти бузурги роҳбарӣ, ҳифзи манфиатҳои миллӣ, нигоҳдории сулҳу субот ва таҳкими давлатдориро дар назар дошта бошем. «Намакдони миллат кафи дасти ӯст» - пеш аз ҳама як ифодаи рамзӣ мебошад. Намакдоне, ки кафи даст аст, ҳамзамон ҳам шараф ва ҳам масъулият аст.

Роҳбари давлат дар назди таърих, ҷомеа ва наслҳои оянда масъулияти бузург дорад. Ҳар як қарор метавонад ба ҳаёти миллионҳо шаҳрвандон таъсир расонад.

Аз ин рӯ, роҳбарӣ танҳо мақом нест. Роҳбарӣ масъулият аст.

Миллат низ танҳо аз як шахс иборат нест.

Миллат маҷмӯи шаҳрвандон, оилаҳо, зиёиён, омӯзгорон, коргарон, табибон, муҳандисон, соҳибкорон, ҷавонон ва ҳамаи онҳое мебошад, ки барои ободии Ватан саҳм мегузоранд.

Бинобар ин, агар «намакдон» рамзи давлат ва миллат бошад, пас ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон дар ҳифз ва нигоҳ доштани он масъулият дорад.

Дар ин маврид сухан аз фаъолияти Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон меравад.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар давраи барои Тоҷикистон ниҳоят мураккаби таърихӣ ба арсаи сиёсии кишвар омад. Дар солҳои аввали соҳибистиқлоли Тоҷикистон бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ ва иҷтимоӣ, аз ҷумла ҷанги шаҳрвандӣ ва буҳрони давлатдорӣ рӯ ба рӯ гардид.

Дар чунин шароит масъалаи муҳимтарини рӯз ҳифзи давлат, нигоҳ доштани ягонагии кишвар ва расидан ба сулҳу ризоияти миллӣ буд.

Агар ба таърихи навини Тоҷикистон назар андозем, яке аз муҳимтарин рӯйдодҳо расидан ба сулҳу ваҳдати миллӣ мебошад.

Сулҳ танҳо қатъ гардидани низоъ нест. Сулҳ заминаи фаъолияти муътадили давлат, рушди иқтисод, таълиму тарбия, илм, фарҳанг ва зиндагии осоиштаи мардум мебошад.

Дар саҳифаи 5-уми китоби, ки бо қалами Муовини аввали Раиси Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон Маликшо Неъматзода навишта шудааст, қайд менамояд, ки «Назарияи сулҳпарваронаи Пешвои муаззами миллати тоҷик дар он зоҳир мешавад, ки ӯ муколама ва музокираро қаблтар аз ҳар масъалаи дигар мегузорад. Ин мавқеъ дар шароити имрӯза аҳаммияти бештар пайдо мекунад, зеро таҳкими сулҳ танҳо масъулияти давлатҳо нест.

Он ба фарҳанги сиёсӣ, маърифати ҷомеъа, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми арзишҳои инсонӣ низ вобаста мебошад».

Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ барои Тоҷикистон марҳилаи нави таърихиро оғоз кард. Баъд аз он имкониятҳои рушди давлатдорӣ ва барқарорсозии иқтисоди миллӣ васеъ гардиданд.

Аз ин рӯ, дар арзёбии фаъолияти Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон масъалаи сулҳ ва ваҳдати миллӣ ҷойгоҳи махсус дорад.

Аммо сулҳ масъулияти ҳамешагӣ низ ҳаст. Барои нигоҳ доштани он танҳо фаъолияти мақомоти давлатӣ кофӣ нест. Ҳар як шаҳрванд, ҳар як зиёӣ, омӯзгор, падару модар ва ҷавон бояд дар таҳкими фарҳанги сулҳ ва таҳаммулпазирӣ саҳм гузорад.

Зеро ваҳдат мероси як насл нест - он арзиши умумимиллӣ мебошад.

Вақеан истиқлоли давлатӣ барои миллати тоҷик яке аз дастовардҳои бузурги таърихӣ мебошад. Кулли миллати сарбаланди тоҷик ҷашни 35-умин солгарди Истиқлоли давлатиро бо шукуҳу шаҳомати хосса ҷашн гирифтанд.

Имрӯз ҳифзи арзишҳои миллӣ яке аз вазифаи асосии ҳар як фарди тоҷик аст, зеро миллат бе забон, фарҳанг, таърих ва хотираи миллӣ вуҷуд дошта наметавонад.

Дар солҳои соҳибистиқлоли масъалаҳои эҳёи фарҳанги миллӣ, ҳифзи мероси таърихӣ, рушди забони давлатӣ ва арҷгузорӣ ба чеҳраҳои бузурги таърихи тоҷикон ба масъалаҳои муҳими сиёсати фарҳангӣ табдил ёфтанд.

Таҷлили ҷашнҳои бузурги таърихию фарҳангӣ, барои шинохти таърихи миллӣ аҳамияти муҳим доранд.

Вазифаи мо бошад, аз он иборат аст, ки ин меросро танҳо бо сухан ё ҷашн маҳдуд накунем, балки онро ба насли нав ҳамчун сарчашмаи худшиносӣ ва маърифат омӯзонем.

Қисмати дигари китоб – Давлат Сафар - шоири ватансаро ва навпардоз бахшида шуда, бо қалами Раҳмоналӣ Мирализода навишта шуда, ҳар як рӯбоиҳои шоирро маънидод кардааст. Гуфта шудааст, ки шоир дар сурудани рӯбоӣ тахайюли ӯ дар мавзуъҳои сиёсӣ бозтоб додани самимият ва эҳсоси шахсии шоир аст. Хусусан, рубоиёте, ки дар васфи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сурудааст, ончунон дилнишин афтодаанд, ки дар ҳамоишу маҳфилҳо ҳамеша бар сари забони хосу оманд. Шоир мегӯяд:

Он кас, ки ҳамеша дар дили мо ҷон ҳаст,

Армоншикани сулолаи Сомон аст,

Чун ҳадяи таърих ба бахти миллат,

Ин марди шариф, Эмомалӣ Раҳмон аст.

Ин рӯбоӣ бар пояи муҳаббати шоир ба шахсияти Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва пайванди ӯ бо таърихи давлатдории миллӣ эҷод шудааст. Шоир аз дил ва ҷон оғоз карда, тадриҷан ба мафҳуми миллат ва таърих мерасад.

Ё ҷойи дигар мегуяд, ки:

То иззату эҳтироми Ӯ побарҷост,

Дар боми фалак парчами Меҳан болост!

Дидори шарифи Пешвои миллат,

Дидори накӯи тоҷикони дунёст!

Ин рӯбои бар мафҳумҳое чун эҳтиром, Ватан, парчами миллӣ, Пешвои миллат ва ваҳдати тоҷикони ҷаҳон асос ёфтааст.

Чунин рубоиҳо хело зиёданд. Симои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ашъори ватандӯстонаи шоир ба як қаҳрамони собит табдил ёфтааст.

Дар бахши дигари китоб шеърҳои шоир дар мавзуъҳои гуногун навишта шудааст ва ҳар як шеъри навишташуда як ҷаҳон маъни дорад, ки барои хонанда пешкаш шудааст.

Воқеан ҳар касе, ки ашъори Давлат Сафарро бо диққат бихонад ба ин натиҷа мерасад, ки шоир дар сабки баёни шеър, мушоҳидаи падидаҳои ҷаҳон, ибрози андешаҳои орифона, сиёсӣ, иҷтимоӣ ва сохтани тасвирҳои бадеӣ роҳи хоси худро дорад.

Дар фарҷом бояд қайд намуд, ки ба мисли шоир Давлат Сафар имрӯз вазифаи ҳар яки мову Шумо ин тарбия кадани насли соҳибмаърифат, ватандӯст, масъулиятшинос ва дорои ҷаҳонбинии муосир мебошад.

Мо бояд дарк кунем, ки истиқлолият неъмати худкор ва абадӣ нест. Онро бояд ҳар рӯз бо меҳнат, дониш, ваҳдат ва масъулияти шаҳрвандӣ таҳким бахшид.

Намакдони миллат агар дар кафи даст бошад, бояд онро бо эҳтиёт нигоҳ дошт.

Зеро дар он на танҳо рамзи баракат, балки рамзи таърих, ваҳдат, истиқлолият ва масъулияти миллӣ ниҳон аст.

Бигзор сулҳу ваҳдат дар Тоҷикистони азизамон пойдор бошад!

Бигзор истиқлолияти давлатӣ устувор ва ояндаи кишвар обод бошад!

Бигзор ҳар як фарди ҷомеа барои пешрафти Ватан саҳми арзандаи худро гузорад!

Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт

Муқаддима. Таҳкими сулҳ раванди дарозмуддатест, ки баъди анҷоми низоъ ё ҷанг оғоз меёбад ва ҳадафи асосии он пешгирӣ аз барқароршавии низоъ, барқарорсозии ҷомеа ва таъмини сулҳи устувор мебошад. Ин мафҳум на танҳо ҳолати набудани ҷангро дар назар дорад, балки фаро гирифтани «сулҳи мусбат» — яъне аз байн бурдани сабабҳои амиқи низоъ, ба монанди зӯроварии сохторӣ, беадолатӣ ва камбизоатиро дар бар мегирад. Таҳкими сулҳ ҳамчун як технологияи иҷтимоӣ-сиёсӣ ҷанбаҳои назариявӣ ва амалӣ дошта, механизмҳои ҳамоҳангсозӣ барои самаранок татбиқ гардидани он нақши калидӣ мебозанд.

