«Ин санади муқаддасу тақдирсоз ва ифодагари азму иродаи мардум роҳи минбаъдаи рушду такомули ҷомеаи моро муайян намуд.»

Эмомалӣ Раҳмон

Дар сарнавишти ҳар миллат лаҳзаҳое ҳастанд, ки роҳи ояндаи давлатро муайян мекунанд. Барои Тоҷикистони соҳибистиқлол қабули Конститутсия аз чунин рӯйдодҳои таърихӣ буд: он на танҳо сохтори ҳокимият, балки арзишҳо, ҳадафҳо ва масъулияти давлатро дар назди инсон муқаррар намуд.

Ибораи «бахтномаи миллат» тавсифи рамзии ҳамин ҷойгоҳ мебошад. Он ба қонун истилоҳи алоҳидаи ҳуқуқӣ намедиҳад, балки ормони зиндагии шоиста, амният, адолат ва имконияти рушди озоди ҳар инсонро ифода мекунад. Бахт дар ин маъно ҳадяи худкори матни қонун нест: он вақте дастрас мешавад, ки кафолатҳои Конститутсия дар қонунгузорӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ, қарорҳои судӣ ва муносибатҳои ҳаррӯза эҳтиром карда шаванд.

Дар назарияи муосири ҳуқуқ конститутсионализм танҳо доштани Конститутсияро ифода намекунад. Он ҳамчунин волоияти ҳуқуқ, маҳдуд будани ҳокимият бо қонун, тақсимоти салоҳият ва мавҷудияти роҳҳои воқеии ҳифзи ҳуқуқҳоро дар бар мегирад. Профессор Маҳкам Маҳмудзода рушди конститутсионализмро бо волоияти қонун, тақсимоти ҳокимият ва афзалияти ҳуқуқу озодиҳои шахс мепайвандад. Ҳуқуқшинос Шокир Хакимов бошад, дар таҳлили конститутсионализми Тоҷикистон зарурати муқоисаи меъёрҳои конститутсионӣ бо амалияи татбиқи онҳоро таъкид мекунад. Ин равиш ёдрас менамояд, ки арзиши Қонуни асосӣ ҳам аз матни он ва ҳам аз иҷрои босамари он вобаста аст.

Таърихи конститутсионии Тоҷикистон дар давраи навини давлатдорӣ аз ташаккули мақоми ҷумҳуриявии тоҷикон дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ оғоз мегирад. Нахустин Конститутсияи Тоҷикистон соли 1929, дар давраи мақоми Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон, қабул шуд. Баъдан Конститутсияҳои солҳои 1931, 1937 ва 1978 қабул гардиданд. Ҳамин пайдарпайиро Суди конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ ҳамчун чор марҳилаи асосии конститутсионии давраи шӯравӣ номбар мекунад. Таҳқиқоти А. А. Класс оид ба Конститутсияи соли 1929 зарурати омӯзиши ин санадро дар робита ба ташаккули давлатдории тоҷикон нишон медиҳад. А. Имомов низ ин Конститутсияро қадами нахустини ҳуқуқӣ дар роҳи ташаккули давлатдории миллии тоҷикон арзёбӣ мекунад.

Ин ҳуҷҷатҳо барои ба расмият даровардани сохтори мақомоти ҷумҳуриявӣ ва марҳилаҳои ташаккули воҳидҳои маъмурию ҳудудӣ аҳаммият доштанд. Бо вуҷуди ин, онҳо дар доираи низоми конститутсионии Иттиҳоди Шӯравӣ амал мекарданд. Идеологияи ягонаи давлатӣ ва ҳокимияти яккаҳизбӣ муҳити сиёсиву ҳуқуқии онҳоро муайян менамуд; бинобар ин, мафҳуми ҳуқуқу озодиҳо дар ин санадҳо бо фаҳмиши имрӯзаи гуногунандешӣ, назорати мустақили конститутсионӣ ва ҳимояи судии муассир яксон набуд. Омӯзиши таърихии онҳо на барои ҳамсон донистани ду низоми гуногун, балки барои дарки пайдарҳамӣ ва тағйири моҳияти давлатдорӣ муҳим аст.

Бо ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ дар соли 1991, Тоҷикистон ба зарурати муайян кардани асосҳои ҳуқуқии давлати мустақил рӯ ба рӯ шуд. Конститутсияи соли 1994 дар шароити мураккаби сиёсӣ таҳия ва 6 ноябр тариқи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Қабули он худ аз худ ҳамаи мушкилоти ҷомеаро ҳал накард, вале барои фаъолияти мақомоти давлатӣ, ташкили низоми қонунгузорӣ ва муайян кардани мақоми ҳуқуқии инсон заминаи ягонаи конститутсионӣ фароҳам овард. Дар адабиёти ҳуқуқии Тоҷикистон ин марҳила ҳамчун оғози давраи нави рушди давлатдорӣ ва низоми мустақили ҳуқуқӣ баррасӣ мешавад.

Моддаи 1 Ҷумҳурии Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муқаррар мекунад ва ҳамзамон онро давлати иҷтимоӣ мешуморад, ки бояд барои ҳар инсон шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро фароҳам орад. Ин таъриф танҳо тавсифи шакли давлат нест. Он меъёри арзёбии қонунҳо ва фаъолияти ниҳодҳои давлатиро пешниҳод мекунад: соҳибихтиёрӣ бояд бо мустақилияти ҳуқуқӣ пайваст бошад, демократия бо иштироки шаҳрвандон ва ҳисоботдиҳии ҳокимият, ҳуқуқбунёдӣ бо тобеияти ҳамаи субъектҳо ба қонун ва давлати иҷтимоӣ бо фароҳам овардани шароити муносиб барои ҳаёти инсон.

Моддаи 5 инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф мекунад. Моддаи 6 халқро баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ медонад. Моддаҳои 8 ва 9 мутаносибан гуногунандешии сиёсиву мафкуравӣ ва таҷзияи ҳокимиятро муқаррар мекунанд. Дар якҷоягӣ ин меъёрҳо муносибати давлат ва шахсро дигар мекунанд: мақомоти давлатӣ соҳиби бемаҳдуди ҳокимият нестанд, балки ваколати худро дар доираи Конститутсия ва ба манфиати ҷомеа амалӣ мекунанд.

Моддаи 10 ба Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ медиҳад ва мустақиман амал кардани меъёрҳои онро муқаррар менамояд. Қонунҳо ва санадҳои дигари ҳуқуқие, ки ба он мухолифанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд. Ин принсип талаб мекунад, ки қонунгузорӣ мувофиқи Қонуни асосӣ таҳия ва татбиқ шавад. Моддаи 14 бошад, мегӯяд, ки ҳуқуқу озодиҳо бевосита амалӣ мешаванд ва мазмуну татбиқи қонунҳо ва фаъолияти мақомоти давлатиро муайян мекунанд; маҳдуд кардани онҳо танҳо бо мақсадҳои дар худи Конститутсия зикршуда мумкин аст.

Кафолатҳои мазкур дар ҳуқуқҳои мушаххас низ ифода меёбанд. Ҳуқуқ ба ҳифзи судӣ ва баррасии парванда аз ҷониби суди босалоҳият, мустақил ва беғараз дар моддаи 19 пешбинӣ шудааст. Ҳуқуқ ба моликият ва мерос дар моддаи 32 мустаҳкам гардидааст. Ин меъёрҳо барои муносибатҳои гуногуни ҳаррӯза, аз ҷумла меҳнат, соҳибкорӣ, оила ва моликият аҳаммияти амалӣ доранд. Вақте шаҳрванд метавонад ҳуқуқи худро дар асоси меъёри муайян талаб кунад ва мақоми дахлдор вазифадор аст онро баррасӣ намояд, Конститутсия аз санади рамзӣ ба кафолати ҳуқуқӣ табдил меёбад.

Ба Конститутсияи соли 1994 солҳои 1999, 2003 ва 2016 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд. Тағйироти соли 1999, ки дар заминаи раванди сулҳи миллӣ сурат гирифтанд, аз ҷумла, гузариш ба парламенти дупалатагӣ — Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагонро пешбинӣ намуданд. Дар солҳои минбаъда низ меъёрҳои вобаста ба сохтори мақомоти давлатӣ ва баъзе масъалаҳои сиёсиву ҳуқуқӣ ислоҳ гардиданд. Тибқи моддаи 98, тағйиру иловаҳо ба Конститутсия бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ сурат мегиранд.

Ҳар ислоҳоти конститутсионӣ бояд на танҳо аз рӯи шакли ҳуқуқии қабул, балки аз рӯи мувофиқати он ба принсипҳои асосии Конститутсия ва натиҷаи амалии он арзёбӣ шавад. Саволҳои муҳими илмӣ инҳоянд: оё ислоҳот кафолати ҳуқуқҳоро равшантар мекунад, тавозуни ваколатҳои давлатӣ ва масъулияти ниҳодҳоро беҳтар менамояд, ё барои ҳифзи ҳуқуқҳо механизмҳои муассиртар фароҳам месозад? Чунин таҳлил маънои рад кардани тағйиротро надорад; он роҳи таъмини мутобиқати пайвастаи қонунгузорӣ ба арзишҳои конститутсионӣ мебошад.

Аз ин ҷо аҳаммияти маърифати ҳуқуқӣ низ бармеояд. Шаҳрванд бояд на танҳо ном ва санаи қабули Конститутсияро донад, балки тавонад ҳуқуқи худро дарк кунад, уҳдадориҳои худро иҷро намояд ва ҳангоми поймол шудани ҳуқуқ аз роҳҳои қонунии ҳифзи он истифода барад. Мақомоти давлатӣ низ бояд муқаррароти Конститутсияро дар фаъолияти ҳаррӯза ҳамчун меъёри мустақими роҳнамо қабул кунанд. Ин талаб бо андешаи олимони тоҷик дар бораи вобастагии рушди давлати ҳуқуқбунёд аз татбиқи воқеии Конститутсия созгор аст.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон пайванди таърихи давлатдорӣ, интихоби ҳуқуқии ҷомеа ва масъулияти наслҳои имрӯз барои ояндаро ифода мекунад. Конститутсияҳои давраи шӯравӣ марҳилаҳои ташаккули мақомоти ҷумҳуриявӣ ва сохти давлатии тоҷиконро сабт карданд; Конститутсияи соли 1994 бошад, асосҳои ҳуқуқии давлати соҳибистиқлолро муайян намуд. Ин ду давраро бояд дар пайдарҳамии таърихӣ омӯзид ва фарқияти мазмуни сиёсиву ҳуқуқии онҳоро низ ба назар гирифт.

Номи рамзии «бахтномаи миллат» мазмун пайдо мекунад, вақте волоияти Конститутсия эҳтиром мешавад, ҳуқуқу озодиҳои инсон дар амал ҳифз мегарданд ва ҳокимият дар доираи ваколати қонунӣ амал мекунад. Аз ин рӯ, Конститутсия танҳо хотираи санаи таърихӣ нест. Он ҳам ваъдаи давлат ба шаҳрванд ва ҳам уҳдадории шаҳрванду ниҳодҳо дар назди давлат ва ҷомеа мебошад. Омӯзиши мунтазами таърихи конститутсионӣ дар муассисаҳои таълимӣ, нашри матнҳои шарҳдодашуда ва дастрас, инчунин шинос намудани ҷавонон бо нусхаҳои санадҳои таърихӣ метавонад эҳтиром ба Қонуни асосӣ ва масъулияти шаҳрвандиро тақвият диҳад.

Эҳтиром ба Конститутсия аз донистани он оғоз шуда, бо риоя, иҷро ва ҳифзи ҳаррӯзаи меъёрҳои он идома меёбад. Танҳо дар чунин сурат Қонуни асосӣ метавонад воқеан кафили озодӣ, адолат, ваҳдат ва зиндагии шоистаи мардум бошад.

Соҳиб Ҳамдамов - магистранти курси 2-юми

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Ҳуқуқи конститутсионии ҳар як мамлакат дар алоқамандӣ бо муносибатҳои ҷамъиятии ба соҳаи мазкур робитадошта, низоми ба худ хос дорад. Ва низоми мазкур вобаста ба ҷойи намоёни ҳуқуқи конститутсионӣ дар байни соҳаҳои ҳуқуқи миллӣ таркиби муайян дорад. Албатта ҷойи намоёни ҳуқуқи конститутсионӣ дар байни соҳаҳои ҳуқуқ мазмуни аз дигар соҳаҳои ҳуқуқи миллӣ боло ё бартарӣ доштани онро ифода намекунад. Ҳар як соҳаи ҳуқуқ тибқи мазмун ва таъйиноти муносибатҳои ҷамъияти ҳуқуқии танзимкунанда, дар низоми ҳуқуқии миллӣ ҷойи ба худ хос дошта, баробари такмилёбӣ ва таъмини рушд ба мукаммалгардӣ ва инкишофи дигар соҳаҳои ҳуқуқи миллӣ мусоидат менамояд. Ва ҳамаи соҳаҳои ҳуқуқи миллӣ бо якдигар дар алоқамандӣ ва пайвастагӣ амал мекунанд.

Аммо тибқи маҷмӯаи муносибатҳои ҷамъиятии ҳуқуқи конститутсионӣ, ки тавассути меъёрҳои ҳуқуқии конститутсионӣ танзим карда мешаванд, соҳаи мазкур хусусияти намоёнӣ пайдо мекунад. Чунки муносибатҳои ҳуқуқии конститутсионӣ дар байни дигар муносибатҳои ҷамъиятии ҳуқуқӣ хеле муҳим ва муайянкунанда мебошанд. Меъёрҳои онҳоро танзимкунандаи ҳуқуқии конститутсионӣ барои дигар соҳаҳои ҳуқуқи миллӣ сарчашмаи асосӣ ба ҳисоб мераванд. Зеро ки онҳо дар заминаи Конститутсия қарор гирифта, баробари такмилёбии он мукаммал ва ривоҷ меёбанд.

Низоми ҳуқуқи конститутсионии ҶТ дар асоси Конститутсияи соли 1994 бо тағйироту иловаҳои солҳои 1999, 2003 ва 2016 қарор ёфтааст. Он аз боби сохтори конститутсионӣ оғоз меёбад ва дар он усулҳои асосии сохтори иҷтимоӣ-иқтисодӣ, сиёсӣ, ҳудудии давлат муайян ва танзим карда шудаанд. Дар ин боб шакли идоракунии ҶТ, шакли сохтори давлатӣ, моҳияти давлат, соҳибихтиёрии давлат, рамзҳои давлатӣ, заминаҳои асосии муносибати давлат бо инсон ва шаҳрванд, соҳибихтиёрии халқ ва шаклҳои зуҳуроти он, тақсимоти маъмурии ҳудудӣ, тақсимнашаванда ва дахлнопазирии он, дар асоси гуногунандешии сиёсию мафкуравӣ инкишоф ёфтани ҳаёти ҷамъиятӣ, усули таҷзияи ҳокимияти давлатӣ, эътибори олии ҳуқуқии Конститутсия ва таносуби он бо санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ, самтҳои асосии сиёсати хориҷии Тоҷикистон, асоси иқтисодии давлат, шаклҳои моликият ва объектҳои моликияти истисноии давлат муайян ва танзим карда шудаанд.

Боби дуюми Конститутсия ба танзими вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, ҳуқуқ, озодӣ, вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд бахшида шудааст. Дар он асосҳои шаҳрванди ҶТ донистани шахс, вазъи ҳуқуқии шаҳрвандони хориҷӣ ва шахсони бешаҳрвандӣ, баробарии ҳама дар назди қонун ва суд, ҳуқуқҳои фитрии инсон, ҳуқуқҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ, фарҳангии инсон ва шаҳрванд, кафолатҳои онҳо, вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд, маҳдудияти ҳуқуқу озодиҳо дар вазъияти фавқулода танзим ёфтаанд.

Бобҳои 3-9 Конститутсияи ҶТ тартиби ташкили мақомоти ҳокимияти давлатӣ, намудҳо ва низоми онҳо, шаклҳои фаъолият ва салоҳият, санадҳои ҳуқуқии онҳоро танзим намуда, мақомоти худидоракуниро дар шаҳрак ва деҳот — Ҷамоат муайян карда, тавассути қонун танзим намудани тартиби ташкилёбӣ, салоҳият ва фаъолияти онҳоро муқаррар кардаанд. Дар бобҳои мазкур доир ба саволҳои дар асоси кадом усулҳо ташкил ёфтани ҳокимияти давлатӣ, аз кадом шохаҳо иборат будани мақомоти ҳокимияти давлатӣ, дар кадом замина қарор гирифтани ҳамкории байни онҳо, робитаи байни мақомоти олӣ ва маҳаллии ҳокимияти намояндагӣ ва мақомоти марказӣ ва маҳаллии ҳокимияти иҷроия, тарзи амалӣ намудани адолати судӣ ва назорати прокурорӣ ҷавоб пайдо кардан мумкин аст. Дар ин бобҳо ҳуқуқи интихоботии шаҳрвандон, низоми интихобот, усулҳои асосии ташкил ва гузаронидани интихобот дар ҳадди муайян танзим карда шудаанд. Дар боби ҳафтуми Конститутсия вазъи конститутсионии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, қисми таркибии ҷудонопазири Ҷумҳурии Тоҷикистон будани он ва чанде ҳуқуқҳои мухтории он танзим ёфтаанд.

