Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун Қонуни асосии давлат на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки ҳуҷҷати сарнавиштсозест, ки асосҳои сохтори конститутсионӣ, ҳуқуқ, озодӣ ва вазифаҳои инсону шаҳрванд, тартиби ташкил ва таҷзияи ҳокимияти давлатиро муайян менамояд. Қабули Конститутсия дар таърихи давлатдории навини Тоҷикистон марҳалаи навро оғоз бахшида, сабаби дигаргуниҳои куллӣ дар ҳаёти сиёсии ҷомеа гардид. Маҳз бо шарофати ин санад рукнҳои давлатдорӣ, низоми ҳуқуқии мамлакат, волоияти қонун ва тартиботи ҳуқуқӣ пойдор гардида, давлати мо ба роҳи рушди устувор қадамҳои боэътимод гузошт.

Конститутсия дар назарияи ҳуқуқ ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ мафҳуми марказӣ дорад. Дар моддаи 10 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар шудааст, ки Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дошта, меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд ва қонунҳо, санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва қарорҳое, ки ба он мухолифанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд. Ин меъёр дар назария ва амалия ҳамчун пояи принсипи волоияти Конститутсия эътироф мегардад.

Аз нигоҳи ҳуқуқи конститутсионӣ, моддаи 10 ҷойгоҳи Конститутсияро дар низоми сарчашмаҳои ҳуқуқ муайян намуда, онро ба сарчашмаи асосӣ табдил медиҳад. Ба ибораи дигар, тамоми низоми ҳуқуқи миллӣ — қонунҳои конститутсионӣ, кодексҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ бояд аз Конститутсия сарчашма гиранд ва ба он мутобиқ бошанд. Ин принсип дар тамоми низоми ҳуқуқии кишвар ҳамчун меъёри асосии ҳуқуқэҷодкунӣ ва ҳуқуқтатбиқкунӣ амал мекунад.

Дар Конститутсияи Тоҷикистон, монанди конститутсияҳои дигар давлатҳои пасошӯравӣ, эътибори олии ҳуқуқӣ ва хусусияти мустақими амали меъёрҳои конститутсионӣ ба таври возеҳ сабт гардидааст. Ин хусусият ба Конститутсия имкон медиҳад, ки на танҳо ҳамчун санади эъломиявӣ, балки ҳамчун санади мустақиман амалкунанда мавқеи худро нигоҳ дорад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул шудааст. Аз рӯзи қабул то имрӯз ба он се маротиба — 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 — тавассути раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шудаанд.

Конститутсия ҳамчун Қонуни асосӣ дорои хусусиятҳои ҳуқуқии хосе мебошад, ки онро аз дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ фарқ мекунонад. Яке аз ин хусусиятҳо эътибори олии ҳуқуқӣ мебошад, ки дар моддаи 10 Конститутсия мустаҳкам гардидааст. Ин хусусият маънои онро дорад, ки ҳеҷ як санади меъёрии ҳуқуқӣ наметавонад ба Конститутсия мухолиф бошад ва дар сурати мухолифат, меъёрҳои Конститутсия амал мекунанд.

Хусусияти дигари муҳими Конститутсия амали мустақими меъёрҳои он мебошад. Ин маънои онро дорад, ки меъёрҳои Конститутсия барои танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ мустақиман амал карда метавонанд, бе он ки ба қонунҳои махсус табдил дода шаванд. Амали мустақими меъёрҳои конститутсионӣ кафолати он аст, ки ҳуқуқу озодиҳои инсон танҳо дар санади олӣ эълом нашуда, балки дар амал татбиқ карда мешаванд.

Устуворӣ яке аз хусусиятҳои муҳимтарини Конститутсия аст, ки режими қонуният, устувории тамоми низоми ҳуқуқӣ ва муайянии муносибатҳои байни шахс ва давлатро таъмин мекунад. Устувории Конститутсия аз омилҳои зиёди объективӣ ва субъективӣ вобаста аст, аз ҷумла аз ҳолати муносибатҳои муҳимтарини ҷамъиятӣ, муносибати ҷомеа ва ҳокимияти давлатӣ ба он, сатҳи фарҳанги сиёсӣ ва ҳуқуқӣ.