Ҷанбаҳои назариявӣ ва амалии таҳкими сулҳ. Асоси назариявии таҳкими сулҳро мафҳуми «сулҳи мусбат» ташкил медиҳад, ки аз ҷониби олими норвегӣ Й. Галтунг пешниҳод шудааст. Баръакси «сулҳи манфӣ» (танҳо набудани ҷанг), сулҳи мусбат маънои аз байн рафтани ҳама гуна зӯроварӣ — аз ҷумла зӯроварии сохторӣ (беадолатии иҷтимоӣ, иқтисодӣ) ва фарҳангӣ (таҳқир, табъиз)-ро дорад. Аз ин рӯ, технологияи таҳкими сулҳ на танҳо ба оқибатҳои низоъ, балки ба решаҳои он — институтҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ — таваҷҷӯҳ мекунад. Ҳадафи ниҳоии ин технология расидан ба сулҳи устувор тавассути ворид намудан, рушд ва дастгирии асосҳои сулҳ, стратегияҳое, ки ҳамзистии осоиштаро таъмин мекунанд, ва бартараф кардани ҳама гуна равандҳое, ки сулҳро хароб мекунанд, мебошад.

Дар амалия, таҳкими сулҳ як раванди бисёрҷанбаа аст, ки қадамҳои зеринро дар бар мегирад:

- Таваҷҷӯҳ ба манфиатҳои миллӣ ва маҳаллӣ. Таҷриба нишон медиҳад, ки нақшаҳои сулҳе, ки аз ҷониби беруна таҳаммул карда мешаванд ва воқеияти сиёсиву иҷтимоии кишвари қурбонро ба назар намегиранд, аксар вақт натиҷаи дилхоҳ намедиҳанд ва метавонанд омили ноустувории нав гарданд. Бинобар ин, раванди таҳкими сулҳ бояд ҳокимияти кишвари қурбонро эҳтиром кунад ва ба шароити он такя намояд.

- Ҳамоҳангӣ бо ташкилотҳои минтақавӣ. Ташкилотҳои минтақавӣ воқеияти маҳаллиро беҳтар дарк мекунанд ва эътимоди кишвари қурбонро бештар ба даст меоранд. Ҳамоҳангӣ бо онҳо дар соҳаҳои миёнаравӣ, пешбурди оштӣ ва пешгирии низоъ муҳим аст.

- Мушкилоти амалии маҳаллӣ. Дар амалия, таҳкими сулҳ бояд на танҳо ба намояндагони элита, балки ба тамоми қишрҳои ҷомеа — аз ҷумла сокинони деҳот, минтақаҳои сарҳадӣ ва ҷамоатҳои аз низоъ зарардида — равона шавад.

Механизмҳои ҳамоҳангсозӣ барои самаранок татбиқ гардидани таҳкими сулҳ нақши ҳалкунанда доранд. Онҳо имкон медиҳанд, ки кӯшишҳои ҳамаи ҷонибҳои манфиатдор муттаҳид ва аз такрорёбӣ канорагирӣ карда шавад. Механизмҳои асосии ҳамоҳангсозӣ инҳоянд:

- Комиссияи СММ оид ба таҳкими сулҳ. Соли 2005 таъсис ёфтааст ва вазифаи он таъмини муносибати муттаҳид, стратегӣ ва ҳамоҳангшуда ба таҳкими сулҳ мебошад. Комиссия ҳамчун пул байни мақомоти асосии СММ — Маҷмааи Умумӣ, Шӯрои Амният ва Шӯрои Иқтисодӣ ва Иҷтимоӣ — амал мекунад ва ҳамаи акторҳои дахлдорро дар дохил ва беруни СММ ҷамъ меорад.

- Ҳамоҳангсозии бисёрҷониба дар сатҳи минтақавӣ. Платформаҳои муколамаи сохторӣ, ба монанди Форуми «Дӯстони Шохи Африқо», ҳамоҳангии паёмҳо ва муносибатро дар байни аъзоёни доимии Шӯрои Амният, ҷонибҳои минтақавӣ, Иттиҳоди Африқо ва СММ тақвият медиҳанд.

- Ҳамоҳангсозӣ дар сатҳи маҳаллӣ. Раванди таҳкими сулҳ бояд маҳаллисозӣ шавад, яъне эҳтиёҷоти маҳаллӣ бар манфиатҳои сиёсӣ афзалият дошта бошанд ва ба кори акторони маҳаллӣ такя кунад. Ин раванд эҷоди якҷояи сиёсат ва барномаҳоро дар ҳамаи марҳилаҳо — таҳия, татбиқ ва мониторинг — дар бар мегирад.

Таҳкими сулҳ раванди ҳамаҷонибаест, ки назарияи «сулҳи мусбат»-ро бо амалияи мушаххас дар сатҳҳои гуногун муттаҳид мекунад ва механизмҳои ҳамоҳангсозӣ барои расидан ба сулҳи устувор ва пешгирӣ аз барқароршавии низоъ заруранд.

Таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон ва Мактаби сулҳофарии Пешвои миллат. Мактаби сулҳофарии Пешвои миллат на танҳо як маҷмӯи усулҳои дипломатӣ, балки як консепсияи мукаммали ҳуқуқӣ мебошад, ки дар асоси омезиши анъанаҳои сулҳдӯстии халқи тоҷик ва механизмҳои муосири ҳуқуқи байналмилалӣ ташаккул ёфтааст. Дар ин мактаб сулҳ ҳамчун мақсади олӣ ва воситаи асосии нигоҳдории давлатдорӣ ва ягонагии миллӣ мавриди баррасӣ қарор мегирад.

Хусусиятҳои асосии консептуалии ин мактабро метавон ба таври зерин муайян кард:

- Аввалиятнокии музокирот нисбат ба амалиёти низомӣ. Дар шароите, ки бисёр низоъҳо бо роҳи низомӣ ҳал карда мешаванд, модели тоҷикӣ нишон дод, ки музокирот ва созиш метавонанд ба натиҷаҳои устувортар оварда расонанд.

- Ҷалби ҳамаи ҷонибҳои даргир. Яке аз омилҳои муваффақияти раванди сулҳ дар Тоҷикистон ҷалби ҳамаи қувваҳои сиёсӣ, аз ҷумла мухолифини мусаллаҳ ба гирди мизи музокирот буд. Гурӯҳҳои гуногун дар раванди сулҳ ширкат доштанд.

- Таъмини кафолатҳои байналмилалӣ. Нақши созмонҳои байналмилалӣ, аз ҷумла СММ, САҲА ва кишварҳои минтақа ҳамчун нозирон ва миёнарав дар татбиқи Созишномаи умумии сулҳ нақши муҳим бозид. Протоколи кафолатҳои татбиқи Созишномаи умумии сулҳ 28 майи соли 1997 дар Теҳрон ба имзо расидааст.

- Татбиқи механизмҳои ҳуқуқӣ. Авф, ҳамгироии собиқ мухолифон ба сохторҳои давлатӣ ва таъсиси Комиссияи оштии миллӣ ҳамчун воситаи асосии таҳкими сулҳ хидмат карданд.

- Ташаккули фарҳанги сулҳ. Идеяи сулҳ ҳамчун арзиши олӣ ба руҳияи ҷомеа ворид карда шуд, ки он ба тарбияи насли ҷавон дар руҳияи ватандӯстӣ ва сулҳпарварӣ мусоидат намуд.

Модели сулҳи тоҷикон ва мактаби сулҳофарии Пешвои миллат дар сатҳи созмонҳои бонуфузи байналмилалӣ эътироф шудааст.

Созмони Милали Муттаҳид (СММ) мақоми махсусро ишғол менамояд, зеро ин созмон тавассути Миссияи нозирони худ (UNMOT) ва Департаменти корҳои сиёсӣ ва бунёди сулҳ (DPPA) таҷрибаи сулҳи Тоҷикистонро ҳамчун «намунаи беназири дипломатияи пешгирикунанда» эътироф карда, онро дар санадҳо ва гузоришҳои расмии худ зикр намудааст. Ин эътироф бо он ифодаи воқеӣ ёфтааст, ки Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон дар Маҷмааи Умумии СММ ва Шӯрои Амният ҳамчун ҳуҷҷати расмӣ (A/52/219 - S/1997/510) сабт гардида, ба ин васила ба арзиши байналмилалӣ ва меъёрии он иқрор шудааст.

Созмони Амният ва Ҳамкорӣ дар Аврупо (САҲА) низ дар таҳлили раванди сулҳи Тоҷикистон нақши муассир доштааст. Ин созмон дар доираи марказҳои худ, раванди гузариш аз низоъ ба сулҳ ва нақши институтҳои ҳуқуқӣ-сиёсии Тоҷикистонро мавриди таҳлили амиқ қарор дода, усулҳои дипломатияи пешгирикунанда ва механизмҳои барқарорсозии сулҳро дар заминаи таҷрибаи тоҷик пажӯҳиш намудааст.

Созмони Ҳамкории Шанхай (СҲШ) ва Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил (ИДМ) низ бо таваҷҷӯҳ ба таҷрибаи Тоҷикистон, усулҳои таъмини субот ва муқовимат бо таҳдидҳои нави минтақавиро дар асоси ин модели муваффақ омӯхта, онро ба сиёсати амниятии худ ворид менамоянд. Ин созмонҳо, ки бештар ба масъалаҳои амнияти дастҷамъӣ ва ҳамкории минтақавӣ аҳамият медиҳанд, модели сулҳи тоҷиконро ҳамчун як воситаи муассири пешгирии низоъҳо ва таҳкими субот дар фазои пасошӯравӣ эътироф кардаанд.