Боби даҳуми охирини Конститутсия тартиби тағйири Конститутсия, масъалаҳои бо роҳи раъйпурсӣ тағйиру иловаҳо дохил кардан ба он, субъектони ҳуқуқи масъалагузорӣ дар бораи гузаронидани раъйпурсӣ ва мӯҳлати дар матбуот чоп кардани тағйиру иловаҳоро муайян кардааст. Дар моддаи охирини ин боб арзишҳое, ки тағйирнопазиранд, муайян карда шудаанд. Гарчи меъёри моддаи садум ба таъйиноти асосҳои сохтори конститутсионӣ робита дорад, бо вуҷуди ин, он дар моддаи охирини Конститутсия танзим карда шудааст.

Дар низоми таркиби Конститутсияи ҶТ қисми муқаррароти интиқолӣ мавҷуд аст, ки дар хусуси мазмун ва таъйиноти он аллакай ибрози назар карда будем.

Низоми ҳуқуқи конститутсионии ҶТ ҳамчун соҳаи намоёни ҳуқуқи миллӣ бо таркиби Конститутсияи ҶТ узван пайваста аст. Бо вуҷуди ин, ҳуқуқи конститутсионӣ меъёр ва ҳолатҳои конститутсиониро дар алоқамандӣ бо таҷрибаи дар амал татбиқ шудани онҳо меомӯзад. Бинобар ин, дар он ғайр аз меъёрҳои ҳуқуқи конститутсионӣ, инчунин низоми санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва муносибатҳои ҷамъиятии аҳамияти конститутсионӣ дошта, масъалаҳои назариявии мавзӯъҳои мазмуни ҳуқуқи конститутсионӣ, муносибатҳо ва меъёрҳои ҳуқуқии конститутсионӣ, сарчашмаҳо ва низоми ҳуқуқи конститутсионӣ, давраҳои ташаккулёбии сохтори конститутсионӣ, мукаммалгардӣ ва такмили меъёрҳои ҳуқуқи конститутсиониро дар бар мегирад.

Низоми боздорӣ ва мувозина (аз англ. the checks and balances system) — яке аз намунаҳои махсуси тарҳи амалии низоми таҷзияи ҳокимияти давлатӣ мебошад. Низоми мазкур дар Конститутсияи ИМА 1787 танзим ёфта, ҳокимияти қонунгузорӣ, иҷроия ва судӣ на фақат аз самти ташкилӣ ҷудо карда шудаанд, балки расман ва пурра онҳо ба якдигар вобаста нестанд ва ҳар як шохаи ҳокимият дорои ваколатҳое мебошад, ки имкони назорат ва маҳдуд кардани ҳокимияти дигарро дорад. Дар Конститутсияи ИМА ибораи «низоми боздорӣ ва мувозина» истифода нашудааст, аммо роҳҳалҳои он дар фаслҳои 2, 3, 4, 7-и фасли 1 моддаи 2 ва ғайраҳо хеле муфассал ба кор бурда шудааст. Ҳеҷ як аз шохаҳои ҳокимият на расман ва на амалан волоият надорад, низоми мазкур дар ИМА зиёда аз дусаду сию шаш сол инҷониб устувории низоми сохтори конститутсионии Амрикоро таъмин менамояд. Низоми мазкур воситаи пешгирии дар ихтиёри як шохаи ҳокимият ҷамъ омадани тамоми ҳокимияти давлатӣ ва роҳ надодан ба таъсисёбии ҳокимияти истибдодӣ, тоталитарӣ мебошад.

Низоми боздорӣ ва мувозина бо усули таҷзияи ҳокимияти давлатӣ дар алоқамандӣ вуҷуд дошта, амал мекунад. Тавассути меъёрҳои конститутсионӣ доираи ваколатҳои мақомоти намояндагӣ, иҷроия ва судӣ равшан муайян карда шуда, имкони ивазкунӣ ва ё мудохила ба кори ҳамдигар истисно карда мешавад. Ҳамзамон низоми мазкур бо якдигар дар алоқамандӣ ва робитаи корӣ амал кардани онҳоро инкор намекунад.

Тибқи дар конститутсияҳои давлатҳои пасошӯравӣ пешбинӣ кардани усули таҷзияи ҳокимияти давлатӣ, масъалаи аз рӯи кадом намуна танзим кардани низоми боздорӣ ва мувозина масъалаи хеле мубрам гардид. Ва ҳар яки онҳо тибқи роҳу воситаҳои ба сохтори сиёсии онҳо хос низоми мазкурро танзим намуданд. Хусусияти асосии онҳо дар ин аст, ки ба Президенти мамлакат функсияи мутобиқгардонии фаъолияти ҳар се шохаи ҳокимияти давлатӣ, бо розигии ӯ интихоб ва озод кардани шахсони мансабдори интихобии давлатӣ, таъйин ва озод кардани сардорони мақомоти ҳокимияти давлатӣ, намояндагии давлат дар муносибатҳои дохилӣ ва хориҷии мамлакат ва ғайра гузошта шудааст.

Таҷзияи ҳокимияти давлатӣ — яке аз усулҳои асосии конститутсионии таъсиси давлати демократии ҳуқуқбунёд мебошад. Тибқи он ҳар як мақомоти давлатӣ аз рӯи таркиб ва вазифаҳои худ муайян буда, салоҳияти хос доранд, ки ҳукмфармоии яке аз мақомотро аз болои дигарҳо ва мудохилаи худсаронаи онҳоро ба фаъолияти якдигар истисно менамояд. Ҳамчунин ҷой доштани низоми муносибатҳои назоратии байниҳамдигарии мақомоти давлатии ҳамдигарро мувозинакунанда ба ин усул хос аст. Ҳамин тавр, усули мазкур ҳам аҳамияти функсионалӣ (таъмини самаранок ва оқилонаи низоми идоракунӣ дар асоси тахассуси мақомоти давлатӣ) ва ҳам сиёсӣ (мавҷуд будани кафолатҳои муқобили майлони худсарӣ ва ғасби ҳокимият) дорад.

Ғояи таҷзияи ҳокимияти давлатиро ҳанӯз дар давраи қадим Аристотел (384-322 то эраи нав) ифода карда буд. Кор кардабароии ин ғоя дар асри 18 аз тарафи олими франсуз Ш.Монтескё (1689-1755) асоснок карда шуда, конститутсионалистони амрикоӣ А.Гамилтон (1757-1804) ва Э.Медисон (1751-1836) онро дар Конститутсияи ИМА соли 1789 аз самти ҳуқуқӣ танзим намуданд. Таъйиноти асосии ғояи мазкур пешгирии ташаккули ҳокимияти яккасардорӣ ва дар кори ба мақсад мувофиқ ба роҳ мондани низоми ҳамкории байни шохаҳои ҳокимияти давлатӣ, ба суиистифода аз он роҳ надодан аст.

Таҷрибаи ҳозира чандин тарҳи ҳуқуқии татбиқи таҷзияи ҳокимиятро медонад. Хусусиятҳои ба онҳо хос тавассути шаклҳои гуногуни идоракунӣ ифода меёбанд. Мисоли равшани он хеле қатъӣ ва пайдарпай дар шакли идоракунии ҷумҳурии президентӣ татбиқ гардидани он мебошад. Ин омил дар Конститутсияи ИМА соли 1787 аз ҳама бештар зоҳир ёфта, ҳокимияти қонунгузорӣ ба Конгресс, иҷроия ба Президент, судӣ ба Суди Олӣ ва судҳои поёнии Конгресс таъсисдиҳанда тааллуқ дорад. Ҳокимияти иҷроия дар назди парлумон аз самти сиёсӣ ҷавобгарӣ надорад, парлумон бошад пароканда карда намешавад. Конгресс ва Парлумон ваколатҳоро аз корпуси интихобкунандагон гирифта, ба якдигар вобаста нестанд. Судяҳо бо иштироки шохаҳои ҳокимияти қонунгузорӣ ва иҷроия таъйин мегарданд ва новобастагии судҳо аз ҳардуи ин шохаҳо тавассути якумра таъйин гардидан амалӣ карда мешавад. Онҳо ба монанди шахсони мансабдори олии давлатӣ (аз ҷумла Президент) фақат дар натиҷаи расмиёти импичмент, ки палатаҳои Конгресс амалӣ менамоянд, дар ҳолати содир кардани хиёнат ё дигар ҷинояти вазнин аз кор холӣ карда мешаванд. Чунин тарҳи робитаи дутарафа бо низоми «боздорӣ ва мувозина» маълум мебошад.

Дар мамлакатҳои парлумонӣ (ҷумҳурӣ ва подшоҳӣ) тарҳи дигари таҷзияи ҳокимияти давлатӣ амал мекунад. Ҳокимияти қонунгузорӣ ва иҷроия метавонанд услубҳои сиёсии контроли ҳамдигарӣ дар намуди аз тарафи парлумон нобоварӣ изҳор кардан ба ҳукумат ва имкони пароканда кардани парлумон (одатан палатаи поёнии онро) дар ҳолати изҳори чунин нобоварӣ ва ё рад кардани он, фаъолона ба кор баранд. Довар дар низои сиёсии байни онҳо сарвари давлат мебошад, ки ҳуқуқи қабули қарор дар бораи ваколати кадом шохаи ҳокимиятро пеш аз мӯҳлат қатъ намудан дорад.

Шакли идоракунии давлат — омили муҳимтарин, аммо на ягонаи мазмун ва маънои чуқури татбиқи усули таҷзияи ҳокимиятро муайянкунанда аст. Амалӣ намудани он ба вазъияти муайяни таърихии дар мамлакат ба вуқӯъ пайваста, анъанаҳои демократӣ, низоми ҳизбӣ, реҷаи давлатӣ, сатҳ ва типи фарҳанги сиёсии аҳолӣ ва ғайра вобаста аст. Эътирофи усули мазкур дар сатҳи сиёсӣ ва қонунгузории Тоҷикистон ба қабули Эъломияи соҳибихтиёрии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 24 августи соли 1990 ва тағйиру иловаҳо ба он аз 9 сентябри соли 1991, илова ба Конститутсияи ҶТ соли 1978 робита дошта, минбаъд дар моддаи 9 Конститутсияи ҶТ соли 1994 мавқеи устувор пайдо кардааст.

Дар маҷмӯъ, низоми ҳуқуқи конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун соҳаи намоёни ҳуқуқи миллӣ маҷмӯаи меъёрҳо, институтҳо ва муносибатҳои ҳуқуқиеро дар бар мегирад, ки асосҳои сохтори конститутсионӣ, вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, ташкил ва фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатиро танзим менамоянд. Низоми мазкур дар асоси Конститутсияи соли 1994 бо тағйироту иловаҳои солҳои 1999, 2003 ва 2016 қарор ёфта, аз боби сохтори конститутсионӣ оғоз меёбад ва тамоми ҷанбаҳои муҳими ҳаёти ҷамъиятӣ ва давлатиро фаро мегирад.

Таҳлили гузаронидашуда нишон медиҳад, ки ҳуқуқи конститутсионӣ дар байни соҳаҳои ҳуқуқи миллӣ ҷойи хоса дошта, меъёрҳои он барои дигар соҳаҳои ҳуқуқ сарчашмаи асосӣ ба ҳисоб мераванд. Низоми ҳуқуқи конститутсионии ҶТ на танҳо меъёрҳои Конститутсияро дар бар мегирад, балки низоми санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, муносибатҳои ҷамъиятии аҳамияти конститутсионӣ дошта ва масъалаҳои назариявии онҳоро низ фаро мегирад.

Усули таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ва низоми «боздорӣ ва мувозина» яке аз принсипҳои асосии таъсиси давлати демократии ҳуқуқбунёд мебошанд, ки дар Конститутсияи ҶТ мавқеи устувор пайдо кардаанд. Ҳамзамон одатҳои конститутсионӣ ҳамчун қоидаҳои дар таҷриба пайдошуда дар амалӣ намудани ҳокимияти давлатӣ нақши муҳим мебозанд ва метавонанд бо мурури вақт ба меъёрҳои конститутсионӣ табдил ёбанд.

Дар маҷмӯъ, низоми ҳуқуқи конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон низоми мукаммал ва рушдёбанда буда, ба таъмини волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, устувории давлатдорӣ ва рушди ҷомеаи демократӣ мусоидат менамояд. Такмили минбаъдаи он бояд ба принсипҳои илмӣ, таърихӣ ва амалӣ асос ёбад ва ба талаботи замон ҷавобгӯ бошад.

Зоир Ҷурахон Маҷидзода – мудири шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.

Ашӯрбой Имомов - ходими пешбари илмии шуъбаи масоили мубрами илмҳои ҳуқуқи конститутсионии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқии давлат дар ташаккули низоми давлатдории миллӣ, таҳкими қонуният, таъмини ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ мавқеи муайянкунанда дорад. Аҳаммияти Конститутсия танҳо бо муқаррар намудани асосҳои сохтори конститутсионӣ ва ташкили мақомоти ҳокимияти давлатӣ маҳдуд намегардад. Он ҳамзамон заминаи арзишӣ, меъёрӣ ва тарбиявии муносибати шаҳрвандонро ба давлат, ҷомеа, ҳуқуқ ва уҳдадориҳои конститутсионии онҳо ташаккул медиҳад.

Дар шароити рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ, густариши технологияҳои иттилоотӣ, мураккаб гардидани муносибатҳои ҳуқуқӣ ва афзоиши талаботи шаҳрвандон ба ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии худ масъалаи баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ аҳаммияти махсус пайдо менамояд. Зеро мавҷудияти қонунҳои мукаммал ҳанӯз маънои татбиқи самараноки онҳоро надорад. Барои амалӣ гардидани талаботи қонунгузорӣ зарур аст, ки шаҳрвандон мазмуну моҳияти меъёрҳои ҳуқуқиро дарк намуда, ҳуқуқҳои худро донанд, уҳдадориҳои қонуниро иҷро кунанд ва ба ҳуқуқу озодиҳои дигарон эҳтиром гузоранд.

Маҳз аз ҳамин нуқтаи назар Конститутсияро метавон на танҳо сарчашмаи асосии низоми ҳуқуқӣ, балки воситаи муҳими ташаккули ҷаҳонбинии ҳуқуқӣ ва фарҳанги конститутсионии шаҳрвандон арзёбӣ намуд.

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 марҳилаи муҳимми ташаккули давлатдории конститутсионии кишвар гардид. Дар он арзишҳои бунёдии давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона, волоияти қонун, арзиши олии инсон, ҳуқуқу озодиҳои ӯ ва принсипи тақсимоти ҳокимияти давлатӣ муқаррар карда шуданд. Ин муқаррарот барои ташаккули муносибати нави шаҳрвандон ба ҳуқуқ, давлат ва масъулияти иҷтимоӣ замина гузоштанд.

Ҳадафи мақолаи мазкур таҳлили нақши Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон, муайян намудани механизмҳои таъсири меъёрҳои конститутсионӣ ба шуур ва рафтори ҳуқуқии шахс, инчунин баррасии нақши мақомоти судӣ дар таҳкими фарҳанги конститутсионӣ мебошад.

1. Конститутсия ҳамчун асоси назариявӣ ва ҳуқуқии маърифати ҳуқуқӣ.

Маърифати ҳуқуқӣ яке аз унсурҳои муҳимми ҳаёти ҳуқуқии ҷомеа буда, маҷмуи дониш, тасаввурот, арзишҳо, муносибат ва малакаҳои шахсро вобаста ба ҳуқуқ, қонунгузорӣ ва тартиби татбиқи онҳо фаро мегирад.

Дар илми ҳуқуқшиносӣ маърифати ҳуқуқӣ бо мафҳумҳои шуури ҳуқуқӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва тарбияи ҳуқуқӣ робитаи зич дорад. Бо вуҷуди ин, мафҳумҳои мазкур аз ҷиҳати мазмун ва вазифаҳо яксон нестанд.

Шуури ҳуқуқӣ муносибати маънавӣ, зеҳнӣ ва арзишии инсонро нисбат ба ҳуқуқ ва падидаҳои ҳуқуқӣ ифода менамояд. Фарҳанги ҳуқуқӣ бошад, сатҳи инкишофи ҳаёти ҳуқуқии шахс ва ҷомеа, аз ҷумла донишҳои ҳуқуқӣ, муносибат ба қонун ва амалияи рафтори қонуниро инъикос мекунад.

Тарбияи ҳуқуқӣ фаъолияти мақсаднок ва муназзамест, ки барои ташаккули дониш, эътиқод, арзишҳо ва рафтори ҳуқуқии шахс равона мегардад. Маърифати ҳуқуқӣ дар ин низом ҳамчун натиҷа ва ҳамзамон шарти муҳимми рушди шуури ҳуқуқӣ ва фарҳанги ҳуқуқӣ баромад менамояд.

Конститутсия дар ташаккули ҳамаи ин падидаҳо нақши асосӣ мебозад, зеро он принсипҳои бунёдии муносибати инсон, ҷомеа ва давлатро муайян мекунад.