Конститутсияи Тоҷикистон тартиби мушаххаси тағйирро пешбинӣ мекунад, ки ин низоми мураккаби тағйирот ба устувории он мусоидат мекунад. Мувофиқи моддаи 100 Конститутсия шакли идоракунӣ, тамомияти арзӣ, моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоии давлат тағйирнопазиранд. Ин муқаррарот кафолати он аст, ки арзишҳои асосии конститутсионӣ ҳатто дар сурати ворид намудани тағйирот ба дигар қисмҳои Конститутсия бетағйир мемонанд.

Боби дуюми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мақоми ҳуқуқии инсон ва шаҳрвандро ба танзим андохта, усул ва кафолати ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои онҳоро муқаррар кардааст. Дар ин боб чандин падидаҳои ҳуқуқӣ-конститутсионӣ муттаҳид карда шудаанд, аз ҷумла падидаҳои шаҳрвандӣ, баробарҳуқуқии инсон, ҳуқуқу озодӣ ва кафолати онҳо, ки мақоми шахсро дар ҷамъият ва шаҳрвандро дар давлат муайян менамоянд.

Давлат ба воситаи меъёрҳои Конститутсия ба худ ӯҳдадорӣ гирифтааст, ки ҳуқуқу озодии инсон ва шаҳрвандро эътироф, риоя ва ҳифз намояд. Ин ӯҳдадории давлатӣ дар тамоми фаъолияти мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдор татбиқ гардида, кафолати амалии ҳуқуқу озодиҳоро таъмин менамояд.

Конститутсия ҳамаи ҳуқуқу озодиҳои асосии инсон ва шаҳрвандро мустаҳкам намудааст, ки барои ҳамаи шахсони дар Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқоматкунанда амали баробар доранд, ба истиснои баъзе ҳолатҳо барои шаҳрвандони хориҷӣ ва шахсони бешаҳрванд (моддаи 16 Конститутсия). Принсипи баробарҳуқуқӣ яке аз принсипҳои бунёдии конститутсионӣ буда, дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ бояд таъмин карда шавад.

Аз ҷумла, Конститутсия ҳуқуқ ба ҳаёт, ҳуқуқ ба ҳимояи судӣ, ҳуқуқ ба маълумот, ҳуқуқ ба ҳимояи иҷтимоӣ ва дигар ҳуқуқҳои муҳимро кафолат медиҳад. Ин ҳуқуқҳо на танҳо эъломиявӣ, балки бо механизмҳои мушаххаси ҳуқуқӣ таъмин карда шудаанд.

Дар баробари ҳуқуқу озодиҳо, Конститутсия вазифаҳои шаҳрвандро низ муқаррар мекунад. Тавозуни байни ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳо принсипи муҳими ҳуқуқи конститутсионӣ буда, он асоси муносибатҳои ҳамоҳанг дар ҷомеаро ташкил медиҳад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар мекунад, ки санадҳои ҳуқуқии байналхалқии аз ҷониби Тоҷикистон эътирофшуда қисми таркибии низоми ҳуқуқии ҷумҳурӣ мебошанд. Дар сурати ба санадҳои ҳуқуқии байналхалқии эътирофшуда мувофиқ набудани қонунҳои ҷумҳурӣ, меъёрҳои санадҳои ҳуқуқии байналхалқӣ татбиқ карда мешаванд.