Модели сулҳи тоҷикон ва мактаби сулҳофарии Пешвои миллат на танҳо дар сатҳи созмонҳои байналмилалӣ, балки дар марказҳои пешрафтаи илмӣ-таҳлилӣ ва доираҳои академикии ҷаҳонӣ низ мавриди омӯзиш ва таҳлили амиқ қарор гирифтааст. Ин марказҳо бо баррасии ҷанбаҳои гуногуни раванди сулҳи Тоҷикистон, ба ташаккули назарияи муосири ҳалли низоъҳо ва сулҳсозӣ саҳми назаррас мегузоранд:

- Институти сулҳи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико (USIP) дар гузориши махсуси худ (Special Report 518, 2023) раванди сулҳи Тоҷикистонро ҳамчун намунаи муваффақи ҳалли низоъ таҳлил карда, омилҳои муваффақияти онро ба таври муфассал баррасӣ намудааст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки модели тоҷик дар марказҳои таҳлилии ИМА ҳамчун як намунаи омӯзишӣ барои ҳалли низоъҳои дохилӣ шинохта шудааст.

- Маркази пажӯҳишҳои амниятии ба номи Ҷорҷ Си Маршалл (Олмон/ИМА) модели сулҳофарии Тоҷикистонро дар барномаҳои таълимии худ барои коршиносони амният истифода мебарад, ки ин нишондиҳандаи аҳаммияти амалии ин таҷриба дар омодасозии мутахассисони соҳаи амният мебошад.

- Институти байналмилалии пажӯҳишҳои сулҳи Стокҳолм (SIPRI) низ дар доираи барномаҳои худ, масъалаҳои амниятӣ ва сулҳсозиро дар Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, мавриди таҳлили доимӣ қарор медиҳад ва бо нашри гузоришҳои солонаи худ ба рушди дониш дар ин соҳа мусоидат менамояд.

- Институти Макс Планк оид ба ҳуқуқи умумии муқоисавӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ (MPIL) дар Гейделберг (Олмон) ҳамчун яке аз нуфузортарин институтҳои ҳуқуқшиносии ҷаҳон, таҷрибаи сулҳи Тоҷикистонро дар чорчӯбаи лоиҳаҳои бузурги илмии худ, аз қабили «Max Planck Encyclopedia of Public International Law» мавриди таҳлили муқоисавӣ қарор дода, онро ҳамчун як модели ҳуқуқии ҳалли низоъҳо ба доираи васеи олимон муаррифӣ мекунад.

- Институти байналмилалии якхеласозии ҳуқуқи хусусӣ (UNIDROIT) дар Рим низ ба таҷрибаи Тоҷикистон таваҷҷӯҳи хос зоҳир кардааст. Дар соли 2025, UNIDROIT барномаи махсуси IPLD BEPCAC-ро барои кишварҳои Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, роҳандозӣ кард, ки ҳадафи он тақвияти иқтидори ҳуқуқӣ ва мусоидат ба ҳамгироии минтақавӣ мебошад. Ин барнома нишон медиҳад, ки ҳамкории Тоҷикистон бо институтҳои байналмилалӣ дар самти такмили қонунгузорӣ ва таҳкими пояҳои ҳуқуқии сулҳ идома дорад.

- Дар соҳаи нашрияҳои илмӣ, лоиҳаи «Accord» (Conciliation Resources, Бритониё) дар нашрияи махсуси худ (Accord Issue 10, «Politics of Compromise: The Tajikistan Peace Process», 2001) ба раванди сулҳи Тоҷикистон бахши махсус бахшида, онро барои мутахассисони сулҳофарини ҷаҳон нашр кардааст. Ин нашрия, ки бо ҳамкории олимони тоҷик ва хориҷӣ таҳия шудааст, ҳамчун яке аз манбаъҳои муътамари таҳқиқии раванди сулҳи Тоҷикистон дар доираҳои академикии ҷаҳон шинохта мешавад.

Дар айни ҳол беш аз 5 ҳазор институт ва марказҳои илмии ҳуқуқшиносӣ, аз ҷумла нисфи он дар назди донишгоҳҳо ба таҳқиқоти ҳуқуқи сулҳ машғул мебошанд. Ин институтҳо ба се гурӯҳи асосӣ тақсим мешаванд:

1. Институтҳои миллии академивӣ ва давлатӣ:

- Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ (Тоҷикистон)

- Институти давлат ва ҳуқуқи АИР (Русия)

- Институти қонунгузорӣ ва ҳуқуқи қиёсӣ дар назди Ҳукумати Федератсияи Русия

- Институти таҳқиқоти ҳуқуқии Академияи илмҳои Чин (CASS)

2. Институтҳо ва марказҳои таҳқиқотии донишгоҳӣ:

- Институти ҳуқуқи Амрико ва марказҳои таҳқиқотии Ҳарвард, Йел, Колумбия (ИМА)

- Институти Макс Планк (Ҷомеаи Макс Планк дар Олмон)

- Институти таҳқиқоти пешрафтаи ҳуқуқ (IALS) (Бритониё, Донишгоҳи Лондон)

3. Институтҳо ва марказҳои байналмилалӣ:

- Институти ҳуқуқи байналмилалӣ (Institut de Droit International) — созмони бонуфузи барандаи Ҷоизаи Нобел

- Институти байналмилалии якхеласозии ҳуқуқи хусусӣ дар Рим (UNIDROIT)

- Институти ҳуқуқи инсон (IHRB) ва сохторҳои таҳқиқотии зери сарпарастии СММ ва Иттиҳоди Аврупо

Дар ҳар се гурӯҳ ташаббусҳои сулҳофарии Пешвои миллат мавриди таҳлил ва эътироф қарор дода шудаанд. Дар илми ҳуқуқшиносии муосир ва ҳуқуқи байналмилалӣ соҳа ва самти махсусе бо номи «Ҳуқуқи сулҳ» вуҷуд дорад.

Дар илми ҳуқуқшиносӣ «Ҳуқуқи сулҳ» ҳам ҳамчун як бахши муҳими ҳуқуқи байналмилалии оммавӣ ва ҳам ҳамчун самти мустақили таҳқиқоти илмӣ эътироф мешавад. Ҳуқуқи сулҳ ҳамчун бахши ҳуқуқи байналмилалӣ — маҷмӯи принсипҳо ва меъёрҳои ҳуқуқие мебошад, ки муносибатҳои мусолиҳатомез ва осоиштаи байни давлатҳоро танзим мекунанд. Он бар зидди «ҳуқуқи ҷанг» гузошта шуда, мақсади аслии он пешгирии низоъҳои мусаллаҳона, манъи таҷовуз ва ҳалли осоиштаи низоъҳо мебошад.

Мукофотҳо ва эътирофи ҷаҳонии хидматҳои Пешвои миллат. Қобили зикр аст, ки барои хидматҳои олии сулҳофаринӣ, Пешвои миллат бо 40 ҷоиза ва мукофотҳои бонуфуз сарфароз гардидааст, аз ҷумла:

- Дипломи сулҳ аз Донишгоҳи СММ ва Ассотсиатсияи байналмилалии ректорони донишгоҳҳо (IAUP);

- Медали тиллоии «Барои мустаҳкам намудани сулҳ ва фарҳанги ҳамдигарфаҳмии байни халқҳо» аз Федератсияи байналмилалии сулҳ ва мусолиҳат (Москва);

- Медали тиллоии ЮНЕСКО ба номи Абӯалӣ ибни Сино барои саҳми арзанда дар ҳифзи мероси фарҳангӣ, сулҳ ва гуфтугӯи тамаддунҳо;

- Медали тиллоии «Сулҳ»-и Ассамблеяи халқҳои Авруосиё барои мустаҳкам намудани дӯстӣ, сулҳ ва ҳамкории байни мулкҳову халқҳои қитъаи Евразия;

- Ҷоизаи байналмилалии ба номи Петри Кабир (Ордени Петри Кабир) аз Академияи масъалаҳои бехатарӣ, мудофиа ва тартиботи ҳуқуқии Федератсияи Русия;

- Медали тиллоии ба номи Лев Толстой аз Фонди байналмилалӣ барои фаъолияти башардӯстона дар шароити пас аз низоъ;

- Ордени «Ситораи Иттиҳод» аз Фонди байналмилалии ҳамкории гуманитарии давлатҳои аъзои ИДМ.

Инчунин, Пешвои миллат бо орденҳо ва нишонҳои олии давлатии беш аз 30 кишвари ҷаҳон, аз ҷумла:

- Ордени «Барои хидматҳо дар назди Ватан»-и Русия;

- Ордени «Нишони Покистон»;

- Ордени «Ал-Истиқлол»-и Қатар;

- Ордени «Зарринҷом»-и Қазоқистон;

- ва дигар мукофотҳои олӣ сазовор гардидааст, ки ин нишондиҳандаи эътирофи сатҳи баланди саҳми ӯ дар таъмини сулҳ ва суботи ҷаҳонӣ мебошад.