Моддаи 1 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон хусусияти демократӣ, ҳуқуқбунёдӣ, дунявӣ ва ягонагии давлатро муқаррар менамояд. Ин муқаррарот дорои мазмуни амиқи маърифатӣ мебошад. Масалан, дарки мафҳуми давлати ҳуқуқбунёд аз шаҳрванд талаб менамояд, ки волоияти қонун, баробарии ҳама дар назди қонун ва суд, масъулияти мақомоти давлатӣ ва зарурати ҳифзи ҳуқуқҳои инсонро ҳамчун арзишҳои асосии ҳаёти ҷамъиятӣ эътироф намояд.

Аз ин рӯ, омӯзиши Конститутсия бояд аз шарҳи одии моддаҳои он фаротар рафта, ба фаҳмонидани мазмуни иҷтимоӣ, ҳуқуқӣ ва ахлоқии принсипҳои конститутсионӣ равона карда шавад.

2. Арзиши олии инсон ва таъсири он ба ташаккули ҷаҳонбинии ҳуқуқӣ.

Яке аз муқаррароти асосии Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар моддаи 5 ифода ёфтааст, ки тибқи он инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Муқаррароти мазкур дар низоми арзишҳои конститутсионӣ мавқеи марказӣ дорад. Он муносибати давлатро ба инсон ҳамчун субъекти мустақили ҳуқуқ муайян намуда, эътироф, риоя ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шахсро вазифаи муҳимми давлат мешуморад.

Аз нигоҳи маърифати ҳуқуқӣ ин принсип дорои якчанд ҷанбаи муҳим мебошад. Пеш аз ҳама, шаҳрванд бояд дарк намояд, ки ҳуқуқу озодиҳои ӯ танҳо имкониятҳои пешбининамудаи қонун нестанд, балки арзишҳое мебошанд, ки давлат онҳоро эътироф ва ҳифз менамояд. Ҳамзамон, истифодаи ҳуқуқу озодиҳои шахсӣ бояд бо эҳтироми ҳуқуқу манфиатҳои қонунии дигарон ҳамоҳанг бошад.

Дар амал баъзан шаҳрвандон ҳуқуқҳои худро хуб медонанд, аммо ба иҷрои уҳдадориҳои конститутсионӣ ва эҳтироми ҳуқуқи шахсони дигар таваҷҷуҳи кофӣ зоҳир намекунанд. Чунин муносибат метавонад боиси пайдоиши баҳсҳои ҳуқуқӣ, вайрон гардидани тартиботи ҷамъиятӣ ва паст шудани сатҳи фарҳанги ҳуқуқӣ гардад. Бинобар ин, маърифати конститутсионӣ бояд дар асоси ягонагии ҳуқуқ, озодӣ ва масъулият ташаккул ёбад.

Ба андешаи мо, яке аз вазифаҳои асосии тарбияи конститутсионӣ аз он иборат аст, ки шаҳрванд на танҳо худро соҳиби ҳуқуқ, балки иштирокчии масъули муносибатҳои ҷамъиятӣ ва ҳуқуқӣ эҳсос намояд.

3. Волоияти Конститутсия ва қонун ҳамчун омили баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ.

Моддаи 10 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон волоияти Конститутсия ва амали бевоситаи меъёрҳои онро муқаррар менамояд. Моҳияти ин принсип дар он ифода меёбад, ки тамоми санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор ва муносибатҳои ҷамъиятӣ бояд ба Конститутсия мутобиқат намоянд.

Волоияти Конститутсия танҳо принсипи ташкили низоми ҳуқуқӣ нест. Он ҳамзамон меъёри муайянкунандаи рафтори ҳуқуқии шаҳрвандон мебошад. Шаҳрванде, ки мазмун ва аҳаммияти волоияти Конститутсияро дарк менамояд, нисбат ба риояи қонун муносибати масъулиятнок пайдо мекунад. Дар чунин ҳолат иҷрои қонун танҳо натиҷаи тарс аз ҷавобгарии ҳуқуқӣ набуда, ба эътиқоди шахсӣ ва талаботи маънавии инсон табдил меёбад.

Ин ҷиҳат барои ташаккули фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа аҳаммияти калон дорад. Зеро сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ дар он зоҳир мегардад, ки шаҳрванд қонунро на танҳо ҳангоми мавҷуд будани назорати давлатӣ, балки дар фаъолияти ҳаррӯзаи худ низ риоя менамояд.

Дар баробари ин, волоияти Конститутсия аз мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдор талаб мекунад, ки фаъолияти худро дар доираи ваколатҳои қонунӣ амалӣ созанд. Аз ин лиҳоз, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ бояд ҳам шаҳрвандон ва ҳам хизматчиёни давлатиро фаро гирад.

4. Ҳуқуқу озодиҳои конститутсионӣ ҳамчун мазмуни асосии маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон.

Боби дуюми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳуқуқ, озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд бахшида шудааст. Муқаррароти ин боб дорои аҳаммияти мустақими маърифатӣ мебошанд, зеро онҳо мақоми ҳуқуқии шахсро дар ҷомеа муайян мекунанд.

Ҳуқуқ ба ҳаёт, дахлнопазирии шахс, ҳифзи судӣ, озодии сухан, озодии виҷдон, ҳуқуқ ба моликият, меҳнат, таҳсил, ҳифзи саломатӣ ва дигар ҳуқуқу озодиҳо барои фаъолияти озодона ва рушди ҳамаҷонибаи инсон замина фароҳам меоранд. Аммо самаранокии кафолатҳои конститутсионӣ аз сатҳи огоҳии шаҳрвандон низ вобаста мебошад.

Шахсе, ки ҳуқуқҳои худро намедонад, на ҳамеша метавонад ҳангоми вайрон гардидани онҳо аз воситаҳои қонунии ҳимоя истифода барад. Масалан, надонистани тартиби муроҷиат ба суд, муҳлатҳои мурофиавӣ, қоидаҳои пешниҳоди далелҳо ва тартиби шикоят аз санадҳои судӣ метавонад барои ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрванд мушкилот ба вуҷуд оварад. Аз ин рӯ, омӯзиши ҳуқуқҳои конститутсионӣ бояд бо фаҳмонидани механизмҳои амалии татбиқ ва ҳифзи онҳо пайваст карда шавад.

Дар ин самт ба масъалаҳои зерин таваҷҷуҳи махсус зарур аст: ҳуқуқи ҳар шахс ба ҳифзи судӣ ва дастрасӣ ба адолати судӣ; дахлнопазирии манзил ва ҳаёти шахсӣ; эҳтимолияти бегуноҳӣ ва кафолатҳои мурофиавии шахс; ҳуқуқ ба моликият ва ҳифзи он аз дахолати ғайриқонунӣ; ҳуқуқи муроҷиат ба мақомоти давлатӣ; уҳдадории риояи Конститутсия ва қонунҳо.

Фаҳмонидани ин масъалаҳо бо истифода аз мисолҳои воқеии муносибатҳои ҳуқуқӣ метавонад сатҳи донишҳои ҳуқуқии шаҳрвандонро ба таври назаррас баланд бардорад.

5. Нақши ҳокимияти судӣ дар таҳкими маърифати конститутсионии шаҳрвандон.

Дар низоми механизмҳои амалисозии Конститутсия ҳокимияти судӣ мавқеи махсус дорад. Мувофиқи моддаи 84 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳокимияти судӣ мустақил буда, аз номи давлат ва аз тарафи судяҳо амалӣ мегардад. Вазифаи ҳокимияти судӣ аз ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонуният ва адолат иборат мебошад.

Фаъолияти мақомоти судӣ ба маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон ҳам таъсири бевосита ва ҳам ғайримустақим мерасонад. Таъсири бевосита дар ҷараёни баррасии парвандаҳо, фаҳмонидани ҳуқуқу уҳдадориҳои мурофиавӣ, таҳқиқи далелҳо ва қабули санадҳои судии қонунӣ ва асоснок зоҳир мегардад. Таъсири ғайримустақим бошад, тавассути ташаккули эҳтироми ҷомеа ба қонун, баланд гардидани эътимод ба адолати судӣ ва пешгирии ҳуқуқвайронкуниҳо амалӣ мешавад.

Ҳар як мурофиаи судӣ, ки бо риояи талаботи қонун, принсипҳои баробарии тарафҳо, мустақилияти судя ва ошкорбаёнӣ дар доираи муқаррароти қонун баргузор мегардад, метавонад дорои аҳаммияти тарбиявӣ бошад.

Шаҳрвандон дар ҷараёни мурофиаи судӣ на танҳо бо тартиби татбиқи қонун шинос мешаванд, балки дар амал мебинанд, ки чӣ гуна ҳуқуқҳои онҳо ҳифз мегарданд ва масъулияти ҳуқуқӣ амалӣ мешавад. Дар ин замина сифати санадҳои судӣ аҳаммияти махсус пайдо менамояд.

Ҳалнома, ҳукм, қарор ва таъиноти судӣ бояд қонунӣ, асоснок ва фаҳмо бошанд. Забони равшан ва мантиқи ҳуқуқии санади судӣ ба тарафҳои парванда имкон медиҳад, ки сабабҳои қабули қарори судиро дуруст дарк намоянд. Ҳатто дар ҳолате ки талаботи яке аз тарафҳо қонеъ карда намешавад, асоснокии санади судӣ ва фаҳмонидани дурусти муқаррароти қонун метавонанд ба баланд гардидани маърифати ҳуқуқии иштирокчиёни мурофиа мусоидат кунанд.

Аз ин рӯ, фаъолияти судӣ бояд на танҳо аз нуқтаи назари ҳалли баҳс, балки аз ҷиҳати таъсири он ба ташаккули муносибати шаҳрвандон ба ҳуқуқ ва адолат низ арзёбӣ гардад.

6. Фаъолияти маърифатӣ ва пешгирикунандаи судҳо.

Мақомоти судӣ дар доираи ваколатҳои қонунии худ метавонанд ба баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ мусоидат намоянд. Яке аз самтҳои муҳим дар ин ҷода ҷамъбаст ва шарҳи амалияи судӣ мебошад.

Омӯзиши сабабу шароитҳои пайдоиши баҳсҳои гражданӣ, оилавӣ, меҳнатӣ, манзилӣ ва дигар категорияҳои парвандаҳо имконият медиҳад, ки мушкилоти маъмули ҳуқуқии шаҳрвандон муайян карда шаванд. Дар асоси чунин таҳлилҳо метавон корҳои фаҳмондадиҳиро бо назардошти талаботи воқеии аҳолӣ ба роҳ монд. Масалан, дар муносибатҳои оилавӣ шаҳрвандон бояд аз ҳуқуқу уҳдадориҳои ҳамсарон, падару модар ва фарзандон, тартиби тақсими молу мулки муштарак ва кафолатҳои ҳифзи ҳуқуқи кӯдак огоҳ бошанд.

Дар муносибатҳои меҳнатӣ фаҳмонидани тартиби бастан ва қатъ намудани шартномаи меҳнатӣ, ҳуқуқ ба музди меҳнат, вақти истироҳат ва тартиби ҳалли баҳсҳои меҳнатӣ аҳаммияти муҳим дорад. Дар муносибатҳои манзилӣ ва молумулкӣ бошад, шаҳрвандон бояд тартиби ба расмият даровардани ҳуқуқи моликият, бақайдгирии давлатии ҳуқуқҳо, бастани шартномаҳо ва ҳифзи судии манфиатҳои худро донанд.

Таҷрибаи баррасии парвандаҳои судӣ нишон дода метавонад, ки қисми муайяни баҳсҳо аз надонистани талаботи қонун, ба таври дахлдор ба расмият надаровардани муносибатҳои ҳуқуқӣ ва истифода накардани воситаҳои пешгирикунандаи баҳс ба вуҷуд меоянд. Аз ин рӯ, фаъолияти маърифатии мақомоти судӣ бояд хусусияти пешгирикунанда низ дошта бошад.

Дар баробари ин, риояи мустақилияти судя, бетарафии суд ва роҳ надодан ба пешниҳоди машварати ҳуқуқӣ ба яке аз тарафҳои баҳси мушаххас бояд таъмин карда шавад.

7. Конститутсия ва ташаккули масъулияти ҳуқуқии шаҳрвандон.

Маърифати ҳуқуқӣ танҳо бо донистани ҳуқуқу озодиҳо маҳдуд намегардад. Қисми ҷудонашавандаи он дарки уҳдадориҳои конститутсионӣ ва масъулияти шахс дар назди ҷомеа мебошад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари ҳуқуқу озодиҳо як қатор уҳдадориҳои асосии шаҳрвандонро низ муқаррар менамояд. Аз ҷумла, риояи Конститутсия ва қонунҳо, эҳтироми ҳуқуқ, озодӣ, шаъну шарафи дигарон, ҳифзи табиат, ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ ва иҷрои дигар уҳдадориҳои пешбининамудаи қонунгузорӣ аз унсурҳои муҳимми мақоми ҳуқуқии шахс мебошанд.

Дарки робитаи ҳуқуқ ва уҳдадорӣ барои ташаккули рафтори масъулиятнок аҳаммияти асосӣ дорад. Шаҳрванд бояд дарк намояд, ки амалӣ намудани ҳуқуқҳои шахсӣ наметавонад бо вайрон намудани ҳуқуқу манфиатҳои қонунии дигарон сурат гирад. Маҳз ҳамин муносибат заминаи ташаккули интизоми ҳуқуқӣ, эҳтиром ба тартиботи ҷамъиятӣ ва ҳамкории созандаи шахс бо давлат мегардад.

8. Конститутсия ва маърифати ҳуқуқии ҷавонон.

Яке аз самтҳои афзалиятноки баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ тарбияи конститутсионии насли наврас ва ҷавонон мебошад. Ҷавонон дар раванди ташаккули ҷаҳонбинӣ ва мавқеи шаҳрвандии худ ба донишҳои ҳуқуқӣ ва намунаҳои рафтори қонунӣ ниёз доранд.

Аз ин рӯ, омӯзиши Конститутсия дар муассисаҳои таҳсилоти умумӣ, миёна ва олии касбӣ бояд на танҳо хусусияти назариявӣ, балки самти амалӣ дошта бошад.

Дар раванди таълим зарур аст, ки хонандагон ва донишҷӯён бо ҳуқуқҳои асосии инсон, принсипҳои фаъолияти мақомоти давлатӣ, тартиби ҳифзи ҳуқуқҳо ва масъулияти ҳуқуқӣ шинос карда шаванд. Истифодаи усулҳои интерактивии таълим, муҳокимаи масъалаҳои ҳуқуқӣ, баргузории мурофиаҳои таълимии судӣ ва вохӯриҳо бо намояндагони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ метавонад ба ташаккули малакаҳои амалии ҳуқуқӣ мусоидат намояд. Махсусан, омӯзиши ҳолатҳои мушаххаси ҳуқуқӣ ба ҷавонон имконият медиҳад, ки меъёрҳои Конститутсияро бо муносибатҳои воқеии ҳаётӣ пайваст намоянд.

Дар ин раванд ҳамкории муассисаҳои таълимӣ, мақомоти давлатӣ, судҳо, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва воситаҳои ахбори омма аҳаммияти муҳим дорад.

9. Рақамикунонӣ ва имкониятҳои нави баланд бардоштани маърифати конститутсионӣ.

Рушди технологияҳои рақамӣ имкониятҳои навро барои дастрас намудани иттилооти ҳуқуқӣ ва баланд бардоштани маърифати шаҳрвандон фароҳам овардааст. Дар шароити муосир шаҳрвандон метавонанд тавассути сомонаҳои расмии мақомоти давлатӣ, махзанҳои электронии қонунгузорӣ ва дигар воситаҳои иттилоотӣ бо мазмуни санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ шинос шаванд. Бо вуҷуди ин, дастрасӣ ба иттилоот ҳанӯз маънои дарки дурусти онро надорад.

Барои самаранок гардидани маърифати ҳуқуқии рақамӣ зарур аст, ки иттилооти ҳуқуқӣ бо забони фаҳмо, дар шакли дастрас ва бо шарҳи механизмҳои амалии татбиқи меъёрҳои ҳуқуқӣ пешниҳод карда шавад. Дар ин самт истифодаи маводи видеоӣ, дастурҳои электронӣ, саволу ҷавобҳои ҳуқуқӣ ва барномаҳои омӯзишӣ метавонад натиҷаи мусбат диҳад. Ҳамзамон, истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ дар фаъолияти иттилоотию маърифатӣ бояд бо риояи талаботи эътимоднокии маълумот, ҳифзи маълумоти шахсӣ ва санҷиши дурустии тавзеҳоти ҳуқуқӣ сурат гирад.

Ба андешаи мо, ташкили низоми муосири маърифати конститутсионии рақамӣ метавонад яке аз самтҳои муҳимми сиёсати давлатӣ дар соҳаи баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии аҳолӣ гардад.

10. Самтҳои асосии такмили маърифати конститутсионии шаҳрвандон.

Таҳлили мазмуни Конститутсия ва имкониятҳои амалисозии муқаррароти он нишон медиҳад, ки баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон бояд ҳамчун фаъолияти пайваста ва ҳамоҳангшудаи мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва дигар ниҳодҳои ҷомеа ба роҳ монда шавад.

Дар ин самт амалӣ намудани як қатор тадбирҳо мувофиқи мақсад мебошад.