Аммо бояд қайд кард, ки меъёрҳои санадҳои ҳуқуқии байналхалқӣ дар низоми мурофиаи судӣ мустақиман татбиқ намешаванд. Комитети Созмони Милали Муттаҳид оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ дар мулоҳизаҳои худ аз 25 марти соли 2015 ба Тоҷикистон қайд намудааст, ки таъсири Пакт ба юриспруденсияи судҳои кишвар метавонад аз сабаби омодагии нокифояи судяҳо ва ҳуқуқшиносон дар масъалаҳои шартномаҳои байналхалқӣ оид ба ҳуқуқи инсон манфӣ таъсир расонад. Аз ин рӯ, тавсия дода шудааст, ки чораҳои зарурӣ барои таъмини амали мустақими муқаррароти Пакт дар низоми ҳуқуқии кишвар дар асоси барномаҳои муносиби омӯзиши касбӣ барои судяҳо, адвокатҳо ва шахсони мансабдори давлатӣ андешида шаванд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои хусусиятҳое мебошад, ки онҳо барои таҳкими давлатдории муосири мо заминаи устувор гузоштаанд. Ин санад на танҳо сохтори давлатиро муайян мекунад, балки арзишҳои асосии ҷомеаро низ мустаҳкам месозад.

Таҷрибаи давлатдории Тоҷикистон нишон дод, ки фаъолияти ҳизбҳои сиёсии хусусияти динӣ дошта ва дастгирии молиявии онҳо аз хориҷ ба устувории сиёсии ҷомеа зарар расонида, қоидаҳои ҳамкории унсурҳои низоми сиёсии ҷомеаро, ки бо Конститутсия ва қонунҳои конститутсионӣ муқаррар шудаанд, вайрон мекарданд. Аз ин рӯ, тағйироти соли 2016 дар ин самт чораи зарурии ҳуқуқӣ буд.

Институти Лидери миллат, ки соли 2016 ба низоми сиёсии ҷомеа ворид карда шуд, ҳамчун институти сиёсӣ бо мақсади таҳким ва ҳифзи истиқлолияти давлатӣ, ягонагӣ ва тамомияти арзии кишвар, нигоҳдории сулҳ, субот ва устувории давлат, таҳкими низоми идоракунии давлатӣ, таъмини рушди устувори тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ, нигоҳдории арзишҳои таърихӣ ва фарҳангӣ, инчунин фароҳам овардани шароити арзандаи зиндагӣ ва рушди озоди ҳар як инсон таъсис дода шуд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун Қонуни асосӣ на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки ҳуҷҷати сарнавиштсозест, ки асосҳои давлатдории миллӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, принсипҳои волоияти қонун ва таҷзияи ҳокимиятро муайян менамояд. Таҳлили ҳуқуқии Конститутсия нишон медиҳад, ки ин санад дорои хусусиятҳои хоси ҳуқуқӣ — эътибори олии ҳуқуқӣ, амали мустақими меъёрҳо, устуворӣ ва кафолати ҳуқуқу озодиҳо — мебошад, ки онро аз дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ фарқ мекунонад.

Тағйиру иловаҳое, ки дар тӯли солҳои истиқлол ба Конститутсия ворид карда шуданд, шаҳодати он аст, ки ин санад ҳамчун механизми зиндаи танзими ҳуқуқӣ амал карда, ба тақозоҳои замон ҷавобгӯй мегардад. Дар айни замон, принсипи тағйирнопазирии арзишҳои асосии конститутсионӣ — шакли идоракунӣ, тамомияти арзӣ, моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоии давлат — кафолати он аст, ки Конститутсия ҳатто дар шароити тағйироти минбаъда арзишҳои бунёдии худро нигоҳ медорад.

Тафсири дуруст ва татбиқи ягонаи меъёрҳои Конститутсия, инчунин таъмини амали мустақими онҳо дар амалияи ҳуқуқтатбиқкунӣ вазифаи муҳимтарини ҳуқуқшиносон ва мақомоти давлатӣ мебошад. Конститутсия на танҳо санади ҳуқуқӣ, балки омили муҳими ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва таҳкими ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон аст.

Давлатқадамова Омина Музафаровна – ходими илмии шуъбаи

илмҳои ҳуқуқи хусусии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