Санадҳои меъёрии байналмилалӣ ва нақши Тоҷикистон. Мантиқи рушди ҳуқуқи байналмилалӣ ва дипломатияи сулҳофарӣ нишон медиҳад, ки ташаккули заминаҳои меъёрӣ-ҳуқуқии сулҳи ҷаҳонӣ раванди бисёрмарҳала ва мураккабро тақозо менамояд. Дар низоми Созмони Милали Муттаҳид се эъломияи калидӣ асоси консептуалии ин соҳаро ташкил медиҳанд, ки ҳар кадоме дорои хусусият ва мақоми хоси меъёрӣ мебошанд:

1. Эъломияи ҳуқуқи халқҳо ба сулҳ (12 ноябри 1984) сулҳро ҳамчун «ҳуқуқи муқаддаси халқҳо» эътироф намуда, ӯҳдадории давлатҳоро оид ба рафъи таҳдиди ҷанг ва ҳалли осоиштаи баҳсҳо муқаррар сохт.

2. Эъломия ва Барномаи амал дар бораи фарҳанги сулҳ (13 сентябри 1999) мафҳуми «фарҳанги сулҳ»-ро ҳамчун маҷмӯи арзишҳо, муносибат ва рафторҳо тафсир намуда, ҳашт самти асосии фаъолиятро, аз қабили таълим, рушди устувор ва баробарии гендериро фаро гирифт.

3. Эъломия дар бораи ҳуқуқ ба сулҳ (19 декабри 2016) сулҳро бо ҳуқуқҳои табиии инсон мустақиман пайванд дода, муқаррар намуд, ки «ҳар як шахс ҳуқуқи баҳрабардорӣ аз сулҳро дорад».

Дар муқоиса бо ин аснод, Қатъномаи Маҷмааи Умумии СММ «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027–2036», ки 25 июни соли 2026 қабул гардид, ҳамчун қатъномаи иҷроияи Маҷмаи Умумии СММ мақоми сифатан нави ҳуқуқиро касб менамояд.

Тафовутҳои назариявӣ ва амалии ин санадҳо дар чанд афзалияти калидӣ зоҳир мегарданд:

- Сатҳи меъёрӣ ва сатҳи иҷроия. Се эъломияи қаблӣ назария ва принсипҳои амриро танзим менамоянд. Қатънома механизми амалисозии ин принсипҳоро дар давраи мушаххаси таърихию ҳуқуқӣ муайян сохта, заминаи назариявиро ба сатҳи амалиётӣ мегузаронад.

- Доираи амали замонию муҳитӣ. Эъломияҳо дорои хусусияти универсалӣ ва бемаҳдуди замонӣ мебошанд. Қатъномаи соли 2026 бошад, давраи мушаххаси даҳсоларо (2027–2036) фаро гирифта, дорои нуқтаи оғоз, марҳалаҳои пайдарпай ва механизми арзёбии натиҷаҳо мебошад.

- Уҳдадориҳои институтсионалӣ. Қатънома ба Котиби Генералии СММ, сохторҳои махсусгардонидашуда ва комиссияҳои минтақавӣ мандати мушаххас дода, давлатҳои аъзо ва ҷомеаи шаҳрвандиро барои мубодилаи таҷрибаи пешқадами сулҳофаринӣ муваззаф месозад.

Таҳлили муқоисавӣ-ҳуқуқии субъектҳо ва ташаббускорон нишон медиҳад, ки се эъломияи аввал маҳсули музокироти бисёртарафа ва ташаббусҳои дастҷамъона ё институтсионалӣ буданд. Аз ҷумла, Эъломияи соли 1984 ташаббуси дастҷамъонаи давлатӣ (бо пешбарии Ҷумҳурии Халқии Муғулистон), Эъломияи соли 1999 ташаббуси институтсионалии низоми СММ (ЮНЕСКО ва роҳбарии маъмурии Федерико Майор) ва Эъломияи соли 2016 ташаббуси минтақавии Ҷумҳурии Куба бо ҳаммуаллифии даҳҳо давлатҳо ба шумор мерафтанд.

Тафовути асосии ҳуқуқии Қатъномаи МУ СММ «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027–2036» дар он зоҳир мегардад, ки он мақоми ташаббуси мустақил ва миллиро дошта, ба шахсияти фардии сиёсӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон тааллуқ дорад. Ин санад бо пешниҳоди мустақими Сарвари давлати Тоҷикистон вориди рӯзномаи глобалӣ гардида, аз ҷониби Маҷмаи Умумии СММ ба таври якдилона қабул карда шуд. Дар асноди расмии байналмилалӣ муаллифӣ ва алоқамандии мустақими ин иқдоми ҷаҳонӣ ба номи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун меъмори сулҳу субот расман сабт ва эътироф гардидааст, ки ин амр нақши таърихии Тоҷикистонро дар шаклдиҳии низоми сулҳи глобалӣ собит месозад.

Хулоса. Дар заминаи таҳлили гузаронидашуда метавон чунин хулоса баровард, ки таҳкими сулҳ ҳамчун раванди дарозмуддат ва бисёрҷанбаа, на танҳо баъди анҷоми низоъ, балки ҳамчун омили пешгирикунандаи низоъҳои оянда амал мекунад. Асоси назариявии онро мафҳуми «сулҳи мусбат» ташкил медиҳад, ки бартарафсозии зӯроварии сохторӣ ва фарҳангиро дар бар мегирад. Дар сатҳи амалӣ, таҳкими сулҳ таваҷҷӯҳ ба манфиатҳои миллӣ ва маҳаллӣ, ҳамоҳангӣ бо ташкилотҳои минтақавӣ ва маҳаллисозии равандро тақозо менамояд. Механизмҳои ҳамоҳангсозӣ — аз қабили Комиссияи СММ оид ба таҳкими сулҳ, платформаҳои минтақавӣ ва ҳамоҳангсозии маҳаллӣ — барои самаранок татбиқ гардидани ин раванд нақши ҳалкунанда доранд.

Таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон ва мактаби сулҳофарии Пешвои миллат, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нишон медиҳад, ки музокирот, ҷалби ҳамаи ҷонибҳои даргир, кафолатҳои байналмилалӣ ва механизмҳои ҳуқуқӣ метавонанд ба сулҳи устувор оварда расонанд. Ин модел на танҳо дар сатҳи созмонҳои бонуфузи байналмилалӣ — СММ, САҲА, СҲШ ва ИДМ — балки дар марказҳои пешрафтаи илмӣ-таҳлилии ҷаҳонӣ, аз қабили Институти сулҳи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Институти байналмилалии пажӯҳишҳои сулҳи Стокҳолм, Институти Макс Планк оид ба ҳуқуқи умумии муқоисавӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ, Институти байналмилалии якхеласозии ҳуқуқи хусусӣ ва Созмони «Захираҳои мусолиҳа» ё «Сарчашмаҳои оштӣ» эътироф гардидааст.

Мактаби сулҳофарии Пешвои миллат ҳамчун манбаи ҳуқуқи байналмилалӣ ва консепсияи мукаммали ҳуқуқӣ арзиши хоса дорад. Принсипҳои асосии он — аввалиятнокии музокирот, ҷалби ҳамаи ҷонибҳо, кафолатҳои байналмилалӣ, татбиқи механизмҳои ҳуқуқӣ ва ташаккули фарҳанги сулҳ — имрӯз ҳамчун намунаи омӯзишӣ барои ҳалли низоъҳои дохилӣ хидмат мекунанд. Дар илми ҳуқуқшиносии муосир самти махсуси «Ҳуқуқи сулҳ» ташаккул ёфтааст, ки бар зидди «ҳуқуқи ҷанг» гузошта шуда, пешгирии низоъҳои мусаллаҳона ва ҳалли осоиштаи баҳсҳоро мақсад гузоштааст.

Қатъномаи Маҷмааи Умумии СММ «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, солҳои 2027–2036», ки 25 июни соли 2026 қабул гардид, ҳамчун санади иҷроия ва ташаббуси мустақили миллии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мақоми сифатан нави ҳуқуқӣ касб намуда, заминаи назариявӣ ва принсипҳои амриро ба сатҳи амалиётӣ мегузаронад. Ин санад бо муайян кардани давраи мушаххас, мандати институтсионалӣ ва механизми арзёбии натиҷаҳо, уҳдадориҳои давлатҳо ва ҷомеаи шаҳрвандиро дар самти мубодилаи таҷрибаи пешқадами сулҳофарӣ мушаххас менамояд.

Дар маҷмӯъ, хидматҳои Пешвои миллат дар роҳи сулҳофарӣ бо беш аз 40 ҷоизаву мукофотҳои бонуфузи байналмилалӣ ва орденҳои олии беш аз 30 кишвари ҷаҳон эътироф гардидаанд, ки ин нишондиҳандаи сатҳи баланди саҳми ӯ дар таъмини сулҳ ва суботи ҷаҳонӣ мебошад.

Бинобар ин, метавон хулоса кард, ки Тоҷикистон таҳти роҳбарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон на танҳо сулҳу ваҳдати миллиро барқарор намуд, балки таҷрибаи худро ҳамчун модели муваффақи ҳалли низоъ ба ҷомеаи ҷаҳонӣ пешниҳод карда, дар шаклдиҳии низоми сулҳи ҷаҳонӣ ва таҳкими он барои наслҳои оянда саҳми таърихӣ гузошт. Ин мероси бузург вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванд, хусусан насли ҷавонро тақозо менамояд, ки сулҳу ваҳдатро ҳамчун арзиши олӣ ҳифз намуда, онро ба наслҳои оянда мерос гузоранд.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД — муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

Ниёкони миллати тоҷик – мардуми ориёӣ дар паҳнои Бохтару Суғду Хоразм, Афғонистони имрӯза, Ҳироту Марв, Ирони муосир то Чину Ҳинд асосгузори тамаддуни бузурги ориёӣ ва онро аз худ боқӣ гузошта, дар асрҳои VIII –XIII заминагузори тамаддуни нави исломӣ гаштанд. Дар кулли илмҳои марҳилаи нав низ мардуми ориёии - Бохтариву Суғдӣ, Самарқандиву Бухороӣ, Нишопурӣ, Марвию Насафӣ, Балхиву Хуҷандӣ, Сиистониву Шерозӣ ва дигар шаҳрҳои марзи тоҷикзамин пештоз буданд. Саҳми тоҷикон махсусан дар илми ҳуқуқшиносӣ-фиқҳ ва илми Қуръону ҳадис бешак бузург буда, асосгузори илми ҳадис муҳаддиси машҳури ислом Исмоили Бухорӣ буда, “Ҷомеъ ас-Саҳиҳ”- ин мутафаккири бузург то имрӯз дуюмин китоби мусалмонон ба шумор меравад.