Якум, таҳияи барномаҳои мақсадноки омӯзиши Конститутсия бо назардошти синну сол, сатҳи таҳсилот ва талаботи ҳуқуқии гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ зарур мебошад.

Дуюм, мазмуни омӯзиши Конститутсия бояд бо масъалаҳои амалии ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон пайваст карда шавад.

Сеюм, фаъолияти фаҳмондадиҳии мақомоти давлатӣ ва мақомоти судӣ бояд ба масъалаҳое равона гардад, ки дар ҳаёти ҳаррӯзаи шаҳрвандон бештар ба миён меоянд.

Чорум, истифодаи забони равшан ва фаҳмо ҳангоми таҳияи маводи маърифатӣ, шарҳи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва пешниҳоди иттилооти расмӣ тақвият дода шавад.

Панҷум, ҳамкории мақомоти судӣ бо муассисаҳои таълимӣ ва воситаҳои ахбори омма дар доираи талаботи қонунгузорӣ густариш дода шавад.

Шашум, барои арзёбии самаранокии фаъолияти маърифатии ҳуқуқӣ нишондиҳандаҳои мушаххас, аз ҷумла сатҳи огоҳии шаҳрвандон аз ҳуқуқҳои худ, қобилияти истифодаи воситаҳои ҳимояи ҳуқуқӣ ва дараҷаи дастрасии иттилооти ҳуқуқӣ истифода карда шаванд.

Хулоса. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ дар ташаккули маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон нақши бунёдӣ дорад. Он на танҳо асосҳои ташкили давлат ва низоми ҳуқуқиро муайян менамояд, балки арзишҳои муҳимми ҷомеаи ҳуқуқбунёд, аз ҷумла волоияти қонун, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, адолат, баробарӣ ва масъулияти шаҳрвандиро таҳким мебахшад.

Баланд бардоштани маърифати конститутсионӣ бояд ба ташаккули донишҳои ҳуқуқӣ, ҷаҳонбинии ҳуқуқӣ ва малакаҳои амалии истифодаи қонун равона гардад. Дар ин раванд фаъолияти мақомоти судӣ аҳаммияти махсус дорад, зеро адолати судӣ яке аз воситаҳои асосии ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таҳкими эътимоди ҷомеа ба қонун мебошад.

Самаранокии маърифати ҳуқуқӣ аз ҳамоҳангии фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои иттилоотӣ вобаста аст. Омӯзиши пайвастаи Конститутсия, дастрасии шаҳрвандон ба иттилооти боэътимоди ҳуқуқӣ ва ташаккули муносибати масъулиятнок ба иҷрои қонун метавонанд барои рушди фарҳанги ҳуқуқӣ ва таҳкими қонуният заминаи устувор фароҳам оваранд.

Ҳамин тариқ, маърифати конститутсионӣ бояд на танҳо ҳамчун донистани мазмуни Конститутсия, балки ҳамчун қобилияти дар ҳаёти ҳаррӯза татбиқ намудани арзишҳо, принсипҳо ва кафолатҳои он фаҳмида шавад.

Мирзоҳомидзода Диловар – унвонҷӯйи Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, раиси Суди шаҳри Хуҷанди вилояти Суғд

(Таҳлили ҳуқуқии Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237)

САРСУХАН

Дар шароити муосири рушди иқтисодиёти миллӣ, дастгирии давлатии фаъолияти соҳибкорӣ ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ арзёбӣ мегардад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки маҳз бахши хусусӣ, бахусус соҳибкории хурду миёна, омили муҳими таъсисдиҳандаи ҷойҳои нави корӣ, баландбардории некӯаҳволии аҳолӣ ва таҳкими иқтидори иқтисодии давлат ба шумор меравад. Дар ин замина, эълон намудани мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ ҳамчун воситаи муассири танзими давлатӣ ва ҳимояи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии соҳибкорон маҳсуб меёбад.

Қобили зикр аст, ки дар давоми солҳои 2008-2026 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 5 маротиба (солҳои 2008, 2011, 2018, 2022, 2025 ва 2026) ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ мораторий эълон гардидааст. Ин амалҳо аз таваҷҷуҳи доимии Роҳбарияти олии давлат ба масъалаҳои рушди бахши хусусӣ ва фароҳам овардани фазои мусоид барои соҳибкориву сармоягузорӣ шаҳодат медиҳанд. Ҳар як мораторий дар марҳалаи муайяни рушди иқтисодӣ таъсири мусбати худро расонида, барои беҳбудии некӯаҳволии мардум мусоидат намудааст.

Дар арафаи таҷлили 32 солагии қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ҳамчун санади асосии давлат ва кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд арзёбӣ мегардад, қабули Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237 «Дар бораи эълон намудани мораторий ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна» иқдоми барҷастаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти дастгирии соҳибкорон ба шумор меравад. Ин санад ҳамчун зуҳури возеҳи иродаи сиёсӣ ҷиҳати таъмини рушди устувори иқтисодиёт, ҳимояи ҳуқуқҳои соҳибкорон ва таҳкими фазои мусоиди сармоягузорӣ дар кишвар маҳсуб меёбад.

ТАҲЛИЛИ БАНДИ 1-И ФАРМОН

Банди 1-и Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237 муқаррар менамояд: «Ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна (ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз) то 1 январи соли 2029 мораторий эълон карда шавад».

Мораторий (аз лотинӣ – moratorium – таъхир, боздошт) дар ҳуқуқи муосир ҳамчун боздоштани муваққатии амали муқаррароти муайяни қонунгузорӣ ё татбиқи чораҳои мушаххаси давлатӣ фаҳмида мешавад. Дар контексти Фармони мазкур мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ маънои онро дорад, ки дар давраи муайян (то 1 январи соли 2029) мақомоти назоратӣ ҳуқуқ надоранд санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёнаро гузаронанд.

Моҳияти ҳуқуқии мораторий дар он ифода меёбад, ки он ҳамчун кафолати давлатӣ барои соҳибкорон амал карда, ба онҳо имкон медиҳад то фаъолияти худро дар шароити ором ва бидуни дахолати беасоси мақомоти назоратӣ ба роҳ монанд. Ин амал ба принсипи эътимоднокӣ ва мусбатнокӣ дар муносибатҳои давлат ва соҳибкор асос ёфта, ба таҳкими фазои мусоиди соҳибкорӣ мусоидат менамояд.

Муқаррароти банди 1-и Фармон доираи субъективии мораторийро дақиқ муайян намудааст. Мораторий ба «ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна» татбиқ мегардад. Ин маънои онро дорад, ки мораторий ҳамаи шаклҳои санҷиш – ҳам санҷишҳои банақшагирифташуда, ҳам санҷишҳои ғайрибанақшагирӣ, ҳам санҷишҳои ҳуҷҷатӣ ва ҳам санҷишҳои воқеиро дар бар мегирад.

Мувофиқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ» санҷишҳо ба намудҳои зерин ҷудо мешаванд: санҷиши банақшагирифташуда, санҷиши ғайрибанақшагирӣ, санҷиши ҳуҷҷатӣ ва санҷиши воқеӣ. Мораторийи эълоншуда ба ҳамаи ин намудҳо татбиқ гардида, доираи васеи ҳимояро барои соҳибкорон таъмин менамояд.

Мафҳуми «субъектҳои соҳибкории хурду миёна» мувофиқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи дастгирии давлатии соҳибкорӣ» муайян карда мешавад. Тибқи ин қонун, субъектҳои соҳибкории хурду миёна аз рӯи меъёрҳои муайян (шумораи кормандон, ҳаҷми даромад ва ғайра) аз субъектҳои соҳибкории калон фарқ карда мешаванд. Мораторий маҳз ба ин категорияи соҳибкорон – ки қисми зиёди субъектҳои фаъолияти иқтисодиро ташкил медиҳанд – равона шудааст.

Фармон ба таври возеҳ муқаррар менамояд, ки мораторий «ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз» татбиқ мегардад. Ин истисно аз эътирофи он бармеояд, ки назорати андозӣ ҷузъи ҷудонашавандаи низоми молиявии давлат буда, ба таъмини даромадҳои буҷет ва риояи интизоми андозӣ равона шудааст. Аз ин рӯ, санҷишҳои мақомоти андоз дар давраи мораторий низ гузаронида мешаванд.

Ин муқаррарот аз як тараф, ҳуқуқи давлатро ҷиҳати таъмини даромадҳои буҷетӣ ҳифз менамояд ва аз тарафи дигар, ба соҳибкорон имкон медиҳад то фаъолияти худро дар доираи қонунгузории андоз ба роҳ монанд. Таҷрибаи кишварҳои мутараққӣ нишон медиҳад, ки назорати андозӣ бояд ба принсипи шаффофият ва одилона асос ёбад, то ки ба рушди соҳибкорӣ таъсири манфӣ нарасонад.

Мораторий то 1 январи соли 2029 эълон карда шудааст. Ин муҳлат аз рӯзи қабули Фармон (28 октябри соли 2026) то 1 январи соли 2029 – яъне тақрибан 2 солу 2 моҳро дар бар мегирад. Ин давраи кофӣ барои он аст, ки соҳибкорон фаъолияти худро дар шароити ором ба роҳ монанд, сармоягузорӣ намоянд ва ҷойҳои нави корӣ таъсис диҳанд.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ, муайян кардани муҳлати мушаххас барои мораторий аз он шаҳодат медиҳад, ки давлат ба ин амал ҳамчун чораи муваққатӣ ва дорои ҳадафҳои мушаххас менигарад. Ин муҳлат барои таҳлил ва арзёбии натиҷаҳои мораторий низ имкон медиҳад, то ки дар оянда қарорҳои мувофиқ қабул карда шаванд.

Дар давоми солҳои 2008-2026 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 5 маротиба мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ эълон гардидааст. Ҳар яке аз ин мораторийҳо дар шароити муайяни иқтисодӣ қабул шуда, ҳадафҳои мушаххасро дарназар доштанд.

Мораторийи соли 2008 дар давраи буҳрони молиявии ҷаҳонӣ эълон шуда, барои дастгирии соҳибкорон дар шароити номусоид равона гардида буд. Мораторийи соли 2011 баъди таъсири буҳрони иқтисодӣ ва зарурати эҳёи бахши истеҳсолӣ қабул шуд. Мораторийи соли 2018 дар доираи ислоҳоти иқтисодӣ ва барои беҳтар намудани фазои соҳибкорӣ эълон гардид. Мораторийҳои солҳои 2022 ва 2025 дар шароити тағйирёбии иқтисоди ҷаҳонӣ ва зарурати ҳавасмандгардонии фаъолияти соҳибкорӣ қабул шуданд.

Мораторийи нав, ки бо Фармони №1237 аз 28 октябри соли 2026 эълон шудааст, идомаи мантиқии сиёсати давлатии дастгирии соҳибкорӣ буда, дар арафаи таҷлили 32 солагии қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардидааст. Ин фармон ҳамчун иқдоми барҷастаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти дастгирии соҳибкорон арзёбӣ мегардад.

Таҳлили муқоисавӣ нишон медиҳад, ки дар ҳар давраи эълони мораторий давлат ба масъалаҳои зерин таваҷҷуҳи хосса зоҳир намудааст: фароҳам овардани фазои мусоид барои соҳибкорӣ, кам кардани бори маъмурӣ ба соҳибкорон, ҳавасмандгардонии сармоягузорӣ ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ. Мораторийи нав низ маҳз ҳамин ҳадафҳоро дарназар дорад.

ТАҲЛИЛИ БАНДИ 2-И ФАРМОН

Банди 2-и Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237 муқаррар менамояд: «Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷиҳати иҷрои фармони мазкур дар муҳлати як моҳ санади меъёрии ҳуқуқии дахлдорро пешниҳод намояд».

Банди 2-и Фармон механизми иҷрои банди 1-ро муайян менамояд. Эълони мораторий танҳо бо Фармон маҳдуд намешавад – барои татбиқи пурраи он зарур аст, ки санади меъёрии ҳуқуқии дахлдор қабул гардад. Ин муқаррарот аз он шаҳодат медиҳад, ки давлат ба раванди иҷрои Фармон ҷиддӣ муносибат мекунад ва мехоҳад то татбиқи мораторий дар амал ба таври дақиқ танзим карда шавад.

Таҷрибаи қонунгузории кишварҳои мутараққӣ нишон медиҳад, ки ҳар як санади меъёрии ҳуқуқӣ бояд механизми иҷрои худро дошта бошад. Дар ин ҳолат, Фармон ҳамчун санади болотарин татбиқи мустақим надорад ва барои амалишавии он қабули санади зерқонунӣ зарур аст. Ин принсипи тақсими ваколатҳо ва ҳамкории байни мақомоти давлатиро инъикос менамояд.

Муқаррар намудани муҳлати якмоҳа барои пешниҳоди санади меъёрии ҳуқуқӣ аз ҷониби Ҳукумат аз як тараф, нишонаи ҷиддияти давлат дар иҷрои Фармон аст ва аз тарафи дигар, барои таъмини фаврӣ ва саривақтии татбиқи мораторий мусоидат менамояд. Ин муҳлат ба Ҳукумат имкон медиҳад то санади меъёрии ҳуқуқиро бо дарназардошти талаботи қонунгузорӣ ва манфиатҳои соҳибкорон таҳия намояд.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ, муҳлати якмоҳа барои таҳияи санади меъёрӣ муҳлати нисбатан кӯтоҳ аст, аммо бо дарназардошти он ки мораторий бояд фавран татбиқ шавад, ин муҳлат асоснок арзёбӣ мегардад. Таҷрибаи қаблан эълоншудаи мораторийҳо нишон медиҳад, ки Ҳукумат дар чунин муҳлатҳо санадҳои заруриро таҳия ва қабул карда метавонад.

Санади меъёрии ҳуқуқие, ки бояд дар муҳлати як моҳ пешниҳод гардад, эҳтимолан масъалаҳои зеринро танзим хоҳад кард:

Якум, тартиби татбиқи мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ, аз ҷумла муайян кардани доираи субъектҳое, ки мораторий ба онҳо татбиқ мегардад.

Дуюм, тартиби боздоштани санҷишҳои банақшагирифташуда ва ғайрибанақшагирӣ дар давраи мораторий.

Сеюм, муқаррар кардани истисноҳо аз мораторий, аз ҷумла санҷишҳои мақомоти андоз, инчунин ҳолатҳое, ки санҷишҳо бо сабаби таҳдид ба амнияти давлатӣ ё ҳаёту саломатии шаҳрвандон гузаронида мешаванд.

Чорум, тартиби ҳисоботдиҳӣ ва назорати иҷрои мораторий.

Панҷум, ҷавобгарӣ барои риоя накардани муқаррароти мораторий.

Инчунин, санади меъёрӣ метавонад масъалаҳои вобаста ба ҳамкории байни мақомоти назоратӣ, мубодилаи иттилоот ва ҳамоҳангсозии фаъолияти онҳоро дар давраи мораторий танзим намояд.

Санади меъёрии ҳуқуқие, ки бояд қабул гардад, бояд бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ» ва дигар санадҳои қонунгузорӣ ҳамоҳанг бошад. Қонуни мазкур асосҳои ҳуқуқии татбиқи мораторийро муайян намуда, тартиби татбиқи онро муқаррар ва ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрвандонро ҳифз менамояд.

Тибқи муқаррароти Қонун, амали муқаррароти қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон вобаста ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна дар давраи татбиқи мораторий ба санҷишҳо боздошта мешавад. Ин маънои онро дорад, ки дар давраи мораторий муқаррароти қонунгузорие, ки санҷишҳоро пешбинӣ мекунанд, амал намекунанд ва санади меъёрӣ бояд ин ҳолатро ба таври дақиқ инъикос намояд.

Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун мақоми иҷроияи олии давлатӣ вазифадор аст то санади меъёрии ҳуқуқиро таҳия ва ба Президент пешниҳод намояд. Ин вазифа аз принсипи ягонагии ҳокимияти давлатӣ ва масъулияти Ҳукумат дар назди Президент бармеояд.

Ҳукумат дар раванди таҳияи санад бояд манфиатҳои зеринро ба назар гирад: аз як тараф, таъмини иҷрои пурраи Фармон ва татбиқи самараноки мораторий; аз тарафи дигар, ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии соҳибкорон ва шаҳрвандон; аз тарафи сеюм, таъмини ҳамоҳангӣ бо дигар санадҳои қонунгузорӣ ва принсипҳои ҳуқуқии умумӣ.

Инчунин, Ҳукумат бояд механизми назорати иҷрои мораторийро пешбинӣ намояд, то ки мақомоти назоратӣ ба талаботи Фармон риоя кунанд. Ин масъала ба масъулияти вазифавии роҳбарони мақомоти назоратӣ ва ҷавобгарӣ барои риоя накардани муқаррароти мораторий алоқаманд аст.

Иҷрои банди 2-и Фармон ва қабули санади меъёрии ҳуқуқӣ ба фазои соҳибкорӣ таъсири мусбат хоҳад расонид. Аввалан, соҳибкорон итминон пайдо мекунанд, ки мораторий дар амал татбиқ мешавад ва онҳо аз санҷишҳои беасос озод хоҳанд буд. Сониян, вуҷуди санади меъёрӣ ба мақомоти назоратӣ имкон медиҳад то фаъолияти худро дар доираи муқаррароти дақиқ ба роҳ монанд ва аз амалҳои худсарона худдорӣ кунанд. Салисан, қабули санади меъёрӣ барои ҷалби сармоя ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ мусоидат мекунад, зеро сармоягузорон ба низоми ҳуқуқии устувор ва пешбинишаванда эътимод доранд.

