(Дар ҳошияи суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ 31 августи соли 2026)

Дар шароити муосири рушди ҷомеа сифати неруи инсонӣ ба яке аз омилҳои муайянкунандаи пешрафти давлат табдил ёфтааст. Рушди босуръати илму техника, рақамикунонии муносибатҳои ҷамъиятӣ, густариши технологияҳои иттилоотӣ, пайдоиши воситаҳои зеҳни сунъӣ ва тағйирёбии пайвастаи талаботи бозори меҳнат масъалаи омода намудани инсони донишманд, соҳибмаърифат, эҷодкор ва қобили мутобиқшавӣ ба шароити навро ба мадди аввал мебароранд.

Дар чунин шароит маорифро танҳо ҳамчун низоми интиқоли дониш аз як насл ба насли дигар арзёбӣ кардан кофӣ нест. Маориф ба яке аз ниҳодҳои асосии ташаккули сармояи инсонӣ, рушди тафаккур, тарбияи шахсият ва таъмини устувории иҷтимоии давлат табдил меёбад. Илм низ танҳо соҳаи фаъолияти гурӯҳи муайяни муҳаққиқон набуда, балки яке аз сарчашмаҳои асосии донишҳои нав, технология, навоварӣ ва рушди иқтисодию иҷтимоӣ мебошад.

Аз ҳамин нуқтаи назар, робитаи таълим, тарбия, илм ва маърифат аҳаммияти махсуси методологӣ пайдо менамояд. Таълим ба шахс дониш ва малака медиҳад; тарбия самти ахлоқию иҷтимоии истифодаи онҳоро муайян мекунад; илм имконияти тавлиди донишҳои навро фароҳам меорад; маърифат бошад, донишро ба унсури ҷаҳонбинӣ ва фарҳанги шахс табдил медиҳад.

Масъалаҳои мазкур дар Паёмҳо ва суханрониҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон пайваста мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтаанд. Дар онҳо рушди маориф ва илм бо ояндаи давлат, сифати неруи инсонӣ, омода намудани кадрҳои баландихтисос ва тарбияи насли соҳибмаърифату созанда робитаи мустақим пайдо мекунад. [1; 2; 3].

Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ аз 31 августи соли 2026 дар ин самт аҳаммияти махсус дорад. Суханронии мазкур дар остонаи 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ироа гардида, дар он ҳам дастовардҳои соҳаи маориф ҷамъбаст ва ҳам вазифаҳои минбаъдаи таълиму тарбияи насли ҷавон муайян карда шудаанд.

Дар ин суханронӣ маориф ҳамчун «созандаи ояндаи миллат ва давлат» арзёбӣ гардида, аҳаммияти илму маърифат ва китоб дар таърихи давлатдории тоҷикон махсус таъкид шудааст. [3] Ин мавқеъ имкон медиҳад, ки маориф ва илм на танҳо ҳамчун соҳаҳои сиёсати иҷтимоӣ, балки ҳамчун омилҳои стратегии рушди давлатдорӣ арзёбӣ карда шаванд.

Мақсади мақолаи мазкур таҳлили ҷойгоҳи таълиму тарбия ва илму маърифат дар ташаккули насли созанда, муайян намудани робитаи онҳо бо рушди сармояи инсонӣ ва нишон додани аҳаммияти тафаккури илмӣ, эҷодкорӣ ва навоварӣ дар омода намудани шахсияти ҷавобгӯ ба талаботи ҷомеаи муосир мебошад.

1. Таълиму тарбия ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи миллат ва давлат.

Дар низоми андешаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба рушди давлат маориф яке аз самтҳои афзалиятнок ба ҳисоб меравад. Чунин муносибат пеш аз ҳама аз дарки он бармеояд, ки рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии давлат дар ниҳояти кор аз сатҳи дониш, касбият, фарҳанг ва қобилияти эҷодии шаҳрвандони он вобаста мебошад.

Дар суханронии Рӯзи дониш ва Дарси сулҳи 31 августи соли 2026 масъалаи мазкур бо мафҳуми «сармоягузорӣ» алоқаманд карда шудааст. Сармоягузорӣ ба таълиму тарбияи кӯдакону наврасон дар ин замина ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи миллат ва давлат фаҳмида мешавад. [3]