Дар баробари ин осор, махсусан таълимоти мутафаккири шинохтаи ҷаҳонӣ, муаллими сонии (дуввуми) инсоният Абунасри Форобӣ дар сатҳи баланди илмӣ иншо гардидаанд. Абунасри Форобӣ таснифбандии илмҳоро гузаронидааст, ки кулли илмҳои замони худро ба шаклу намудҳои гуногун тақсимбандӣ намуда, низоми илмҳоро ба вуҷуд меоварад, ки кори осон набуд. Бояд қайд намуд, ки Абунасри Форобӣ яке аз бузургтарин мутафаккирони Шарқ аст, ки дар тамоми ҷаҳон шуҳрат пайдо намудаву, дастовардҳои бузурге боқӣ гузоштааст.

Дар ин ҷо вобаста ба маҳал ва ба кадом халқ таалуқ доштани Абунасри Форобӣ якчанд андеша бояд гуфт, чунки дар марҳилаи шуравии рушди кишвар, мутафаккирони тоҷикро тибқи принсипи “интернатсионализм” ба кулли мардуми Шуравӣ “тақсим” карда буданд, чунки онҳо бузургони худро надоштанд. Аз ин сабаб, имрӯз агар насли марҳилаи Шуравӣ Синоро намояндаи Узбекистон, Форобиро намояндаи қазоқистон, Низоми Ганҷавиро намояндаи Озарбойҷон номанд, ҳайрон шудан лозим нест, чунки ҳизби ҳукмрони большевикӣ ҳамин гуна “тақсимоти интернатсионалӣ” ҷорӣ намуда, ба мардуми авом онро талқин мекард, ҳарчанд мутафаккирони бо ин тартиб тақсишуда “қазоқ, “озарӣ” ё миллати дигар будани худро намедорнистанд. Масъалаи дигар, ҳанӯз академик Мусо Диноршоев дар бораи ҳар яки ин мутафаккирон бо овардани сарчашмаҳои таърихӣ форсу тоҷик будани онҳоро исбот сохта, баҳси Синоро то кабинети Президенти Академияи илмҳои ИҶШС бурда буд. Албатта, як қатор сарчашмаҳо, баъзан сарчашмаҳои ”сохта”-и асрҳои баъдӣ мавҷуданд, ки ин мутафаккиронро араб, турку қазоқ ва ғайра мешуморанд, ки инро на навиштаҳои мутафаккирон ва на ёддоштҳои ҳамасрон ва ё асрҳои ба онҳо наздик таъкид намекунанд.

Марҳилаи зиндагонии Абунасри Форобӣ дар таърихи миллати тоҷик “марҳилаи тиллоии давлатдорӣ ва фарҳанги ориёӣ” ном гирифтааст, ки дар чунин ном гузоштани ин марҳилаи ҳиссаи бузурги ҳамин гуна мутафаккирони тоҷикзамин хеле бузург аст. Замона дар назди олимон вазифа мегузорад ва аз он ки муҳаққиқ то чӣ андоза аз уҳдаи масоили ҷамъиятӣ мебарояд, роҳҳалҳои наву бикр пешниҳод менамояд, барои дурнамо чиро тавсия мекунад, қадру манзалати илмро дар ҷомеа баланд мебрадорад. Маҳз кушишу ғайрат, ҷидду ҷаҳди бекаронаи фарзонагони миллат – муҳаққиқони ин марҳила тоҷиконро ҳамчун миллати эҷодкор, донишманд, фарҳангӣ, башардӯст ва аз ҳама муҳим оқилу хирадманд ба ҷаҳониён муаррифӣ карданд.

Таълимоти исломӣ дар худ меъёрҳои мушаххаси сиёсиву ҳуқуқиро дар бар гирифта, давлатро аз дин ва сиёсатро аз мазҳаб ҷудо накарда, баръакс, якеро ёвар ва нигоҳбони дигар эътироф менамуд. Робитаи ногусастании дину давлат ва ахлоқи ҷомеа ба давлатдории ибтидоии ислом хос буда, дар якҷоягӣ кулли омилҳои номбаршуда ва баъзе дигар омилҳо дар назди сиёсатмадорон, уламо ва табақаи донишманди ҷомеа вазифаҳои мушаххас оид ба ҳаллу баррасии масоили пешомадаро мегузошт. Тақозои баррасии масоили пешомада як қатор донишмандонеро ба майдони илм ворид намуд, ки имрӯз мавриди ифтихори миллати тоҷик ва даҳҳо миллатҳои дигар ҳастанд. Таъкид мекунем, ки тақозои замона садҳо фарзонафарзандони миллатро рӯйикор овард, ки кулли улуми марҳилаи муосири худро на танҳо аз худ намудан, балки онро ба дараҷаи баланди шукуфоӣ расонида, ҳар яки онҳо дар қатори бузургони ҷаҳонӣ номи миллати тоҷикро машҳур намуданд, аз ҷумла Абунасри Форобӣ, Абуалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Нуъмон ибни Собит (Абуҳанифа), Исмоили Бухорӣ ва дигарон.

Афкори сиёсию ҳуқуқии Абунасри Форобӣ - муаллими сонӣ (дуввум) намояндаи барҷастаи афкори сиёсию ҳуқуқии давраи аввали рушди афкори сиёсию ҳуқуқии марҳилаи исломӣ (солҳои ҳаёт 870–950) мебошанд.

Бузургтарин мутафаккири доиратулмаорифи оғози марҳилаи исломии рушди давлатдории тоҷикон, бешубҳа, Абунасри Форобӣ буда, ҳамчун “Муаллими сонӣ”-и инсоният, аз ҷониби донишмандон шинохта шуда, тақрибан дар куллӣ соҳаҳои илм эҷод ва навоварӣ ворид намуда, ҳамчун ҳаким, файласуф ва донишманди форсу тоҷик ном баровардааст. ( Ибни Халакон. Вафаёт ал-аъён. – Бейрут: Дор ал-фикр.,1428/2007. – Ҷ. 1. – С. 100.)

Форобӣ илмҳои мухталифро дар муҳимтарин марказҳои илмии замони худ, аз ҷумла, Марв, Ҳаррон ва Бағдод фаро гирифтааст.

Аз Форобӣ асарҳои илмии зиёде бар ҷой мондаанд, ки аз муҳимтарини онҳо метавон ба «Орои аҳл ал-мадина ал-фозила», «Ас-сиёсат» ва «Ас-сиёсат ал-мадина» ва «Ал-миллат ал-фозила» ишора намуд. Форобӣ муҳимтарин файласуф ва ҳакимест, ки дар ҷаҳони ислом ва дар миёни донишмандони форсу тоҷик бо асари гаронарзиш «Мадинаи фозила» масоили сиёсиву ҳуқуқии замонаашро таҳлилу матраҳ намуда, мавриди баррасии илмӣ қарор додааст.( Қифтӣ, Ҷ. Таърих ал-Ҳукамо. – Теҳрон: Донишгоҳи Теҳрон, 1992. – С. 184 // Ҳимавӣ, Ёқут. Муъҷам ал-булдон. – Теҳрон: Мактабат ал-исломия. 1371/1992. – Ҷ. 1. – С. 350.)

Форобӣ яке аз мутафаккирони доиратулмаориф аст, ки таснифбандии куллии илмҳои замонашро тартиб додааст. Дар таснифи илмҳои пешниҳодкардааш, мутафаккир илми сиёсӣ, ҳуқуқ ва илми илоҳиро се шохаи илми амалӣ мешуморад.

Яке аз мавзуъҳои муҳим дар афкори сиёсию ҳуқуқии ӯ пайдоиши ҷомеа ва давлат аст. Дар пайдоиши ҳокимият ва ҷомеа ба назари Форобӣ зарурати иҷтимоӣ онҳоро ба вуҷуд оварда, инсонро ба самти таъсиси давлат равона месозад.

Форобӣ бар ин бовар аст, ки инсон ду ҷанба (биоиҷтимоӣ) ва буъди асосӣ дорад. Яке ҷанбаи моддӣ (биологӣ) ва дигаре ҷанбаи маънавӣ (иҷтимоӣ). Таъмини ниёзҳои асосии инсон ба эҳтиёҷоти моддӣ, аз ҷумла, хӯрдан, пӯшидан, хобидан ва ғайра вобастагӣ дорад. Аммо, ниёзҳои ҷанбаи маънавии инсонро масъалаҳои дигаре ҳамчун ҳамкорӣ, ҳамдилӣ, муҳаббат, эҳтироми мутақобил ва ғайра таъмин менамоянд. Таъмини ин ду гурӯҳи ниёзҳои инсон аз нигоҳи Форобӣ, танҳо дар сурати ба вуҷуд овардани иҷтимои инсонӣ ва зиндагии ҷамъиятӣ мумкин мебошад. Яъне, чун инсон мавҷудест, ки зот ва ниҳоди табиии вай иҷтимоӣ ва вобаста ба ҷамъият мебошад, ба ҳамин сабаб чӣ дар буъди моддӣ ва чӣ дар буъди маънавӣ наметавонад дар ҳолати танҳоӣ ниёзҳои худро бароварда созад.