ПЕШНИҲОДҲО ВА ХУЛОСА

Дар асоси таҳлили ҳуқуқии Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237 ва бо дарназардошти таҷрибаи қаблан эълоншудаи мораторийҳо, пешниҳодҳои зерин ҷиҳати такмили минбаъдаи танзими ҳуқуқии соҳибкорӣ ва татбиқи самараноки мораторий пешниҳод мегарданд:

1. Пешниҳод мегардад, ки дар санади меъёрӣ механизми назорати иҷрои мораторий аз ҷониби мақомоти ваколатдор пешбинӣ карда шавад. Ин механизм бояд ҳам назорати дохилӣ (аз ҷониби роҳбарони мақомоти назоратӣ) ва ҳам назорати беруна (аз ҷониби мақомоти назоратии болоӣ ё мақомоти прокуратура)-ро дар бар гирад.

2. Мораторий танҳо як чораи боздоштани санҷишҳо нест, балки бояд бо дастгирии молиявӣ, машваратӣ, иттилоотӣ ва таълимӣ – ҳамроҳ бошад. Пешниҳод мегардад, ки Ҳукумат барномаи махсуси дастгирии соҳибкоронро дар давраи мораторий таҳия намояд.

3. Барои арзёбии самаранокии мораторий зарур аст, ки мониторинги доимӣ гузаронида шавад. Ин мониторинг бояд нишондиҳандаҳои зеринро дар бар гирад: шумораи санҷишҳои гузаронидашуда, шумораи шикоятҳои соҳибкорон, сатҳи қаноатмандии соҳибкорон, таъсири мораторий ба рушди соҳибкорӣ ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ.

4. Пешниҳод мегардад, ки дар раванди таҳияи санади меъёрӣ ва татбиқи мораторий ассотсиатсияҳо ва иттиҳодияҳои соҳибкорон фаъолона иштирок намоянд. Ин ҳамкорӣ ба он мусоидат мекунад, ки манфиатҳои соҳибкорон ба таври пурра ба назар гирифта шаванд.

5. Пешниҳод мегардад, ки таҷрибаи кишварҳои мутараққӣ дар самти танзими санҷишҳои фаъолияти соҳибкорӣ ва татбиқи мораторий омӯхта шавад. Ин таҷриба метавонад барои такмили низоми ҳуқуқии танзими соҳибкорӣ дар Тоҷикистон истифода гардад.

6. Пешниҳод мегардад, ки иттилоот дар бораи мораторий, ҳуқуқу уҳдадориҳои соҳибкорон дар давраи мораторий ва тартиби муроҷиат ба мақомоти дахлдор ба таври васеъ ба воситаҳои ахбори омма ва сомонаҳои расмӣ нашр карда шавад. Ин амал ба баландбардории сатҳи огоҳии соҳибкорон ва кам кардани ҳолатҳои риоя накардани мораторий мусоидат мекунад.

Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 октябри соли 2026, №1237 «Дар бораи эълон намудани мораторий ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна» ҳамчун иқдоми барҷастаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар арафаи таҷлили 32 солагии қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон баҳри дастгирии соҳибкорон арзёбӣ мегардад. Ин санад ҳамчун зуҳури иродаи сиёсӣ ва уҳдадории давлат барои таъмини рушди устувори иқтисодиёт, ҳимояи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии соҳибкорон ва фароҳам овардани фазои мусоид барои сармоягузорӣ маҳсуб меёбад.

Таҳлили банди 1-и Фармон нишон медиҳад, ки мораторий ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна (ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз) то 1 январи соли 2029 татбиқ мегардад. Ин муқаррарот ба соҳибкорон имкон медиҳад то фаъолияти худро дар шароити ором ва бидуни дахолати беасоси мақомоти назоратӣ ба роҳ монанд.

Таҳлили банди 2-и Фармон нишон медиҳад, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифадор аст то дар муҳлати як моҳ санади меъёрии ҳуқуқии дахлдорро пешниҳод намояд. Ин муқаррарот механизми иҷрои Фармонро муайян намуда, барои татбиқи пурраи мораторий заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад.

Дар маҷмуъ, Фармони мазкур идомаи мантиқии сиёсати давлатии дастгирии соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон буда, бо 5 мораторийи қаблан эълоншуда дар солҳои 2008-2026 ҳамоҳанг аст. Татбиқи самараноки он метавонад ба рушди фаъолияти соҳибкорӣ, таҳкими иқтидори саноатӣ ва содиротии ҷумҳурӣ, ҷалби сармоя ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ мусоидат намояд.

Бо дарназардошти пешниҳодҳои боло, метавон гуфт, ки барои таъмини самаранокии мораторий зарур аст, ки Ҳукумат ҳангоми таҳияи санади меъёрӣ манфиатҳои соҳибкоронро ба таври пурра ба назар гирад, механизми назорати иҷрои мораторийро пешбинӣ намояд ва шаффофияти иттилоотиро таъмин кунад.

ДОНИЁР САНГИНЗОДА - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессо

Мақомоти қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дар асоси Конститутсияҳо ба вуҷуд омада, инкишоф ёфтааст. Давраҳои ташаккулёбии мақомоти қонунгузор гуногун буда, дар давраи гузариш қарор доштани Тоҷикистон ташкил медиҳад. Вобаста ба ин заминаҳои асосии ташаккулёбии мақомоти қонунгузорро ба се давраи калон ҷудо намудан мумкин аст:

– Давраи аввали ташаккулёбии мақомоти намояндагӣ ва қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистонро қабул гардидани Конститутсияи соли 1929 ҶМШС Тоҷикистон ташкил медиҳад, ки он то соли 1931 амал кард. Конститутсияи соли 1929 бори аввал дар таърихи Тоҷикистон низоми мақомоти намояндагӣ ва қонунгузоро муқаррар намуд. Дар асоси моддаи 21 Конститутсияи мазкур мақомоти олии намояндагӣ ва қонунгузорро анҷумани Шӯрои умумитоҷикон ташкил медод. Шӯрои умумитоҷикон дар ҳудуди ҶМШС Тоҷикистон ҳокимияти олӣ буда, намояндагони ВМКБ, вилоятҳо, ноҳияҳо ва шаҳрҳо, ки дар анҷумани Шӯроҳо интихоб карда мешуданд, таъсис меёфт.

– Давраи дуюми ташаккулёбии мақомоти намояндагӣ ва қонунгузории Тоҷикистон ба таъсис ёфтани ҶШС Тоҷикистон ва қабули Конститутсияи соли 1931 рост меояд, ки ин давра то ба даст оварда шудани истиқлолияти давлатӣ, яъне то соли 1991 идома ёфта, тағйироти куллиро аз сар гузаронидааст. Гарчанде, дар ин давра дигаргуниҳои зиёде ба вуҷуд омада буд, лекин он натавонист дар таҷрибаи мақомоти намояндагӣ ва қонунгузории Тоҷикистон дигаргуниҳои назаррасе ворид намояд.

– Давраи сеюми ташаккулёбии мақомоти намояндагӣ ва қонунгузории Тоҷикистон давраи соҳибихтиёрии Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар бар мегирад, ки дар ин давра ҳокимияти қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон ба дигаргуниҳо ва ислоҳоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ гардида, тағйири мазмун намуда, роҳ ба сӯи ҷомеаи озоди шаҳрванди гирифт. Ин давра дар ташқкулёбии мақомоти намояндагӣ ва қонунгузор давраи тамоман нав буда, гузариши мақомоти намояндагиро аз ҷомеаи Шӯроҳо ба ҷомеаи либерал-демократӣ таъмин намуд.

2. Мутобиқи талаботи моддаи 48 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Маҷлиси Олӣ – парламенти Ҷумҳурии Тоҷикистон – мақомоти олии намояндагӣ ва қонунгузори ҶТ мебошад, ки он аз ду Маҷлис – Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон иборат аст. Аз ин рӯ, Маҷлиси Олӣ дорои ҳокимияти олӣ ва мақомоти ягонаи қонунгузор буда, онро дар шаклу ҳудуде, ки Конститутсия, қонунҳои конститутсионӣ ва дигар қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар кардааст, ба амал мебарорад.

Дар асоси гуфтаҳои боло халқи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо мақсади ба амал баровардани ҳокимияти худ мақомоти намояндагии интихобӣ - парламентро таъсис медиҳад, ки мазмун ва моҳияти асосии фаъолияти онро қабули қонунҳое ташкил медиҳад, ки онҳо барои ба манфиати тамоми интихобкунандагон ҳал карда шудани масоили мавҷуда равона карда шудааст. Аз ин ҷо аст, ки таъйиноти асосии парламентро ба ҳам пайваст намудани волоияти ҳокимияти халқ ва ҳокимияти давлатӣ ташкил медиҳад.

Маҳз парламент ном гирифтани мақомоти олии намояндагӣ ва қонунгузории ҳокимияти давлатӣ вазифаи асосии он - намояндагии манфиати халқро ба вуҷуд меорад, ки бо воситаи он халқ намояндагии худро ба амал мебарорад. Ин гуфтаҳо маънои онро надорад, ки мо дар ин ҷо хусусияти намояндагии мақомоти олии намояндагӣ ва қонунгузории ҳокимияти давлатиро мавриди муҳокима қарор медода бошем. Аз ин ҷо он чиз қобили қабул аст, ки мақомоти олии намояндагии ҳокимияти давлатӣ инчунин вазифаи дигари муҳим - вазифаи қонунгузориро низ иҷро менамояд, ки ин маъно ба таври истисноӣ аз тарафи он қабул карда шудани санади меъёрии ҳуқуқиро дорад. Аз тарафи парламент қабул карда шудани санади меъёрии ҳуқуқӣ (қонун) ҳадди охирони ваколати мақомоти ҳокимияти қонунгузор набуда, ҳамчунин он ваколати назоратиро низ ба амал мебарорад, ки моҳияти асосии ваколати назоратии мақомоти ҳокимияти қонунгузорро таҳти назорат қарор додани фаъолияти тамоми сохторҳое ташкил медиҳад, ки онҳо салоҳияти худро аз мақомоти ҳокимияти қонунгузор гирифтаанд. Мутобиқи ин гуфтаҳо хусусиятҳои зерини парламентро ошкор намудан мумкин аст, ки онро ҳамчун мақомоти қонунгузор хусусиятнок менамоянд: а) он танҳо дар низоми таҷзияи ҳокимияти давлатӣ арзӣ ҳастӣ карда метавонад; б) мақомоти доимоамалкунанда ва касбӣ ба шумор меравад; в) ба он тартиботи хоси парламентӣ тааллуқ дорад.

Мавқеи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун мақомоти ҳокимияти қонунгузор дар низоми мақомоти ҳокимияти давлатӣ бо Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ муқаррар карда мешавад, ки мутобиқ ба талаботи қисми 4, моддаи 48 Конститутсия тартиби ташкил ва фаъолияти Маҷлиси Олиро қонуни конститутсионӣ танзим менамояд, ки дар заминаи фаъолияти Маҷлиси Олӣ усули бисёрҳизбӣ вогузор карда шудааст (дар ин ҷо асосан Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олӣ дар назар дошта шудааст). Гуфтаҳои мазкур ишора ба он менамоянд, ки парламент ҳамчун унсури асосии демократияи намояндагӣ ба таври демократӣ интихоб шуда эътироф намегаштад, ба шарте, ки агар дар он муборизаи ҳизбҳои сиёсӣ ва рақибии сиёсии онҳо барои соҳиб шудан ба мандатҳои вакилӣ дар парламент мушоҳида карда нашавад.

Тибқи муқаррароти қисми 3, моддаи 48 Конститутсия ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон мӯҳлати ваколати панҷсола муқаррар карда шудааст, ки мӯҳлати мазкури ваколат аз нуқтаи назари намояндагони илми ҳуқуқи конститутсионӣ қобили қабул буда, дар шароити Тоҷикистон боиси дастгирист, ки ин бо омилҳои зерин асоснок карда мешавад: аввало, мӯҳлати мазкур ба парламент имкон медиҳад дар муддати муайян ба таври мӯътадил фаъолият намояд, ки муқаррар карда шудани мӯҳлати аз ин зиёд ба фаъолияти парламент бе таъсир монда наметавонад. Зеро муқаррар карда шудани мӯҳлати нисбатан бештар ба касодии фаъолияти парламент асос мегаштад, мӯҳлати аз ин камтар бошад ба он сабаб мегаштад, ки ҳизбҳои сиёсӣ ба ҷои машғул шудан ба фаъолияти қонунгузорӣ ба тарғибу ташвиқоти сиёсӣ машғул шаванд; сониян, мӯҳлати панҷсола ба вакилон имкон медиҳад таҷрибаи дуруст андӯхта, онро дар муддати нисбатан дуру дароз истифода намоянд; солисан, мӯҳлати панҷсола барои мутобиқ гардидани Маҷлиси Олӣ ба дигаргуниҳои куллӣ дар ҷомеа ба вуҷудоянда заминаи муосид фароҳам меорад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон баъди гузаронидани ислоҳоти конститутсионии 26 сентябри соли 1999 парламенти дупалатадор таъсис дода шуд. Аксари олимон ба он ақидаанд, ки парламенти дупалатадор ҳамчун қоида хоси давлатҳои федеративӣ буда, дар онҳо давлатҳо яке аз палатаҳо (одатан палатаи поёнӣ) аз тарафи хаҷк бевосита интихоб карда шуда манфиати халқро дар маҷмӯъ ифода месозад; палатаи дуюм бошад (одатан палатаи болоӣ) манфиати минтақаҳо, субъектҳои федерацияро ифода намуда аз тарафи онҳо таъсис дода мешавад. Дар баробари ин худи онҳо эътироф ба он мекунанд, ки дар шароити ҳозира раванди паҳншавии васеи парламенти дупалатадор, аз ҷумла дар давлатҳои унитарӣ низ дида мешавад. Аз ин бармеояд, ки ақидаи танҳо хоси давлатҳои федеративӣ будани парламенти дупалатадор ақидаи нисбӣ мебошад. Вобаста ба ин дар аксарияти давлатҳои тараққикарда парламенти дупалатадор нисбати парламенти якпалатадор бартарият дорад, ки фаъолияти он боз ҳам мутташаккил ва касбӣ гашта, ҳаёти ҷомеа ва давлат мӯътадил мегаштад, ки дар фарқият аз парламенти якпалатадор парламенти дупалатадор дорои ҷиҳатҳои зерини мусбӣ мебошад: а) ҷамъият дар ҳаҷми пурра намояндагӣ мегардад; б) одатан ба номзадҳои палатаи болоӣ, нисбати вакилони палатаи поёнӣ талаботи бештар пешниҳод мегардад, Аз ин рӯ, бештар вақт ба палатаи болоӣ одамони ботаҷриба, соҳибэҳтиром ва калонсол интихоб мешаванд; в) мӯҳлати ваколати палатаи болоӣ дарозтар буда, қисм-қисм барқарор карда мешавад, ки ин барои бо тезӣ иваз шудани раванди сиёсӣ монеъ мегаштад; г) палатаи болоӣ санадҳои палатаи поёниро назорат намуда, барои мавқеъи радикалиро интихоб намудани палатаи поёнӣ имкон намедиҳад; д) одатан палатаи болоӣ пароканда карда намешавад ва дар ҳолати пароканда шудани палатаи поёнӣ фаъолияти худро идома медиҳад. Дар ин ҷо муқаррароти моддаи 63 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷолиби диққат менамояд, ки он дар фаъолияти парламенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун мақомоти ҳокимияти қонунгузор паҳлӯҳои дигари норавшанро ба вуҷуд меорад. Мутобиқи муқаррароти моддаи мазкур Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон метавонанд пеш аз мӯҳлат дар ҷаласаҳои якҷояи худ бо тарафдории на камтар аз се ду ҳиссаи аъзои Маҷлиси миллӣ ва вакилони Маҷлиси намояндагон ихтиёран пароканда шаванд. Таҳлили моддаи мазкур ва қонуни конститутсионӣ «Дар бораи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон» нишон дод, ки на дар Конститутсия ва на дар қонуни конститутсионӣ асосҳои пароканда шудани Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон пешбинӣ карда нашудааст (ба истиснои бе ягон асос, ихтиёран пароканда шудан). Дар натиҷаи таҳлили мантиқии муқаррароти моддаи 63 Конститутсия ва қонуни конститутсионӣ ба хулосае омадан мумкин аст, ки палатаҳои Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон наметавонанд дар алоҳидагӣ, новобаста аз ҳамдигар пароканда шаванд.