Мафҳуми «сармоягузорӣ» дар ин маврид набояд танҳо ба маблағгузории муассисаҳои таълимӣ маҳдуд карда шавад. Он дорои мазмуни васеъ буда, сарфи захираҳои моддӣ, зеҳнӣ, ташкилӣ ва маънавии ҷомеаро барои ташаккули инсон фаро мегирад. Натиҷаи чунин сармоягузорӣ дар дарозмуддат дар симои омӯзгори соҳибмаҳорат, олими эҷодкор, муҳандиси навовар, табиби соҳибкасб, ҳуқуқшиноси донишманд ва дигар мутахассисони баландихтисос зоҳир мегардад.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ рушди инфрасохтори соҳаи маориф яке аз самтҳои муҳимми сиёсати иҷтимоии давлат ба ҳисоб рафтааст. Бунёди муассисаҳои нави таълимӣ ва фароҳам овардани шароити муосири таҳсил барои дастрасии бештари кӯдакону наврасон ба таълим замина гузоштааст. [4]

Бо вуҷуди ин, зиёд намудани шумораи муассисаҳои таълимӣ худ ҳадафи ниҳоӣ буда наметавонад. Натиҷаи воқеии сиёсати давлатӣ дар соҳаи маориф бояд пеш аз ҳама дар сифати дониш ва сифати шахсияти тарбияшаванда таҷассум ёбад.

Аз ин рӯ, дар марҳалаи муосир масъала тадриҷан аз таъмини дастрасӣ ба таҳсил ба таъмини сифати таҳсил мегузарад. Такмили маҳорати касбии омӯзгорон, истифодаи усулҳои пешқадами таълим, таҳияи китобҳои дарсии насли нав, истифодаи технологияҳои муосир ва муҷаҳҳаз намудани синфхонаю озмоишгоҳҳо ҷузъҳои ҳамин гузариш мебошанд.

Аммо сифати таълимро танҳо бо ҳаҷми маълумоти азхудкардаи хонанда муайян намудан дуруст нест. Хонанда метавонад маълумоти зиёдро аз худ намояд, вале агар қобилияти таҳлил, муқоиса, саволгузорӣ, мустақилона фикр кардан ва истифода намудани донишро дар вазъияти нав надошта бошад, самаранокии таълим маҳдуд мемонад.

Аз ҳамин сабаб, модели муосири таълим бояд аз модели асосан иттилоотӣ ба модели ташаккулдиҳандаи қобилият гузарад. Вазифаи муассисаи таълимӣ танҳо додани ҷавоби тайёр набуда, бояд ба хонанда тарзи ҷустуҷӯи ҷавоб, таҳлили далел ва қабули қарори асоснокро омӯзонад.

Дар баробари ин, таълим аз тарбия ҷудо буда наметавонад. Дониш худ ба худ кафолати рафтори ахлоқӣ ва масъулиятноки инсон нест. Дониш метавонад барои ҳадафҳои гуногун истифода шавад ва маҳз тарбия самти иҷтимоӣ ва ахлоқии истифодаи онро муайян мекунад.

Аз ин рӯ, таълим ва тарбия ду раванди ҷудогона набуда, ҷузъҳои як низоми ташаккули инсон мебошанд. Таълим дониш ва малака медиҳад, тарбия бошад муносибати шахсро ба меҳнат, ҷомеа, давлат, дигар инсонҳо ва масъулияти шахсии ӯ ташаккул медиҳад.

Дар натиҷа, сармоягузорӣ ба таълиму тарбияро метавон ҳамчун сармоягузорӣ ба сифати инсон арзёбӣ намуд. Дар ҷомеаи муосир маҳз сифати инсон — дониш, касбият, фарҳанг, қобилияти эҷодӣ ва масъулиятшиносӣ — яке аз захираҳои асосии рушди давлат мебошад.

2. Илму маърифат ҳамчун сарчашмаи пешрафти ҷомеа ва ташаккули тафаккури созанда.

Таълиму тарбия бо рушди илм робитаи ногусастанӣ дорад. Агар маориф муҳити асосии аз худ намудани донишҳои мавҷуда бошад, илм ба тавлиди донишҳои нав, рушди тафаккури эҷодӣ ва пешниҳоди роҳҳои нави ҳалли масъалаҳои ҷомеа мусоидат менамояд.

Аз ин рӯ, маориф ва илмро метавон ду ҳалқаи пайвастаи як низоми рушди сармояи инсонӣ арзёбӣ кард. Низоми маориф инсонро ба дониш ворид менамояд ва илм имконият медиҳад, ки инсон аз истифодабарандаи дониш ба офарандаи дониш табдил ёбад.

Дар Паёмҳо ва суханрониҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дастгирии илму маориф пайваста ҳамчун самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ арзёбӣ гардидааст. [1; 2] Дар ин муносибат рушди илму маориф бо ояндаи давлат ва миллат робитаи мустақим пайдо мекунад.