Пас, бар асоси гуфтаҳои Форобӣ чунин хулоса баровардан мумкин аст, ки ба вуҷуд омадани ҷомеа, давлат, қонун ва қазоват - зарурати зиндагии иҷтимоии инсон мебошанд, ки бидуни онҳо наметавонад ба ҳадафҳои худ даст ёфта, ниёзҳои асосиашро таъмин намояд.( Абунасри Форобӣ. Таҳсил ас-саъодат. – Байрут: Андулус, 1403/1982. – С. 61 – 65; Абунасри Форобӣ. Фусулун мунтазиъа. – Бейрут: Дорулмашриқ, 1405/1984. – С. 94.). Аз ҳамин ҷиҳат метавон ба баҳсҳои назарии давлат ва ҳуқуқ дар андешаи Форобӣ ворид гашт. Ҷойгоҳи илми сиёсат дар ин масъала назди Форобӣ бисёр хос ва вижа мебошад. Форобӣ сиёсат ва ҷомеаи маданиро ба мафҳуми фалсафаи сиёсат маъно мекунад, ки дар натиҷаи он саодати иҷтимоии инсон дар ҳамаи соҳаҳо тавассути давлат ва қонунгузорӣ таъмин мегардад.

Дар идома, Форобӣ барои илми сиёсат номҳои «Саодатшиносӣ» ва «Қудратшиносӣ»-ро зикр мекунад.(Абунасри Форобӣ. Ат-танбиҳ ъало сабил ас-саъодат. – Теҳрон: Ҳикмат, 1371/1992. – С. 66; Абунасри Форобӣ. Иҳсоъ ал-улум. – Миср: Саъодат, 1350/1931. – С. 67.) Яъне, сиёсат ва қоидаҳое, ки дар ҷомеа барои эҷоди тартиботи ҷамъиятӣ ва ба танзим даровардани ҷомеа ба вуҷуд омадаанд, бояд дар ниҳоят инсонро ба саодат ва ҳикмати амалӣ бирасонад.

Инчунин, сиёсат аз нигоҳи Форобӣ ба маънои анҷоми амалҳоест, ки аз маҳорати идоракунӣ (зимомдорӣ) ва касби қудрат ва истифодаи он сарчашма гирифта, мафҳуми «Қудрати сиёсӣ» барои он ба кор бурда мешавад.( Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. – Бейрут: Ҳилол, 1995. – С. 59-60; Абунасри Форобӣ. Фусулун мунтазиъа. – Бейрут: Дорулмашриқ, 1405/1984. – С. 92.). Бар ин асос, ҳокимият ва давлати мавриди қабули Форобӣ он аст, ки дорои тартиботи дурусти ҷамъиятӣ буда, ҳоким ва мардуми он дар якҷоягӣ ҷиҳати расидан ба ҳадафҳои аз пеш таъиншудаи зимомдорон, ки ҳамон ҳикмати амалӣ ва ҷомеаи маданӣ аст, талош намоянд.( Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-мадания. –Бейрут: Ҳилол, 1998. – С. 80.)

Масоили таъсиси давлати бузург, ки дар он мардум ба саодат мерасанд, дар асарҳои Абунасри Форобӣ таҳлили ҳаматарафаи худро ёфтааст. Дар таълимоти мутафаккирони исломии давраи антиқӣ “сиёсат, кори шаҳри идеалӣ аст“. Шаҳри идеалӣ (мадинаи фозила) маҷмуи одамони ҳудуди муайян, гурӯҳ, халқ ва ғайра шуда метавонад.( Буризода Э.Б. Таърифи афкори сиёсӣ ва ҳуқуқӣ. Нашри 4. –Душанбе: Нашри мубориз, 2022. – С. 69.)

Равияи меъёрӣ–фалсафӣ дар масоили давлату сиёсат, асосан, ба амали давлати Араб – Хилофат такя намояд ҳам, бештар ба анъанаҳои фалсафаи сиёсии Юнон, махсусан ба Афлотун ва Арасту пайравӣ менамуд. Барои Абунасри Форобӣ ва ҳамчунин дигар намояндагони сиёсатшиноси ислом сиёсат ин, пеш аз ҳама, илм дар бораи Мадинаи фозила буда, сиёсат пешбурд ва идоранамоии давлат аст. Форобӣ мафҳуми давлатро истифода намебарад. Мафҳуми ҷамъият, иҷтимоиёт мафҳуми давлатро иваз мекунад. Сабаби пайдоиши давлат ва ҷамъият талаботи инсон аст. Фард дар танҳоӣ тамоми ашёи заруриро барои худ истеҳсол карда наметавонад, аз ин сабаб ӯ маҷбур мегардад бо дигарон ҳамроҳ гардад.

Ҷамъиятро ба кулл ва ноқис тақсим карда, дар навбати худ ҷамъияти куллро ба иҷтимои бузург (кулли мардуми ҷаҳон) иҷтимои миёна (маҷмуи як халқ) ва иҷтимои хурд (маҷмуи аҳолии як шаҳр) тақсим менамояд ва танҳо дар ҷамъияти хурд (шаҳр) саодатманд гаштани одамонро имконпазир мешуморад. Дар ин масъала Форобӣ ба андешаи Арасту ва Афлотун ҳамрайъ мегардад.

Форобӣ назарияҳои гуногуни пайдоиши давлат, аз ҷумла, назарияи органикиро баён намуда, онро ҷонибдорӣ мекунад. Фаъолияти давлат чун организми иҷтимоӣ ба фаъолияти организми биологӣ монанд аст. Давлат, ба қавли мутафаккир, дар амал вазифаҳоеро иҷро менамояд, ки узвҳои организми зинда амалӣ менамояд. Масалан, сарвари давлат - вазифаи сар, мақомоти қудратӣ - вазифаи даст, ки аз ҳифзи тан иборат аст, ҳифз ва таъмини тартибот ва ғайра. Вале Абунасри Форобӣ тафовути муҳими организми зинда ва давлатро низ қайд намудааст. Ба андешаи мутафаккир, организми биологӣ, асосан, тибқи талаботи биологӣ - инстинктҳо амал мекунад, рушди давлат бошад аз иродаи одамон вобаста аст. Тараққиёти Мадина аз иродаи озоди шаҳрвандон, вале рушди организми зинда аз талаботи табиӣ вобаста аст, муайян кардааст мутафаккир.

Форобӣ дар бораи назарияҳои дигари пайдоиши давлат ва ҳуқуқ андешаҳо баён дошта, масалан навиштааст, ки «мегӯянд, ки давлат дар натиҷаи шартнома ба вуҷуд омадааст». Яъне мутафаккир аллакай дар асри Х ин назарияро номбар намудааст, вале ин андешаро дигар шарҳу тафсир накардааст, то он аниқу мушаххас гардад.( Буризода Э.Б. Таърифи афкори сиёсӣ ва ҳуқуқӣ. Нашри 4. –Душанбе: Нашри мубориз, 2022. –С.70.)

Форобӣ масъалаи муҳими илми юнониён – масъалаи шакли давлатро таҳлил намекунад. Аз ҷониби дигар, воситаи ишғол намудани ҳокимият низ аз назари ӯ масъалаи муҳим нест, чунки шахсе ки лоиқ ба талаботи пешниҳоднамудаи ӯ мебошад, бояд сарвар бошад, новобаста аз роҳу воситаи ишғоли мансаб. Ин андешаҳо аз шароити муосири мутафаккир сарчашма мегиранд. Форобӣ дар замоне ҳаёт бурдааст, ки Хилифати Арабу мусалмонӣ аксарияти кулли ҳудуди фарҳангиро фаро гирифта буд ва гумон буд, ки тамоми ҷаҳон зери тобеияти он меафтад.

Ба андешаи ӯ, таъсиси ҷамъияти бузург – давлати ягонаи умумиҷаҳонӣ имконпазир аст. Дуюм, Форобӣ кулли инсонҳоро ба се гурӯҳ тақсим намудааст: Гурӯҳи якум, онҳое, ки барои ҷамъият мақсад гузошта, дурнамои рушди давлатро муайян карда метавонанд, ки онҳо бояд роҳбару ҳоким бошанд; дуюм, онҳое, ки мақсад гузошта ва дурнамои кишварро муайян карда наметавонанд, вале мақсади гузошташударо дуруст дарк намуда, онро ба дигарон фаҳмонида метавонанд, инҳо мансабдорони сатҳи миёна ҳастанд; гурӯҳи сеюм, онҳое ҳастанд, ки на мақсад гузошта метавонанд ва дар дарки мустақили мақсади гузошташуда оҷиз ҳастанд. Онҳо танҳо зери роҳбарии дигарон мақсадҳоро амалӣ менамоянд. Ин гурӯҳ наметавонанд тобеон дошта бошанд, балки худашон тобеи дигарон ҳастанд. Аз ин сабаб, интихоби ҳоким набояд ба дасти инҳо бошад. Мансаб на аз руи ашроф будан, балки вобаста ба қобилият бояд ишғол гардад.