Талаботи мазкури Конститутсия ва қонуни конститутсионӣ фаъолияти Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро маҳдуд намуда, Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагонро дар вобастагии ҳамдигар қарор медиҳад. Зеро нақшаи ихтиёран пароканда шудани Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон, ки дар Конститутсия ва қонуни конститутсионӣ мустаҳкам карда шудааст, дорои як қатор муаммоҳо мебошад. Аввал, Маҷлиси намояндагон мутобиқи муқаррароти Конститутсия ва қонуни конститутсионӣ дар асоси низоми бисёрҳизбӣ таъсис дода мешавад. Бинобар ин эҳтимол аст, ки Маҷлиси намояндагон аксар вақт ба майдони бӯҳрони сиёсӣ, ки асоси онро бархӯрди манфиатҳои ҳизбҳои сиёсӣ ташкил медиҳад, табдил ёбад. Дар ин маврид фаъолияти муътадили қонунгузорӣ зери хатар гузошта шуда, дар навбати аввал манфиатҳои сиёсии тарафҳои муқобил гузошта мешавад, ки ин ба натиҷаи фаъолияти парламент ва двлат бе таъсир монда наметавонад.

Вобаста ба ин дар баъзе ҳолатҳо роҳи асосии баромадан аз бӯҳрони сиёсӣ пароканда карда шудани парламент ба шумор меравад. Лекин барои пароканда карда шудани парламент бошад тарафдории аз се ду ҳиссаи шумораи умумии аъзо ва вакили Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон талаб карда мешавад. Ин маънои онро дорад, ки бе тарафдории аз се ду ҳиссаи тарафи дигар пароканда шудани палатаи дигар аз эҳтимол ниҳоят дур аст. Сониян, дар як вақт пароканда карда шудани палатаҳои Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон хоҳу нахоҳ барои боз дошта шудани фаъолияти қонунгузорӣ оварда мерасонад, ки ин боиси оқибатҳои номатлуби сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ гашта метавонад.

Дар асоси гуфтаҳои боло аз нуқтаи назари мо он чиз қобили қабул аст, ки ҳар яке аз палатаҳои Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи пароканда карда шудани худро ба таври мустақилона, новобаста аз палатаи дигар мавриди баррасӣ қарор диҳад. Лекин дар ин ҷо муқаррароти моддаҳои 57, 58, 59 қонуни конститутсионӣ «Дар бораи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон»-ро аз мадди назар дур кардан лозим нест, ки онҳо ҳуқуқи қабул намудани қонунро танҳо ба Маҷлиси намояндагон додаанд. Маҷлиси миллӣ бошад қонунҳои қабулнамудаи Маҷлиси намояндагонро танҳо ҷонибдорӣ менамояду халос, ки ин масъала ҳангоми пароканда шудани палатаи поёнӣ аҳамияти назаррас дорад.

Ҳамин тавр, дар низоми асосҳои ҳуқуқии ташкил ва фаъолияти ҳокимияти қонунгузор мавқеи асосиро Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қонуни конститутсионии «Дар бораи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон», Дастури ҷаласаи якҷояи Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Дастури Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Дастури Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва амсоли инҳо мавқеи муҳимро ишғол менамоянд, ки дар онҳо вазъи ҳуқуқии ҳокимияти қонунгузор мустаҳкам карда шуда, тартиби ташкил ва фаъолияти онҳо пешбинӣ карда шудааст.

Давлатзода Манзура Мирзоназар - унвонҷӯи Phd- Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Адабиёт:

1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. - Душанбе, 2003

2. Конституционное право Республики Казахстан // под редакцией Ащеулова А.Т. - Алматы, 2001. - С. 248

3. Қонуни конститутсионии «Дар бораи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 19-уми апрели соли 2000 // АМО ҶТ, соли 2000, №4, мод.108; соли 2004, № 5, мод.351; соли 2007, №5, мод.351; соли 2008, №10, мод.796.

4. Ализода, З. Становление института парламента в республике Таджикистан: проблемы теории и практики Душанбе: ТНУ, 2011. — 264 с.

5. Безуглов А.А., Солдатов С.А. Конституционное право России. - М., 2003. - С. 546

6. Диноршоев А.М. Конституционные основы разделения властей в Республики Таджикистан. - Д., 2007. - С. 124

7. З.Ҷ. Маҷидзода, А.Г. Холиқзода, Р.С. Одиназода. Права человека и конституционне- правовое развитие Таджикистана. – Душанбе, «Меҳрона- 2017» . 2019. – 279 с.

8. Степанова И.М Парламентское право России // под редакцией. - М., 2000. - С. 33.

Ҳар як давлати соҳибистиқлол барои рушди иқтисодиёташ ба меъёрҳои ҳуқуқии танзимнамоӣ ниёз дорад. Дар Тоҷикистон ин қоидаҳоро асосан Конститутсия – санади олии ҳуқуқӣ, ки соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул шуда буд, муайян кардааст. Маҳз ҳамин санад дар таърихи навини кишвар бори аввал ба шаҳрвандон ҳуқуқ дод, ки озодона ба фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ машғул шаванд.

Имрӯз, вақте ки мо 35-юмин солгарди Истиқлолияти давлатӣ ва 32-юмин соли қабули Конститутсияро таҷлил мекунем, дидан мумкин аст, ки соҳибкорӣ аз як орзуи оддӣ ба як бахши муҳими иқтисоди миллӣ табдил ёфтааст. Тавре Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо соҳибкорону сармоягузорон аз 14 октябри соли 2026 таъкид намуданд: «Рӯзи соҳибкорон рамзи эътирофи заҳмати шахсоне мебошад, ки бо ташаббус ва сармояи худ корхонаҳои истеҳсолӣ бунёд мекунанд, ҷойи кор таъсис медиҳанд, молу маҳсулоти рақобатнок истеҳсол менамоянд, хизматрасониро ба роҳ мемонанд ва дар рушду пешрафти давлат саҳм мегузоранд». Ин гуфтори Пешвои миллат дар бораи Рӯзи соҳибкорон пурра инъикоси амалии моддаи 12 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад, ки тибқи он давлат озодии фаъолияти иқтисодӣ, соҳибкорӣ ва ҳифзи баробарҳуқуқии ҳамаи шаклҳои моликияти хусусиро кафолат медиҳад.

Маҳз ҳамин кафолатҳои конститутсионӣ заминаи ҳуқуқиро фароҳам меоваранд, ки соҳибкорон бо ташаббус ва сармояи худ корхонаҳои истеҳсолӣ бунёд намуда, ҷойҳои нави корӣ таъсис диҳанд, маҳсулоти рақобатнок истеҳсол намоянд ва дар рушду пешрафти давлат саҳми арзандаи худро гузоранд.

Пешвои миллат дар суханронии худ инчунин таъкид карданд: «Давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон аз рӯзҳои аввали гузариш ба муносибатҳои бозорӣ моликияти хусусӣ, озодии фаъолияти соҳибкорӣ ва рақобати солимро ҳамчун асосҳои муҳимми рушди иқтисоди миллӣ эътироф намуд». Ин маънои онро дорад, ки шаҳрванд ҳуқуқ доред тиҷорати худро оғоз кунад, мол истеҳсол намоед ё хизмат расонед. Давлат дар навбати худ уҳдадор аст, ки ҳуқуқи онҳоро ҳимоя карда, барои ҳамаи шаклҳои моликият шароити баробар фароҳам оварад. Ба ибораи дигар, Конститутсия ба соҳибкорон заминаи боэътимоди ҳуқуқӣ бахшида, онҳоро аз дахолати беасоси мақомотҳо муҳофизат мекунад.

Роҳи соҳибкорӣ дар Тоҷикистон осон набуд ва онро метавонем ба чор давраи асосӣ ҷудо мекунанд, ки ҳар яке хусусиятҳои худро дорад:

Давраи якум - солҳои 1991–1998, яъне давраи гузариш ва ташаккули заминаҳо. Ин давра бо мушкилоти зиёди сиёсиву иқтисодӣ, ҷанги шаҳрвандӣ ва гузариш аз низоми фармондеҳиву маъмурӣ ба муносибатҳои бозорӣ ҳамроҳ буд. Дар ин вақт соҳибкорӣ танҳо ба воя мерасид ва таъсири ниҳодҳои ғайрирасмӣ ба фазои соҳибкорӣ бештар буд. Бо вуҷуди ин, маҳз ҳамин солҳо заминаи ҳуқуқии соҳибкорӣ – аз ҷумла Қонуни соли 1991 «Дар бораи фаъолияти соҳибкорӣ» ва Конститутсияи соли 1994 гузошта шуд. Ин давраро метавон «давраи ташаккули заминаҳои ҳуқуқӣ» номид.

Давраи дуюм - солҳои 1999–2005, яъне давраи ташаккули ниҳодӣ. Ин давра бо ташаккули низоми муносибатҳои бозорӣ, хусусигардонии моликияти давлатӣ ва таъсиси ниҳодҳои дастгирии соҳибкорӣ хос аст. Дар ин давра мақомоти ваколатдор таъсис дода шуд ва қонунгузории соҳибкорӣ вобаста ба дастгирии фаъолияти соҳибкорӣ ташаккул ёфт. Ин марҳиларо метавон «марҳилаи ташаккули ниҳодӣ дастгирии давлатии соҳибкорӣ» номид, зеро маҳз дар ҳамин давра ниҳодҳои асосии дастгирӣ ба вуҷуд омаданд.

Давраи сеюм - солҳои 2006–2024, яъне давраи рушди босуръат ва ислоҳоти фазои сармоягузорӣ. Ин давра тӯлонӣ ва пурсамартарин давраи рушди соҳибкорӣ дар Тоҷикистон мебошад. Он бо таваҷҷуҳи бештари давлат ба рушди соҳибкорӣ, соддагардонии тартиби бақайдгирӣ ва иҷозатномадиҳӣ, коҳиш додани санҷишҳои фаъолияти соҳибкорӣ ва фароҳам овардани фазои мусоид барои соҳибкорон хос аст. Дар ин давра ислоҳоти зиёде амалӣ гардиданд, ки мақсади асосии онҳо кам кардани бори маъмурӣ ба соҳибкорон ва беҳтар намудани фазои сармоягузорӣ буд. Барои он ки бозор солим фаъолият кунад, танҳо қонунҳои иҷозатдиҳанда кифоя нест. Бинобар ин, соли 2017 Қонун «Дар бораи ҳимояи рақобат» қабул шуд. Ин қонун аз он ҳимоят мекунад, ки як ширкати калон бозорро инҳисор накунад ва ба соҳибкорони хурд монеа эҷод нанамояд. Муайян карда шудааст, ки агар ҳиссаи як ширкат дар бозор аз 35 фоиз зиёд бошад, он метавонад мавқеи ҳукмфармо дошта бошад ва бояд ба рақибон имконият диҳад.

Давраи чорум - аз соли 2025 инҷониб, яъне давраи нави рушди инноватсионӣ ва соҳибкории рақамӣ. Аз соли 2025 марҳалаи нави рушди соҳибкорӣ дар Тоҷикистон оғоз гардид, ки онро метавон «давраи рушди инноватсионӣ ва соҳибкории рақамӣ» номид. Ин давра бо таваҷҷуҳи бештар ба саноатикунонии босуръат, иқтисоди рақамӣ, зеҳни сунъӣ ва ҷалби сармояи хориҷӣ хос аст. Соли 2025 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сармоя ва ҳавасмандгардонии фаъолияти сармоягузорӣ» қабул ва Стратегияи ҷалби сармоя барои давраи то соли 2040 тасдиқ гардид.

Натиҷаҳои ин давра дар рақамҳо аён аст. Тавре дар суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд гардид, дар замони соҳибистиқлолӣ аз ҷониби соҳибкорону шахсони саховатпешаи кишвар зиёда аз 3300 корхонаву коргоҳи саноатӣ, беш аз 4300 иншооти соҳаи маориф, 2200 иншооти тандурустӣ, 2080 майдончаи варзиш ва 5100 иншооти хизматрасонӣ бунёду навсозӣ ва ба истифода дода шудааст. Бо саҳми онҳо 15 ҳазор километр роҳҳои маҳаллӣ азнавсозӣ ва 734 пул бунёд гардидааст. Дар 25 соли охир аз ҷониби соҳибкорон зиёда аз 4 миллион ҷойи корӣ таъсис дода шудааст. Танҳо дар солҳои 2019–2025 беш аз 2600 корхонаи саноатӣ бо зиёда аз 87 ҳазор ҷойи корӣ бунёд карда шудааст. Имрӯз ҳиссаи бахши хусусӣ ҳам дар маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ва ҳам дар таъмин намудани шуғли аҳолӣ 70 фоизро ташкил медиҳад. Беш аз 80 фоизи даромадҳои андозӣ ба буҷети давлатро бахши хусусӣ ташкил медиҳад. Ҳоло дар мамлакат 395 ҳазор субъекти соҳибкорӣ фаъолият дошта, шумораи онҳо нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 20 ҳазор зиёд гардидааст.

Дар ин давра ҳадафҳои стратегии давлат ба таври возеҳ муайян шудаанд: то соли 2030 расонидани шумораи субъектҳои соҳибкорӣ на кам аз 500 ҳазор, ду баробар зиёд кардани содироти маҳсулоти коркардшуда ва расонидани ҳиссаи қарзҳои ба истеҳсолот равонагардида дар сандуқи қарзии низоми бонкӣ ба беш аз 40 фоиз. Соли 2025 ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилии кишвар ба 177 миллиард сомонӣ расида, рушди воқеии иқтисодӣ 8,4 фоизро ташкил дод. Дар нуҳ моҳи соли 2026 низ суръати рушди иқтисоди миллӣ 8,3 фоиз таъмин гардид. Ҳаҷми содирот дар нуҳ моҳи соли 2026 нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 18,4 фоиз афзоиш ёфт. Шумораи ҳуҷҷатҳои иҷозатдиҳӣ аз 280 ба 164 кам карда шуд. Инчунин, мораторияҳо ба санҷишҳои фаъолияти соҳибкорӣ ҷорӣ гардиданд, ки ба пешгирӣ кардани санҷишҳои беасосу такрорӣ равона шуда буданд.

Дар самти дастгирии молиявӣ низ тадбирҳои нав андешида шуданд. Бо қарори Ҳукумати мамлакат Фонди кафолати қарзҳо таъсис дода шуд, ки қарзи лоиҳаҳои истеҳсолии соҳибкории хурду миёнаро кафолат медиҳад. Дар даҳ соли охир аз ҷониби ташкилотҳои қарзии молиявӣ ба иқтисоди кишвар 143 миллиард сомонӣ қарз дода шудааст. Танҳо дар соли 2025 ҳаҷми қарзҳои додашуда ба 30 миллиард сомонӣ расида, нисбат ба соли қаблӣ 22 фоиз афзоиш ёфтааст. Дар нуҳ моҳи соли ҷорӣ ташкилотҳои қарзии молиявӣ ба зиёда аз 5 миллион қарзгиранда ба маблағи умумии 26,8 миллиард сомонӣ қарз додаанд. Дар ин давра ҳиссаи қарзҳои ба соҳаҳои истеҳсолӣ равонашуда дар ҳаҷми умумии қарзҳои додашуда 27 фоизро ташкил додааст.

Дар самти андоз низ ислоҳот идома дорад. Бо Фармони Президенти мамлакат аз 10-уми январи соли 2025 ба ҳама намудҳои санҷиши фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ, ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз, то 1-уми январи соли 2027 мораторий эълон шудааст. Ин мораторий, ки дар доираи сиёсати давлатии дастгирии соҳибкорӣ бори панҷум ҷорӣ шудааст, ба пешгирӣ кардани санҷишҳои беасосу такрорӣ ва фароҳам овардани муҳити мусоид барои фаъолияти соҳибкорон равона гардидааст. Ҳамчунин, бо мақсади дастгирии минбаъдаи соҳибкории хурду миёна мораторий барои санҷиши ин субъектҳо, ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз, барои ду соли дигар – то 1-уми январи соли 2029 тамдид карда шуд.

Дар ин давра рушди соҳибкории занон ва ҷавонон низ таваҷҷуҳи хоса дорад. Ҳоло шумораи соҳибкорзанони фаъол ба 110 ҳазор нафар расида, 28 фоизи субъектҳои хоҷагидорро ташкил медиҳад. Дар нуҳ моҳи соли ҷорӣ ба занони соҳибкор 7,2 миллиард сомонӣ қарз дода шудааст, ки нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 29 фоиз зиёд мебошад. Инчунин, соли ҷорӣ ба муносибати ҷашни 35-солагии истиқлоли давлатӣ 112 нафар соҳибкорони фаъолу бонангу номуси кишвар барои саҳми арзандаашон дар рушди иқтисоди миллӣ ва корҳои ободониву созандагӣ бо мукофотҳои давлатӣ қадрдонӣ гардиданд. Бори нахуст озмуни ҷумҳуриявии «Соҳибкори сол» баргузор гардид, ки ин низ нишонаи таваҷҷуҳи хоси давлат ба ин бахш мебошад.

Соҳибкорӣ танҳо дар савдо ё истеҳсолот маҳдуд нест. Соҳаи маориф низ метавонад фазои муносиби тиҷорат бошад. Қонун «Дар бораи маориф» ва Кодекси андоз ба муассисаҳои таълимӣ имкон медиҳанд, ки ба фаъолияти соҳибкорӣ машғул шаванд. Барои ин давлат воситаҳои гуногуни дастгириро пешбинӣ кардааст: грантҳо, қарзҳои имтиёзнок, имтиёзҳои андозӣ ва шарикии давлат дар бахши хусусӣ. Ин имкон медиҳад, ки соҳаи маориф ҳам аз буҷет вобаста набошад ва ҳам барои шаҳрвандон хизматрасонии босифат пешниҳод кунад.

Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас, роҳи рушди соҳибкорӣ ҳанӯз ба охир нарасидааст ва як қатор мушкилот вуҷуд доранд, ки ҳалли худро талаб мекунанд. Яке аз мушкилоти асосӣ ин нокифоя будани сатҳи маърифати ҳуқуқии худи соҳибкорон мебошад. Баъзеи вақт онҳо аз ҳуқуқ ва уҳдадориҳои конститутсионии худ ба таври кофӣ хабар надоранд ва ба дахолати ғайриқонунӣ дучор мешаванд.

Дар баробари ин, яке аз самтҳои калидии ҳалли мушкилоти мавҷуда ва рушди минбаъдаи соҳибкорӣ ин кодификатсияи қонунгузории соҳибкорӣ мебошад. Имрӯз санадҳои меъёрии ҳуқуқие, ки фаъолияти соҳибкориро танзим мекунанд, дар санадҳои гуногуни қонунгузорӣ пароканда мебошанд. Ин парокандагӣ боиси он мегардад, ки соҳибкорон на ҳама вақт метавонанд маҷмуи қоидаҳои дахлдорро дар як ҷо пайдо кунанд ва ин ба бавуҷуд омадани хатогиҳо дар фаъолияти онҳо мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, зарурати қабули Кодекси соҳибкории Ҷумҳурии Тоҷикистон ба миён меояд, ки метавонад тамоми меъёрҳои асосии танзими фаъолияти соҳибкориро дар як санади ягона мутамарказ намояд. Чунин кодификатсия имкон медиҳад, ки қонунгузорӣ барои соҳибкорон фаҳмотар, дастрас ва шаффофтар гардад, ки ин омили муҳими баланд бардоштани сатҳи эътимод ба низоми ҳуқуқӣ ва ҷалби сармоя мебошад. Инчунин, дар Кодекси мазкур бояд механизмҳои ҳимояи ҳуқуқҳои соҳибкорон, тартиби дастгирии давлатӣ, воситаҳои молиявӣ ва андозӣ, инчунин ҷавобгарии мақомоти давлатӣ барои дахолати ғайриқонунӣ ба таври мушаххас муқаррар карда шаванд.

Хулоса, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунҳои дар асоси он қабулшуда барои соҳибкорон мисли як сипар ва роҳнамо хизмат мекунанд, зеро рушди иқтисодиёти кишвар бе рушди бахши хусусӣ имконнопазир аст. Тавре Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо соҳибкорону сармоягузорон аз 14 октябри соли 2026 дар фарҷоми суханронии худ гуфтанд: «Аз соҳибкорон интизорем, ки бо ташаббус, сармоя, технологияҳои муосир ва идоракунии самаранок истеҳсоли маҳсулоти рақобатнок, таъсиси ҷойҳои кории нав ва афзоиши содиротро таъмин намоянд». Ин даъвати Пешвои миллат пурра ба моддаи 12 Конститутсия асос ёфтааст, ки тибқи он давлат на танҳо озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкориро кафолат медиҳад, балки барои рушди он шароити мусоид ва ҳифзи ҳуқуқиро фароҳам меоварад. Аз ин рӯ, татбиқи амалии ин кафолатҳои конститутсионӣ дар шакли истеҳсоли маҳсулоти рақобатнок, таъсиси ҷойҳои кории нав ва афзоиши содирот метавонад соҳибкориро ба муҳаррики асосии ободии Тоҷикистон ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум табдил диҳад.

ДОНИЁР САНГИНЗОДА - муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои

Тоҷикистон оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардидааст, дар таърихи давлатдории навини тоҷикон ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ ва заминаи бунёдии ташаккули низоми нави ҳокимияти давлатӣ мавқеи муҳим дорад. Қабули Конститутсия на танҳо асосҳои сохтори конститутсионии давлатро муайян намуд, балки барои ташаккули низоми мустақили ҳокимияти судӣ, таҳкими қонуният, таъмини адолати судӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овард.

Яке аз дастовардҳои муҳимми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз он иборат аст, ки ҳокимияти судӣ дар баробари ҳокимияти қонунгузор ва иҷроия ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ эътироф гардид. Ин муқаррарот дар рушди назария ва амалияи давлатдории миллӣ марҳилаи сифатан навро оғоз намуд.

Агар дар низоми пешинаи давлатдорӣ фаъолияти судҳо бештар дар доираи сохтори ягонаи ҳокимияти давлатӣ баррасӣ мегардид, Конститутсияи соли 1994 мақоми ҳокимияти судиро дар асоси принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ муайян намуда, барои ташаккули низоми судии ҷавобгӯ ба талаботи давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд асос гузошт.

Мутобиқи моддаи 9 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад. Мазмуни ҳуқуқии ин муқаррарот аз он иборат аст, ки ҳар яке аз шохаҳои ҳокимияти давлатӣ дорои салоҳияти конститутсионӣ буда, фаъолияти худро дар доираи муқаррарнамудаи Конститутсия ва қонунҳо амалӣ менамояд.

Дар ин замина, ҳокимияти судӣ ҳамчун яке аз унсурҳои асосии механизми давлат на танҳо вазифаи баррасӣ ва ҳал намудани баҳсҳои ҳуқуқиро иҷро мекунад, балки дар ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таъмини волоияти Конститутсия ва қонунҳо, барқарор намудани ҳуқуқҳои вайроншуда ва таҳкими эътимоди ҷомеа ба адолати судӣ нақши муҳим мебозад.

Аз нуқтаи назари назарияи давлат ва ҳуқуқ, аҳаммияти Конститутсия дар ташаккули ҳокимияти судӣ танҳо бо муқаррар намудани сохтори судҳо маҳдуд намегардад. Конститутсия ҳамзамон моҳияти ҳокимияти судӣ, принсипҳои ташкил ва фаъолияти он, мақоми ҳуқуқии судяҳо, кафолатҳои мустақилияти онҳо ва муносибати ҳокимияти судиро бо дигар шохаҳои ҳокимияти давлатӣ муайян менамояд.

Аз ин рӯ, таҳқиқи нақши Конститутсия дар ташаккул ва рушди ҳокимияти судии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои дарки хусусиятҳои низоми судии миллӣ, арзёбии ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ ва муайян намудани самтҳои минбаъдаи такмили адолати судӣ аҳаммияти назариявӣ ва амалӣ дорад.

1. Конститутсия ҳамчун асоси ҳуқуқии ташаккули ҳокимияти судӣ.

Боби ҳаштуми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки моддаҳои 84–92-ро дар бар мегирад, асосҳои конститутсионии ташкил ва фаъолияти ҳокимияти судиро муқаррар менамояд.

Моддаи 84 мустақилияти ҳокимияти судиро эътироф намуда, вазифаи асосии онро ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиатҳои давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонуният ва адолат муайян кардааст. Ҳамчунин, дар ин модда низоми судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбинӣ гардида, таъсиси судҳои фавқулода манъ карда шудааст.

Мазмуни ин муқаррароти конститутсионӣ имкон медиҳад, ки нақши Конститутсия дар ташаккули ҳокимияти судӣ аз чанд ҷиҳат арзёбӣ гардад.

Якум, нақши таъсисдиҳанда. Конститутсия ҳокимияти судиро ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ муқаррар намуда, мақоми онро дар низоми давлатдорӣ муайян кард.

Дуюм, нақши ташкилӣ-ҳуқуқӣ. Конститутсия асосҳои низоми судӣ, талабот нисбат ба судяҳо, муҳлати ваколати онҳо ва принсипҳои фаъолияти судиро муқаррар намуд.

Сеюм, нақши кафолатдиҳанда. Конститутсия мустақилияти судяҳо, итоати онҳо танҳо ба Конститутсия ва қонун, инчунин манъи дахолат ба фаъолияти судиро кафолат медиҳад.

Чорум, нақши ҳуқуқмуҳофизатӣ. Ҳокимияти судӣ ҳамчун воситаи ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, барқарор намудани ҳуқуқҳои вайроншуда ва таъмини адолат эътироф гардидааст.

Панҷум, нақши ислоҳотӣ. Муқаррароти конститутсионӣ барои қабули қонунҳои конститутсионӣ, такмили сохтори судҳо ва гузаронидани ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ асос гузоштаанд.

Дар ин замина бояд таъкид намуд, ки мустақилияти ҳокимияти судӣ маънои берун будани онро аз низоми ягонаи ҳокимияти давлатӣ надорад. Баръакс, ҳокимияти судӣ ҳамчун қисми таркибии механизми давлат бо дигар шохаҳои ҳокимият дар доираи салоҳияти конститутсионӣ муносибат менамояд.

2. Нақши Конститутсия дар таъмини мустақилияти судяҳо.

Мустақилияти судяҳо яке аз шартҳои асосии амалӣ гардидани адолати судӣ мебошад. Бе таъмини мустақилияти воқеии судяҳо ҳифзи самараноки ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, баррасии беғаразонаи парвандаҳо ва татбиқи одилонаи қонун имконнопазир мегардад.

Моддаи 87 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар менамояд, ки судяҳо дар фаъолияти худ мустақил буда, танҳо ба Конститутсия ва қонун итоат мекунанд ва дахолат ба фаъолияти онҳо манъ мебошад.

Аз нигоҳи назариявӣ-ҳуқуқӣ, мустақилияти судяҳо дорои ду ҷанбаи асосӣ мебошад: мустақилияти институтсионалии ҳокимияти судӣ нисбат ба дигар шохаҳои ҳокимият ва мустақилияти мурофиавии судя ҳангоми баррасии парвандаи мушаххас.

Мустақилияти судя маънои онро дорад, ки ӯ ҳангоми қабули санади судӣ бояд танҳо талаботи Конститутсия, қонун ва далелҳои дар мурофиаи судӣ таҳқиқшударо ба роҳбарӣ гирад. Дар баробари ин, мустақилияти судяҳо набояд ҳамчун озод будан аз ҷавобгарӣ фаҳмида шавад. Мустақилият бо масъулияти касбӣ, риояи одоби судягӣ, беғаразӣ, поквиҷдонӣ ва асоснокии санадҳои судӣ робитаи бевосита дорад.

3. Конститутсия ва ташаккули низоми судии Ҷумҳурии Тоҷикистон.

Қабули Конститутсияи соли 1994 барои рушди низоми судии Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи нави ҳуқуқӣ фароҳам овард. Дар асоси муқаррароти конститутсионӣ фаъолияти Суди конститутсионӣ, Суди Олӣ, Суди Олии иқтисодӣ, судҳои ҳарбӣ, судҳои вилоятӣ, шаҳрӣ, ноҳиявӣ ва судҳои иқтисодӣ дар низоми ҳокимияти судӣ муайян гардид.

Минбаъд Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон» асосҳои ташкилӣ ва ҳуқуқии фаъолияти судҳоро мушаххас намуд. Тибқи моддаи 2 Қонуни зикргардида, ҳокимияти судӣ танҳо аз ҷониби судҳо амалӣ гардида, ягон мақомот ё шахси дигар ҳуқуқи амалӣ намудани адолати судиро надорад.

Дар ташаккули низоми судӣ нақши Суди конститутсионӣ махсусан муҳим мебошад. Ин мақомот дар таъмини волоияти Конститутсия, баррасии масъалаҳои мутобиқати санадҳои ҳуқуқӣ ба Конститутсия ва ҳифзи асосҳои сохтори конститутсионӣ мавқеи махсус дорад.

Ҳамзамон, Суди Олӣ ва Суди Олии иқтисодӣ дар доираи салоҳияти худ барои таъмини татбиқи дурусти қонунгузорӣ ва рушди таҷрибаи судӣ аҳаммияти калон доранд.

4. Конститутсия ҳамчун заминаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ.

Нақши Конститутсия дар ташаккули ҳокимияти судӣ танҳо ба давраи қабули он маҳдуд намегардад. Муқаррароти конститутсионӣ минбаъд ҳамчун асоси ҳуқуқии ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ хизмат намуданд.

Дар ҷараёни рушди давлатдории миллӣ зарурати баланд бардоштани самаранокии фаъолияти судҳо, таҳкими мустақилияти судяҳо, такмили қонунгузории мурофиавӣ ва беҳтар намудани дастрасии шаҳрвандон ба адолати судӣ ба миён омад.

Дар заминаи боби ҳаштуми Конститутсия 3 ноябри соли 1995 як қатор қонунҳои конститутсионӣ оид ба фаъолияти судҳо қабул гардиданд, ки барои ташаккули сохтори ҳуқуқии низоми судии давлати соҳибистиқлол аҳаммияти муҳим доштанд.

Аз нуқтаи назари рушди минбаъда, ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ бояд на танҳо ба тағйироти ташкилӣ, балки ба баланд бардоштани сифати адолати судӣ, асоснокии санадҳои судӣ, таъмини иҷрои онҳо ва таҳкими эътимоди аҳолӣ ба мақомоти судӣ равона карда шавад.

5. Нақши Конститутсия дар таъмини ҳуқуқи инсон ба ҳимояи судӣ.

Яке аз муҳимтарин ҷанбаҳои нақши Конститутсия дар рушди ҳокимияти судӣ муқаррар намудани кафолатҳои ҳуқуқи инсон ба ҳимояи судӣ мебошад.

Моддаи 19 Конститутсия кафолати ҳимояи судиро пешбинӣ менамояд. Ин муқаррарот ба шаҳрвандон ва дигар шахсон имконият медиҳад, ки барои ҳифзи ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунии худ ба суд муроҷиат намоянд. Моддаи 88 бошад, принсипҳои асосии мурофиаи судӣ, аз ҷумла мубоҳисавӣ будани мурофиа, баробарии тарафҳо ва ошкоро гузаронидани муҳокимаи судиро муқаррар кардааст.

Аз ин лиҳоз, ҳокимияти судӣ дар низоми конститутсионии Тоҷикистон на танҳо мақоми ҳалкунандаи баҳсҳои ҳуқуқӣ, балки яке аз кафолатҳои асосии амалишавии ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд мебошад.

6. Самтҳои минбаъдаи таҳкими ҳокимияти судӣ.

Бо дарназардошти талаботи Конститутсия ва хусусиятҳои рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ, самтҳои зерини такмили фаъолияти ҳокимияти судӣ қобили таваҷҷуҳ мебошанд:

1. Таҳкими кафолатҳои воқеии мустақилияти судяҳо ва пешгирии ҳама гуна дахолат ба фаъолияти онҳо.

2. Такмили механизмҳои интихоб, таъин, омодасозӣ ва бозомӯзии касбии судяҳо.

3. Баланд бардоштани сифати санадҳои судӣ, асоснокии ҳуқуқии онҳо ва таъмини ягонагии таҷрибаи судӣ.

4. Рушди рақамикунонии фаъолияти судҳо ва истифодаи технологияҳои муосир бо риояи кафолатҳои мурофиавӣ.

5. Тақвияти дастрасии аҳолӣ ба адолати судӣ, аз ҷумла расонидани ёрии ҳуқуқӣ ба гурӯҳҳои осебпазир.

6. Такмили механизмҳои иҷрои санадҳои судӣ.

7. Баланд бардоштани сатҳи шаффофияти фаъолияти судҳо ва эътимоди ҷомеа ба адолати судӣ.

8. Таҳкими масъулияти касбӣ ва риояи меъёрҳои одоби судягӣ.

7. Заминаҳои таърихӣ ва ҳуқуқии ташаккули ҳокимияти судӣ дар Тоҷикистон.

Барои муайян намудани нақши Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ташаккул ва рушди ҳокимияти судӣ, пеш аз ҳама, зарур аст, ки хусусиятҳои таърихии пайдоиш ва инкишофи мақомоти судӣ дар давраҳои гуногуни давлатдории тоҷикон мавриди таҳлил қарор дода шаванд. Зеро ҳокимияти судӣ ҳамчун падидаи давлатӣ ва ҳуқуқӣ дар натиҷаи рушди тӯлонии муносибатҳои ҷамъиятӣ, ташаккули давлат ва такмили воситаҳои ҳалли баҳсҳои ҳуқуқӣ ба вуҷуд омадааст.

Дар таърихи давлатдории тоҷикон фаъолияти судӣ дорои решаҳои амиқи таърихӣ мебошад. Ҳанӯз дар давраҳои давлатдории қадим масъалаҳои барқарор намудани адолат, ҳалли баҳсҳо, муайян намудани ҷавобгарии шахсон ва ҳифзи тартиботи ҷамъиятӣ тавассути ниҳодҳои муайяни давлатӣ ва ҷамъиятӣ амалӣ мегардиданд.

Дар давраи давлатдории Сомониён фаъолияти судӣ дар асоси меъёрҳои ҳуқуқи исломӣ, урфу одат ва анъанаҳои ҳуқуқии мавҷуда ба роҳ монда шуда буд. Қозиён дар ҳалли баҳсҳои ҳуқуқӣ, баррасии масъалаҳои оилавӣ, молумулкӣ ва дигар муносибатҳои ҷамъиятӣ нақши муҳим мебозиданд. Бо вуҷуди ин, сохтори судии он давраро набояд бо ҳокимияти судӣ ба маънои муосири конститутсионӣ яксон донист, зеро принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ҳанӯз шакли ҳуқуқии имрӯзаи худро пайдо накарда буд.