Ин нуқтаи назар дорои аҳаммияти методологӣ мебошад. Агар рушди давлат аз сифати инсон вобаста бошад, пас маориф ва илм наметавонанд танҳо ҳамчун соҳаҳои хароҷотӣ арзёбӣ гарданд. Онҳо сармоягузории дарозмуддат ба неруи зеҳнӣ ва касбии ҷомеа мебошанд.

Яке аз самтҳои муҳим дар ин раванд ташаккули тафаккури илмӣ мебошад. Тафаккури илмӣ танҳо аз донистани маҷмуи маълумоти илмӣ иборат нест. Он тарзи махсуси муносибат ба воқеият мебошад, ки ба далелнокӣ, мантиқ, таҳлил, санҷиш ва омодагӣ ба таҷдиди андеша дар асоси далелҳои нав такя мекунад.

Аз ин мавқеъ, омӯзиши илмҳои табиӣ, дақиқ ва риёзӣ аҳаммияти махсус пайдо менамояд. Ҳадаф танҳо аз ёд гирифтани формулаҳо ва қоидаҳо иборат нест. Омӯзиши чунин фанҳо бояд қобилияти дарки сабабу натиҷа, ҳалли масъала, таҳлили маълумот ва ҷустуҷӯи роҳҳои нави ҳалли мушкилотро инкишоф диҳад. [1]

Ташаккули чунин тарзи тафаккур барои насли созанда аҳаммияти бунёдӣ дорад. Ҷомеаи муосир ба шахсе ниёз дорад, ки на танҳо маълумоти мавҷударо қабул мекунад, балки метавонад ба он аз назари интиқодӣ муносибат намояд, дурустии онро санҷад ва дар асоси дониш роҳи нави ҳалли масъалаҳоро пешниҳод кунад.

Дар ҳамин замина эҷодкорӣ ва навоварӣ идомаи мантиқии донишомӯзӣ мебошанд. Метавон пайванди зеринро муайян кард: донишомӯзӣ - тафаккури илмӣ - эҷодкорӣ - навоварӣ.

Дониш заминаи фаъолияти эҷодӣ мебошад. Тафаккури илмӣ имконият медиҳад, ки дониш таҳлил ва санҷида шавад. Эҷодкорӣ шахсро аз доираи маълумоти тайёр берун мебарад ва навоварӣ натиҷаи дониш ва эҷодро ба ҳалли масъалаҳои воқеии ҷомеа табдил медиҳад.

Аз ин ҷиҳат, ташаббусҳое, ки ба омӯзиши илмҳои табиӣ, дақиқ ва риёзӣ, рушди ихтироъкорӣ ва ҷалби ҷавонон ба фаъолияти илмӣ равона шудаанд, на танҳо аҳаммияти таълимӣ, балки аҳаммияти иҷтимоӣ ва стратегӣ доранд.

Вазифаи муҳими низоми маориф дар ин самт гузаронидани хонанда аз азхудкунии дониш ба истифода ва тавлиди дониш мебошад. Муассисаи таълимӣ бояд муҳите фароҳам оварад, ки дар он савол гузоштан, ҷустуҷӯ намудан, таҷриба кардан ва ҳатто иштибоҳ кардан ҳамчун ҷузъи раванди омӯзиш қабул карда шавад. [8]

Дар ин низом нақши илм низ тағйир меёбад. Арзиши фаъолияти илмиро танҳо бо шумораи мақолаҳо, рисолаҳо ва чорабиниҳои илмӣ муайян намудан кофӣ нест. Натиҷаи илм бояд дар рушди дониш, омода намудани кадрҳои нав, пешниҳоди ҳалли мушкилоти ҷомеа, такмили технология ва баланд бардоштани сатҳи фарҳанги илмӣ низ зоҳир гардад.

Олим дар чунин муҳит танҳо муҳаққиқ нест. Ӯ ҳамзамон интиқолдиҳандаи фарҳанги илмӣ ва намунаи муносибати масъулиятнок ба дониш мебошад. Аз ин рӯ, омода намудани кадрҳои илмӣ бояд бо ташаккули одоби илмӣ, эҳтиром ба ҳақиқат, дурустии натиҷаҳои таҳқиқ ва масъулияти иҷтимоии муҳаққиқ ҳамоҳанг бошад. [5; 6]

Масъалаи мазкур дар давраи густариши технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ аҳаммияти бештар касб менамояд. Дастрасии босуръат ба иттилоот ҳанӯз маънои соҳибмаърифат ё донишманд будани шахсро надорад. Баръакс, фаровонии иттилоот зарурати доштани қобилияти интихоб, санҷиш, таҳлил ва арзёбии эътимоднокии онро бештар менамояд.