Ба андешаи ӯ, аксари ҳунару касб барои хизмат ба дигарон лозим ҳастанд, аммо санъати сарварӣ хизмат барои дигарон нест ва санъати идора кардани одамон аст.

Имом бояд файласуф бошад, талаб дорад Абунасри Форобӣ. Аз аъзои ҷамъият Форобӣ талаб мекунад, ки барои амалӣ шудани мақсади сарвар кӯшиш намоянд.

Мутафаккир ҷонибдори рушди таърихӣ буда, муътақид аст, ки пешравии сиёсӣ бо роҳи ислоҳот, таҳти сарварии монарх – ҳокими оқилу бохирад ба амал меояд.

Ҳангоме ки Форобӣ мафҳумҳои сиёсӣ ва ҳуқуқиро бо равиши гуногун мавриди баррасӣ қарор медиҳад, мафҳуми «Сиёсати фозила»-ро пешниҳод мекунад. Ҳокими хирадманде, ки мавриди писанд аст, файласуф аст ва бо иҷрои дурусти сиёсати фозила ва ҳикмати амалӣ ба мафҳуми «Мадинаи фозила» мерасад. Пас, ҳокими хирадманд ва зимомдори дурусткор бо иҷрои сиёсати дуруст, ки ҳамон сиёсати фозила аст, ба ҳикмати амалӣ ва ҷомеаи мадание хоҳад расид, ки он «Мадинаи фозила» ном дорад.( Абунасри Форобӣ. Ал-миллат ва нусусун ухро. – Бейрут: Машриқ, 2001. – С. 54-55.)

Баъд аз он ки инсон барои дастёбӣ ба ҳадафҳои гуногун ва таъмини ниёзҳои моддию маънавии худ иҷтимоъҳоро ба вуҷуд овард, ин масъала низ бисёр қобили таваҷҷуҳ аст, ки беҳтарин ва комилтарин иҷтимои эҷодшуда тавассути инсон ҳамон «Мадинаи фозила» аст. Яъне, агар инсонҳо дар канори ҳамдигар ҷамъ шаванду барои ташкили маҷмуаи сиёсатҳову қонунгузориҳо ва ҷомеаи маданӣ бар асоси ҳикмати амалӣ ва бо сарварии хирадмандону файласуфон ҷиҳати расидан ба саодату хушбахтӣ муваффақ нашаванд, онҳо натавонистаанд як иҷтимои комилро, ки ҳамон «Мадинаи фозила» аст, эҷод намоянд. Зеро комилтарин иҷтимоъ аз назари Форобӣ «Мадинаи фозила» буда, беҳтарин сиёсату қонунгузорӣ барои расидан ба он ҷомеаи маданӣ ва «Сиёсати фозила» мебошад.

Ҳар ҷомеае бо ҳамроҳии мардумону сарварони он ба ҳар миқдоре ки ба ҳикмати амалӣ ва сиёсату қонунгузории хирадмандон амал намоянд ва ба он наздик шаванд, онҳо ба ҳамон андоза баро таҳаққуқи «Мадинаи фозила» наздик шудаанд. Аммо, ҳар миқдор, ки аз он дур шаванд, аз назари Форобӣ ба «Мадинаи ғайрифозила» наздик мегарданд. Пас, аз нигоҳи Форобӣ ҷомеаи маданӣ ва қонунгузории ҳар ҷомеа ба ду гурӯҳ «Мадинаи фозила» ва «Мадинаи ғайрифозила» тақсим мегарданд.( Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. – Бейрут: Ҳилол, 1995. – С. 13-15.).

Аз нигоҳи Форобӣ «Мадинаи фозила» давлатест, ки дар он барои инсон заминаҳои расидан ба саодат ва камолот фароҳам аст ва дар мадинаҳои ғайрифозила чунин шароит вуҷуд надорад. Дар ин ҷомеа мардум барои расидан ба хушбахтию саодати ҳақиқии худ ҳамкорӣ ва ҳамоҳангӣ менамоянд. Ҳар шахсе, ки дар ин мадина зиндагӣ менамояд, аз мардумоне ҳастанд, ки ба дунболи касби саодат ҳаракат менамоянд. Яъне, дорои фикру рафтори бофазилат ва нек ҳастанд. Агар дар ҷомеае шахсе чунин андеша ва рафтор надошта бошад, он ҷомеа ғайрифозила хоҳад буд.( Абунасри Форобӣ. Фусулун мунтазиъа. – Бейрут: Дорулмашриқ, 1405/1984. – С. 32.).

Роҳбари (Сарвар) Мадинаи фозила аз нигоҳи Форобӣ болотарин мансаби идории мадинаро бар уҳда дорад, ки эҷод шудани мадина ва муқовимату пойдории он бар вуҷуди сарвари мадина вобастагӣ дорад. Барои дарки дурусти ин масъала, Форобӣ мадинаро ба бадани инсон муқоиса мекунад. Тавре ки қалби инсон дар баданаш ҳамчун комилтарин узв ва асоситарин ҷузъи бадан маҳсуб мегардад, ки бидуни он ҳаёт ва саломатии он бадан ба хатар мувоҷеҳ мегардад, сарвари мадина ҳам дар ҷомеа ҳукми қалб дар баданро дорад. Саломатии ҷомеа аз ҳама намудҳои фасоду вайронӣ ва муқовимату пойдории он дар баробари ҳар гуна ҳамлаҳои дохилию хориҷӣ ба сарвари мадина вобастагии зич дорад.( Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. – Бейрут: Ҳилол, 1995. – C. 116; Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-маданият. – Бейрут: Ҳилол, 1998. – C. 98.).

Агар сарвари мадина аҳли фазлу ҳикмат ва ақлу хирад бошад, мадина ба ҳамон миқдор ба фозила будану саодатмандӣ наздик мегардад. Дар ғайри ин сурат, ҳар миқдор ки сарвари мадина осебпазиру фасодзада ва қонунгурез бошад, мадина ҳам ба самти ғайрифозила будан равона мегардад.

Форобӣ ба хислати дигари қалб низ ишора менамояд, ки агар бадан ба беморӣ ва осебҳое дучор гашт, вазифаи қалб аст, ки ба ӯ ёрӣ расонида хатарро аз дигар аъзои бадан дафъ намояд. Сарвари мадина ҳам чунин вазифаро дорад. Замоне ки дар мадина узве ё гурӯҳе бо осебҳо ва хатарҳое мувоҷеҳ шаванд, вазифаи сарвари мадина аст, ки ба он расидагӣ намуда, барои ҳалли он мушкилот талош намояд.( Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. –Бейрут: Ҳилол, 1995. – C. 118.).

Форобӣ барои довталаби ишғоли мансаби сарвари давлат 24 талабот пеш мегузорад. Дар сурати ҷавобгӯ будан, шахс бояд мансабро ишғол намояд. Дар сурати дар кишвар ёфт нашудани чунин довталаб, пас, нафаре, ки ба 12 талабот ҷавобгӯй аст ва ҳатман дар сурати хирадманд будан ин гуна довталаб бояд сарвари давлат гардад. Аммо Форобӣ ҳокимияти дастаҷамъиро (коллегиалӣ) низ рад намекунад. Дар сурати пайдо нашудани довталабе, ки ба 12 талабот ҷавобгӯ бошад, пас, якчанд нафар, ки ба ин талабот дар якҷоягӣ ҷавобгӯй мебошанд, бояд ба таври дастаҷамъӣ кишварро идора намоянд.

Муҳимтарин вижагиҳо ва хусусиятҳои сарвари мадинаро Форобӣ чунин мешуморад:

1. Аз ҳар ҷиҳате қудратманд бошад;

2. Дорои ҳуши баланд ва фикри пухта бошад;

3. Хушбаён ва хушгуфтор бошад;

4. Пайрави илму дониш ва дӯстдори аҳли ҳикмат бошад;

5. Барои хӯрдану ошомидан ва ниёзҳои моддии дигар ҳавасманд набошад;

6. Аҳли ростию садоқат дар рафтору гуфтор бошад;

7. Дӯстдори ростгӯён ва душмани дурӯғгӯён бошад;

8. Дорои руҳи баланд, устувор ва нафси бокаромат бошад;

9. Молу мулк ва дигар матоъҳои дунёӣ дар наздаш беарзиш бошанд;

10. Дӯстдори адлу дод ва душмани ситам ва ситамгарон бошад;

11. Дар анҷоми корҳои ҷомеа қудрат ва қотеияти лозимаро дошта бошад.( Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. – Бейрут: Ҳилол, 1995. – C. 124-125.)

Аз раванди таҳлили баҳсу баррасиҳои афкори сиёсию ҳуқуқии Форобӣ чунин бармеояд, ки шояд ҳеҷ як аз файласуфон ва донишмандони форсу тоҷик дар тӯли таърих ба монанди ӯ дар бораи давлату ҷомеа, қонунгузорию ҳуқуқи мардуми ҷомеа, сохтор ва таркиботи сиёсию ҳуқуқии ҷомеаи мавриди назар чунин васеъ ва густарда сухан нагуфта бошад. Хулоса он ки ба андешаи Форобӣ сарвари давлат ва ҷомеа бояд пайрави тамоми сифатҳо ва хислатҳои некуи сиёсию иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ бошад, то битавонад идораи ҷомеаро бомуваффақият ба анҷом бирасонад.

Ба ғайр аз вижагиҳое, ки Форобӣ барои ҳокими мадина баён намуд, инчунин барои аҳли мадина ва шахсоне, ки дар он зиндагӣ менамоянд, сифатҳоеро низ зикр мекунад. Ба назари Форобӣ шахсоне, ки дар мадина зиндагӣ менамоянд, ба 5 гурӯҳ тақсим мегарданд:

1. Фозилон; ҳакимон, хирадмандон ва бузургоне, ки аз ҷиҳати вижагиҳои зикршуда ба сарвари мадина наздиктарин афрод мебошанд ва метавонанд дар ҳолатҳои зарурӣ ҷонишини сарвари мадина гарданд.

2. Суханварон; аҳли шеъру адаб, зиёиён, нависандагону олимон.

3. Назораткунандагон: табибон, муҳандисон, мунаҷҷимон, ки ҳар кадомашон вазифаи назорат ва санҷишро дар соҳаҳои мухталиф бар уҳда доранд.

4. Ҷиҳодкунандагон; нигоҳбонон, марзбонон, ҷангҷӯён ва шахсоне, ки вазифаи ҳифзи ҳуқуқи мардумро бар уҳда доранд.

5. Косибон ва пешаварон: соҳибони молу сарват, кишоварзон, чорводорон ва ҳамаи намуди касбу ҳунаре, ки барои мардуми мадина лозим бошанд.

Форобӣ дар як тақсимбандии умумӣ пас аз баёни вижагиҳои мадинаи фозила ва ҳокиму мардумони он, масъалаи мадинаҳои ғайрифозиларо мавриди баррасӣ қарор медиҳад. Ба назари Форобӣ вижагии умумӣ ва куллии ҳамаи мадинаҳои ғайрифозила он аст, ки хусусиятҳои мадинаи фозила дар онҳо таҳаққуқ намеёбад. Ба ҳамин сабаб онҳоро ғайрифозила меноманд. Ба ҳамин сабаб ҳеҷ як аз онҳо роҳи саодат ва хушбахтиро ба ҷомеа ва давлат пешниҳод карда наметавонанд.( Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-маданият. – Бейрут: Ҳилол, 1998. – C. 95.). Муваффақияти давлату ҷомеа ва риояи дурусти қонунгузорӣ миёни мардум, инчунин ҳифзу ҳимояи дурусти ҳуқуқу озодиҳои аҳли ҷомеа танҳо дар сурати мавҷудияти мадинаи фозила амалӣ мегардад. Аммо, дар сурати мавҷудияти яке аз мадинаҳои ғайрифозила ва ё табдил шудани мадинаи фозила ба он, натиҷаҳои мазкур ба даст нахоҳанд омад. Форобӣ чор намуди мадинаҳои ғайрифозиларо номбар ва таҳлил мекунад:

1. «Мадинаи ҷоҳила». Сарвару аҳли ин мадина аз пайи дарёфти ашёву чизҳои дуюмдараҷа буда, ҳеҷ гоҳ ба саодат намерасанд. Мардумони ин мадина на саодату хушбахтиро дарк мекунанд ва на ба зеҳнашон чунин чизеро роҳ медиҳанд. Агар шахсе онҳоро ба самти хушбахтию муваффақият роҳнамоӣ кунад, на мақсади ӯро мефаҳманд ва на аз пайи он ҳаракат менамоянд. Онҳо доиман дар ҳоли пайгирӣ намудани корҳое, монанди саломатии ҷисмонӣ, касби сарватҳои моддӣ, ба даст овардани лаззатҳои гуногун ва ғайра мебошанд. Дар ҳоле намедонанд, ки анҷоми ин корҳо дар зиндагӣ, албатта, зарурат доранд, аммо кифоят намекунанд. Дар қатори ин масоил ва волотар аз он корҳои дигаре низ аз вижагиҳои аҳли мадинаи фозила лозим ҳастанд, ки ҷиҳати такмил кардани корҳои аҳли мадинаи ҷоҳила онҳо низ бояд дар якҷоягӣ пайгирӣ ва анҷом дода шаванд.(Абунасри Форобӣ. Ороу аҳл ал-мадинат ал-фозила. – Бейрут: Ҳилол, 1995. – C. 127-128.) Яъне, онҳо танҳо қисме аз корҳои мардуми мадинаи фозиларо медонанд ва ба он амал менамоянд ва нисбат ба аксари вижагиҳои мардуми мадинаи фозила ҷоҳил буда, аз онҳо бехабаранд.

2. «Мадинаи фосиқа». Форобӣ аз мадинае ҳикоят мекунанд, ки фикру назари мардумони он айнан монанди аҳли мадинаи фозила аст, аммо дар амал аз ин таълимот онҳо пайравӣ намекунанд. Онҳо неку бадро дарк мекунад, аммо дар амал тибқи талаботи нек амал намекунанд. Ба ҳамин далел онҳоро аҳли мадинаи фосиқа меномад. Корҳоеро, ки мардум ва давлату ҷомеаро ба саодату хушбахтӣ ва муваффақият мерасонад медонанд ва ба онҳо бовар доранд , аммо худ тибқи он амал намекунанд, дар ҳоле, ки мардуми дигарро ба самти корҳои аҳли мадинаи фозила даъват менамоянд, аммо худашон дар амал аз мардуми мадинаи ҷоҳила пайравӣ менамоянд. (Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-маданият. – Бейрут: Ҳилол, 1998. – C. 95). Пас, дар фикру назар аҳли мадинаи фозиларо тарафдорӣ намуда, дигаронро низ ба он даъват менамоянд, аммо дар амал аз мардуми мадинаи ҷоҳила пайравӣ менамоянд.

3. «Мадинаи золла». Форобӣ давлатеро чунин номбар менамояд, ки мардумони он дар бораи ҳақиқатҳо ва корҳое, ки онҳоро ба саодат мерасонанд, ҳеч фаҳму дарке надоранд. Аз пайи корҳое ҳастанд, ки дар ҳеҷ ҳолате онҳоро ба саодату хушбахтӣ намерасонанд. Онҳо барои таҳаққуқи ҳадафҳои худ, зимни дурӣ кардан аз корҳои нек ва саодатманд, аз корҳои нодуруст ва ҳиллаву найранг баҳра мебаранд.( Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-маданият. – Бейрут: Ҳилол, 1998. – C. 95.).

4. «Мадинаи мубаддала». Ба андешаи Форобӣ аҳли мадинаи мубаддала касоне ҳастанд, ки комилан бар хилоф ва акси мардуми мадинаи фозила амал менамоянд. Мардум ва раиси он фасодзада ҳастанд, ба зулму ситам рӯй оварда, ҳеч гоҳ ҷониби мазлум ва ҷабрдидаро намегиранд(Абунасри Форобӣ. Ас-сиёсат ал-маданият. – Бейрут: Ҳилол, 1998. – C. 129). Яъне, комилан ҳар сифате, ки дар бораи сарвар ва аҳли мадинаи фозила зикр шуд, аҳли мадинаи мубаддала комилан онҳоро табдил намуда, нуқтаи муқобил ва зидди онро иҷро менамоянд.

Ғайр аз Мадинаи фозила ва мадинаҳои номбаршуда, дигар мадинаҳо низ вуҷуд доранд: мадинаи ҷоҳила, ки ба мадинаи фиреб (ҳадафи он серию пурӣ ва сарват аст), мадинаи разиливу бадбахтӣ (золла, мақсад ҳаловати шаҳвонӣ), мадинаи тағйирёбанда (ғояҳои мадинаи фозила дар он вуҷуд дорад, вале барои паҳн шудани тасаввуроту ақоиди ҷоҳила низ шароит фароҳам овардаанд), мадинаи шаҳватпарастӣ (мақсадаш ҳаловати шаҳвонӣ), мадинаи шуҳрастпарастӣ (мақсад майл ба шуҳрат, такаббур), мадинаи бероҳшуда (тасаввуроти ғалат оид камолоту саодат доранд) ва ғайра. Мадинаи фозила бо тартибот ва сифатҳои волои мардумаш аз дигар давлатҳо фарқ дорад.

Тараққии Мадинаи фозила бо рушди дониш ва накукорӣ ба амал меояд.

Ба ҷараёни рушди мадина ислом ё меъёрҳои ҳуқуқии он таъсир дорад ё на Форобӣ ишорае намекунад.

Форобӣ масоили вазифаҳои давлатро матраҳ намуда, хулоса намудааст, ки давлат бояд вазифаҳои мушаххасеро амалӣ намояд. Ба андешаи Форобӣ вазифаи муҳимтарини давлат:

§ якум, камолоти маънавии шахс барои расидан ба саодат буда, вазифаҳои дигари он ба ин вазифа тобеъ мебошанд. Ғайр аз ин, давлат - мадинаи фозила, аз ҷумла вазифаҳои зеринро дорад:

§ дуюм, таъмини моддии аҳолӣ;

§ сеюм, таълиму тарбия;

§ чорум, ҳифзи манфиати шаҳрвандон аз душмани дохила ва хориҷӣ ва қабули қонунҳоро дорад(Буризода Э.Б. Таърихи афкори сиёсӣ ва ҳуқуқӣ. Нашри 4. –Душанбе: Нашри мубориз, 2022. – С.71).

Хулоса, мутафаккири бузург Абунасри Форобӣ дар масоили давлат ва ҳуқуқ назари хоси худро дошта, як қатор андешаҳои бикр дар илм пешниҳод намудааст.

Буризода Эмомалӣ Бозор – доктори илмҳои ҳукуқшиносӣ, профессор, Мудири шуъбаи таърихи давлат ва ҳукуқи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.

Қодирзода Сайидмуссо Муҳибалӣ – номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсенти “Донишкадаи байналмилалии Данғара” МД ДБССТ.