Аз ин рӯ, яке аз вазифаҳои нави маориф ва илм ташаккули фарҳанги дурусти муносибат ба иттилоот мебошад. Насли созанда бояд на танҳо технологияро истифода барад, балки дарк намояд, ки кадом маълумот боэътимод аст, чӣ гуна далелро аз андеша фарқ кардан мумкин аст ва технологияро бо кадом меъёрҳои ахлоқӣ истифода бурдан зарур мебошад. [7; 9]

Дар маҷмуъ, таҳаввули сиёсати давлатӣ дар соҳаи маориф ва илм нишон медиҳад, ки масъала тадриҷан аз таъмини дастрасӣ ба дониш ба ташаккули сармояи инсонӣ, тафаккури илмӣ, қобилияти эҷодӣ ва навоварӣ мегузарад.

Дар ҳамин маъно маориф ва илм ҳамчун ду соҳаи ҷудогона не, балки ҳамчун қисмҳои пайвастаи низоми ташаккули насли созанда баромад мекунанд. Мактаб заминаи донишро мегузорад, муассисаи таҳсилоти касбӣ ва олӣ онро ба салоҳияти касбӣ табдил медиҳад, илм донишҳои нав ба вуҷуд меорад ва тарбия самти иҷтимоию ахлоқии истифодаи ҳамаи онҳоро муайян менамояд.

Таҳлили масъала нишон медиҳад, ки таълиму тарбия ва илму маърифат дар шароити Тоҷикистони соҳибистиқлол мазмуни фаротар аз фаъолияти анъанавии муассисаҳои таълимӣ пайдо намудаанд. Онҳо ба омилҳои стратегии рушди сармояи инсонӣ ва таъмини ояндаи давлат табдил ёфтаанд.

Якум, таълиму тарбияро бояд ҳамчун сармоягузории дарозмуддат ба сифати инсон арзёбӣ намуд. Натиҷаи ниҳоии сиёсати маориф на танҳо дар шумораи муассисаҳои таълимӣ ё хатмкунандагон, балки дар сатҳи дониш, тафаккур, касбият, фарҳанг ва масъулиятшиносии шахс зоҳир мегардад.

Дуюм, таълим ва тарбия бояд ҳамчун раванди ягона баррасӣ шаванд. Дониш бе тарбия метавонад аз самти иҷтимоию ахлоқӣ маҳрум гардад, дар ҳоле ки тарбияи босифат бе дониш ва тафаккури мустақил наметавонад шахсияти ҷавобгӯ ба талаботи ҷомеаи муосирро ташаккул диҳад.

Сеюм, рушди илм яке аз шартҳои асосии гузариш аз ҷомеаи истеъмолкунандаи дониш ба ҷомеаи офарандаи дониш мебошад. Аз ин рӯ, ташаккули тафаккури илмӣ, эҷодкорӣ, ихтироъкорӣ ва навоварӣ бояд яке аз самтҳои афзалиятноки таълиму тарбияи насли ҷавон бошад.

Чорум, дар шароити рушди технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ аҳаммияти тафаккури мустақил ва фарҳанги муносибат ба иттилоот бештар мегардад. Вазифаи маориф танҳо таъмин намудани дастрасӣ ба иттилоот нест, балки омӯзонидани тарзи санҷиш, таҳлил ва истифодаи масъулиятноки он мебошад.

Панҷум, мафҳуми «насли созанда» дар ин замина бояд ҳамчун мафҳуми фарогир фаҳмида шавад. Насли созанда на танҳо насли дорои маълумоти расмӣ, балки насли донишманд, соҳибмаърифат, дорои тафаккури илмӣ, қобилияти эҷодӣ, омодагӣ ба навоварӣ ва масъулияти иҷтимоӣ мебошад.

Ҳамин тариқ, метавон чунин пайванди консептуалиро пешниҳод намуд: таълим-дониш; тарбия-арзиш ва масъулият; илм-донишҳои нав; тафаккури илмӣ-таҳлил ва ҷустуҷӯ; эҷодкорӣ-ғояи нав; навоварӣ-татбиқи дониш; ҳамгироии онҳо-насли созанда.

Маҳз ҳамгироии таълим, тарбия, илм ва маърифат метавонад барои ташаккули неруи инсонӣ ва зеҳние замина гузорад, ки на танҳо ба талаботи ҷомеаи муосир мутобиқ гардад, балки худ дар пешрафти илму техника, иқтисодиёт, фарҳанг ва давлатдории миллӣ саҳми созанда гузорад.

БОБОҶОНЗОДА ИСРОФИЛ ҲУСЕЙН — Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, Институти давлат ва ҳуқуқ, мудири шуъбаи масоили назариявии давлат ва ҳуқуқи муосир, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.