Дар давраи шуравӣ низоми судии Тоҷикистон дар доираи низоми умумии судии Иттиҳоди Шуравӣ ташаккул ва рушд ёфт. Конститутсияҳои Ҷумҳурии Шуравии Сотсиалистии Тоҷикистон асосҳои ташкил ва фаъолияти судҳоро муайян менамуданд. Аммо хусусияти асосии ин низом дар он ифода меёфт, ки принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба се шохаи мустақил ҳамчун асоси ташкили ҳокимияти давлатӣ эътироф намегардид.

Бо ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ 9 сентябри соли 1991 зарурати ташаккули низоми нави ҳокимияти давлатӣ, аз ҷумла ҳокимияти судӣ, ба миён омад. Давлати соҳибистиқлол ба низоми судие ниёз дошт, ки ба талаботи соҳибихтиёрии давлатӣ, волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва принсипҳои давлати ҳуқуқбунёд ҷавобгӯ бошад.

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар ин раванд марҳилаи муайянкунанда гардид. Конститутсия барои гузариш аз низоми судии давраи шуравӣ ба низоми ҳокимияти судии давлати соҳибистиқлол асоси ҳуқуқӣ фароҳам овард.

Аз нуқтаи назари назариявӣ-ҳуқуқӣ, ин гузариш танҳо тағйир ёфтани номи мақомоти судӣ ё сохтори ташкилии онҳоро ифода намекард. Моҳияти асосии он дар тағйир ёфтани мақоми конститутсионии суд, муайян гардидани муносибати он бо дигар шохаҳои ҳокимияти давлатӣ ва эътирофи ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ҳамчун яке аз вазифаҳои асосии ҳокимияти судӣ зоҳир мегардид.

Бинобар ин, нақши таърихии Конститутсияи соли 1994 дар ташаккули ҳокимияти судӣ аз он иборат аст, ки он барои рушди минбаъдаи низоми судии миллӣ дар асоси принсипҳои нави конститутсионӣ замина гузошт.

8. Тағйиру иловаҳои конститутсионӣ ва таъсири онҳо ба рушди ҳокимияти судӣ.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ дар баробари муайян намудани асосҳои устувори давлатдорӣ, имконияти такмили сохтори ҳокимияти давлатиро бо дарназардошти талаботи рушди ҷомеа пешбинӣ менамояд.

Дар давраи истиқлолияти давлатӣ ба Конститутсия солҳои 1999, 2003 ва 2016 тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд. Ин тағйирот ба масъалаҳои гуногуни сохтори давлатӣ, мақоми мақомоти ҳокимият ва низоми ҳуқуқии мамлакат дахл доштанд.

Аз нигоҳи ташаккули ҳокимияти судӣ, таҳлили ин марҳилаҳо имкон медиҳад, ки рушди низоми судӣ ҳамчун раванди пайвастаи такмили асосҳои конститутсионӣ арзёбӣ гардад.

Тағйиру иловаҳои конститутсионии соли 1999 дар шароити таҳкими сулҳу субот ва ташаккули институтҳои давлатдории миллӣ амалӣ гардиданд. Дар ин марҳила масъалаҳои такмили низоми ҳокимияти давлатӣ ва таҳкими асосҳои ҳуқуқии фаъолияти мақомоти давлатӣ аҳаммияти махсус пайдо карданд.

Тағйиру иловаҳои соли 2003 ба як қатор масъалаҳои ташкил ва фаъолияти мақомоти давлатӣ, аз ҷумла низоми судӣ, дахл доштанд. Аз ҷумла, муҳлати ваколати судяҳо дар таҳрири минбаъдаи Конститутсия тағйир ёфта, барои устувории фаъолияти касбии онҳо заминаи иловагӣ фароҳам оварда шуд.

Тағйиру иловаҳои соли 2016 низ ба баъзе муқаррароти марбут ба ҳокимияти судӣ таъсир расониданд. Аз ҷумла, масъалаҳои талабот нисбат ба номзадҳо ба вазифаи судягӣ ва шартҳои ишғоли ин вазифа дар доираи такмили асосҳои конститутсионии фаъолияти судҳо баррасӣ гардиданд.

Дар маҷмуъ, тағйиру иловаҳои конститутсионӣ нишон медиҳанд, ки ташаккули ҳокимияти судӣ раванди анҷомёфта нест. Он бо рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ, тағйирёбии талаботи ҷомеа ба адолати судӣ ва зарурати такмили механизмҳои ҳифзи ҳуқуқи инсон алоқаманд мебошад.

Ҳамзамон, бояд таъкид намуд, ки самаранокии тағйироти конститутсионӣ на танҳо аз мазмуни меъёрҳои қабулшуда, балки аз татбиқи онҳо дар қонунгузории соҳавӣ ва фаъолияти амалии судҳо вобаста аст.

9. Конститутсия ва ташаккули мақоми ҳуқуқии судя дар Ҷумҳурии Тоҷикистон.

Яке аз масъалаҳои марказии ташаккули ҳокимияти судӣ муайян намудани мақоми конститутсионӣ-ҳуқуқии судя мебошад. Судя ҳамчун шахси мансабдоре, ки аз номи давлат адолати судиро амалӣ менамояд, дар механизми ҳокимияти давлатӣ мавқеи махсус дорад. Мақоми ҳуқуқии ӯ аз маҷмуи ҳуқуқҳо, уҳдадориҳо, кафолатҳои мустақилият, маҳдудиятҳои касбӣ ва асосҳои ҷавобгарӣ иборат мебошад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои муайян намудани мақоми ҳуқуқии судяҳо асос гузошта, принсипҳои мустақилият, итоат ба Конститутсия ва қонун, дахлнопазирӣ ва талаботи касбиро пешбинӣ намудааст.

Аз нуқтаи назари назарияи ҳуқуқ, мақоми судя аз мақоми дигар хизматчиёни давлатӣ бо хусусияти амалисозии адолати судӣ фарқ мекунад. Агар мақомоти иҷроия асосан вазифаҳои идоракунии давлатиро иҷро намоянд, судя дар доираи мурофиаи судӣ баҳси ҳуқуқиро ҳал карда, санади ҳатмии судӣ қабул менамояд. Маҳз ҳамин хусусият зарурати пешбинӣ намудани кафолатҳои махсуси мустақилияти судяро ба миён меорад.

Дар баробари ин, мақоми судя танҳо бо ҳуқуқ ва кафолатҳои ӯ маҳдуд намегардад. Судя бояд дорои донишҳои амиқи ҳуқуқӣ, таҷрибаи касбӣ, ҷаҳонбинии васеъ, фарҳанги баланди ҳуқуқӣ ва сифатҳои муносиби ахлоқӣ бошад.

Аз ин рӯ, таҳкими мақоми конститутсионии судя бояд бо баланд бардоштани масъулияти касбӣ, такмили низоми омодасозӣ ва бозомӯзии судяҳо, риояи одоби судягӣ ва пешгирии омилҳое, ки метавонанд ба беғаразии адолати судӣ таъсир расонанд, алоқаманд бошад.

Мустақилияти судя, пеш аз ҳама, кафолати ҳуқуқи шахс ба муҳокимаи одилонаи судӣ мебошад. Аз ин лиҳоз, он набояд ҳамчун имтиёзи шахсии судя, балки ҳамчун шарти зарурии таъмини адолати судӣ арзёбӣ гардад.

10. Нақши Конститутсия дар ташаккули назорати конститутсионӣ ва таҳкими волоияти қонун.

Яке аз самтҳои муҳимми таъсири Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ташаккули ҳокимияти судӣ таъсиси заминаҳои ҳуқуқии назорати конститутсионӣ мебошад. Ин ниҳод дар низоми давлатдории муосир мавқеи махсус дошта, барои таъмини волоияти Конститутсия ва мутобиқати санадҳои ҳуқуқӣ ба талаботи он хизмат менамояд.

Моҳияти назорати конститутсионӣ дар он ифода меёбад, ки санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва қарорҳои мақомоти давлатӣ дар доираи салоҳияти муқарраргардида аз ҷиҳати мутобиқат ба Конститутсия мавриди санҷиш қарор мегиранд.

Моддаи 89 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон асосҳои ташкил ва фаъолияти Суди конститутсиониро муқаррар намуда, салоҳияти онро дар самти муайян намудани мутобиқати санадҳои ҳуқуқӣ ба Конститутсия пешбинӣ менамояд.

Аҳаммияти назариявӣ ва амалии назорати конститутсионӣ дар он аст, ки он ба таъмини ягонагии низоми ҳуқуқӣ, пешгирии мухолифати санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ба Конститутсия ва ҳифзи асосҳои сохтори конститутсионӣ мусоидат мекунад.

Дар ин замина, Суди конститутсионӣ на танҳо ҳамчун мақоми махсуси ҳокимияти судӣ, балки ҳамчун яке аз воситаҳои таъмини волоияти Конститутсия баромад менамояд.

Аз нуқтаи назари назарияи давлат ва ҳуқуқ, фаъолияти Суди конститутсионӣ бо принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ низ робитаи бевосита дорад. Назорати конститутсионӣ имкон медиҳад, ки фаъолияти мақомоти давлатӣ дар доираи салоҳияти муқаррарнамудаи Конститутсия арзёбӣ гардад.

Ҳамин тариқ, Конститутсия бо пешбинӣ намудани назорати конститутсионӣ барои ташаккули яке аз механизмҳои муҳимми ҳифзи сохтори конститутсионии давлат ва таъмини қонунияти конститутсионӣ замина гузоштааст.

11. Конститутсия ва таъмини ягонагии ҳокимияти судӣ дар шароити гуногуншаклии судҳо.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон адолати судӣ тавассути судҳои дорои салоҳияти гуногун амалӣ карда мешавад. Мавҷудияти судҳои конститутсионӣ, умумӣ, иқтисодӣ ва ҳарбӣ хусусияти махсуси низоми судиро ифода менамояд. Бо вуҷуди гуногунии салоҳият ва хусусиятҳои мурофиавии судҳо, ҳамаи онҳо дар асоси Конститутсия ва қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият менамоянд.

Ягонагии ҳокимияти судӣ маънои якхела будани салоҳияти ҳамаи судҳоро надорад. Баръакс, он ифодаи умумияти асосҳои конститутсионӣ, принсипҳои адолати судӣ ва мақсади ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон мебошад. Аз ин нуқтаи назар, Конститутсия дар як вақт ду вазифаи муҳимро иҷро менамояд: аз як тараф, ягонагии асосҳои ҳокимияти судиро таъмин мекунад ва аз тарафи дигар, барои махсусгардонии судҳо вобаста ба хусусияти баҳсҳои ҳуқуқӣ имконият фароҳам меорад.

Махсусгардонии судҳо метавонад ба баланд бардоштани сифати баррасии парвандаҳо, рушди донишҳои касбии судяҳо ва таъмини татбиқи дурусти қонунгузорӣ мусоидат намояд. Дар баробари ин, фаъолияти судҳои дорои салоҳияти гуногун бояд ба принсипҳои ягонаи конститутсионӣ, аз ҷумла мустақилияти судяҳо, баробарии тарафҳо, ошкоро будани мурофиа ва ҳуқуқ ба ҳимояи судӣ асос ёбад.

12. Конститутсия ва дурнамои рушди ҳокимияти судӣ дар шароити муосир.

Дар шароити рушди ҷомеаи иттилоотӣ, густариши муносибатҳои иқтисодӣ, рақамикунонии идоракунии давлатӣ ва пайдоиши муносибатҳои нави ҳуқуқӣ дар назди ҳокимияти судӣ вазифаҳои нав ба миён меоянд. Муқаррароти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои мутобиқ намудани фаъолияти судҳо ба ин тағйирот заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меоранд.

Яке аз масъалаҳои муҳим дар ин самт истифодаи технологияҳои иттилоотӣ дар фаъолияти судҳо мебошад. Рақамикунонии мурофиаи судӣ, пешниҳоди электронии ҳуҷҷатҳо, дастрасии фосилавӣ ба иттилооти судӣ ва истифодаи низомҳои электронии идоракунии парвандаҳо метавонанд ба баланд бардоштани самаранокии адолати судӣ мусоидат намоянд.

Бо вуҷуди ин, татбиқи технологияҳои муосир бояд бо риояи кафолатҳои конститутсионӣ, аз ҷумла ҳуқуқ ба ҳимояи судӣ, баробарии тарафҳо, ҳифзи маълумоти шахсӣ ва мустақилияти судяҳо амалӣ карда шавад.

Махсусан, истифодаи зеҳни сунъӣ дар фаъолияти судӣ масъалаҳои нави назариявӣ ва ҳуқуқиро ба миён меорад. Зеҳни сунъӣ метавонад барои ҷустуҷӯ ва таҳлили санадҳои ҳуқуқӣ, омӯзиши таҷрибаи судӣ ва омодасозии ҳуҷҷатҳои мурофиавӣ ҳамчун воситаи ёрирасон истифода гардад. Аммо қабули қарорҳои дорои оқибатҳои ҳуқуқӣ бояд бо риояи салоҳияти судя ва кафолатҳои мурофиавӣ сурат гирад. Дар ин робита, зарур аст, ки рушди технологияҳои рақамӣ ба таҳкими адолати судӣ мусоидат намояд, на ба маҳдуд гардидани мустақилияти судя ё ҳуқуқҳои иштирокчиёни мурофиа.

Ҳамзамон, дурнамои рушди ҳокимияти судӣ бо масъалаҳои баланд бардоштани сифати омодасозии кадрҳои судӣ, такмили қонунгузории мурофиавӣ, таъмини иҷрои санадҳои судӣ ва рушди фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа алоқаманд мебошад.

Аз ин рӯ, Конститутсия бояд на танҳо ҳамчун асоси ташаккули ҳокимияти судӣ, балки ҳамчун меъёри ҳуқуқии арзёбии самтҳои минбаъдаи ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ баррасӣ гардад.

13. Марҳилаҳои конститутсионии ташаккул ва рушди ҳокимияти судӣ.

Ташаккули ҳокимияти судии Ҷумҳурии Тоҷикистонро аз нигоҳи таърихӣ ва назариявӣ-ҳуқуқӣ метавон ба якчанд марҳилаи ба ҳам алоқаманд ҷудо намуд. Чунин даврабандӣ имкон медиҳад, ки таъсири Конститутсия ба ташкили низоми судӣ, муайян намудани мақоми судяҳо ва рушди кафолатҳои адолати судӣ мушаххастар арзёбӣ гардад.

Марҳилаи якум — солҳои 1991–1994: ташаккули заминаҳои ҳокимияти судии давлати соҳибистиқлол. Пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ташаккули низоми мустақили мақомоти давлатӣ, аз ҷумла мақомоти судӣ, оғоз намуд. Дар ин давра фаъолияти судҳо ҳанӯз дар асоси қисми зиёди қонунгузории қаблан амалкунанда сурат мегирифт.

Хусусияти асосии ин марҳила дар он ифода меёфт, ки зарурати гузариш ба низоми нави конститутсионии ҳокимияти давлатӣ ба миён омад. Ташкили ҳокимияти судӣ бояд ба талаботи соҳибихтиёрии давлатӣ, мустақилияти мақомоти давлатӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон мутобиқ карда мешуд.

Марҳилаи дуюм — солҳои 1994–1999: бунёди асосҳои конститутсионии ҳокимияти судӣ. Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 оғози марҳилаи нави ташаккули ҳокимияти судӣ гардид. Дар моддаи 9 принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ муқаррар карда шуд. Боби ҳаштуми Конститутсия бошад, асосҳои ташкил ва фаъолияти ҳокимияти судиро муайян намуд. Маҳз дар ин давра барои рушди фаъолияти Суди конститутсионӣ, Суди Олӣ, Суди Олии иқтисодӣ ва дигар судҳо заминаҳои конститутсионӣ ва қонунгузорӣ мустаҳкам гардиданд.

Аҳаммияти ин марҳила дар гузариш аз фаҳмиши суд ҳамчун мақомоти татбиқкунандаи қонун ба эътирофи ҳокимияти судӣ ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ ифода меёбад.

Марҳилаи сеюм — солҳои 1999–2003: такмили асосҳои конститутсионӣ ва устувории низоми судӣ. Дар ин марҳила тағйиру иловаҳои конститутсионӣ ва рушди қонунгузории соҳавӣ барои такмили фаъолияти мақомоти давлатӣ замина фароҳам оварданд.

Бо таҳкими асосҳои давлатдорӣ масъалаҳои баланд бардоштани сифати адолати судӣ, такмили сохтори судҳо ва таъмини мустақилияти судяҳо аҳаммияти бештар пайдо карданд.

Дар ин давра зарурати ҳамоҳангсозии қонунгузории судӣ бо принсипҳои конститутсионӣ, инчунин такмили механизмҳои мурофиавии ҳифзи ҳуқуқи инсон равшантар гардид.

Марҳилаи чорум — солҳои 2003–2016: рушди кафолатҳои конститутсионӣ ва ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ. Дар ин давра такмили қонунгузории судӣ, рушди қонунгузории мурофиавӣ ва баланд бардоштани самаранокии фаъолияти судҳо ба самтҳои муҳимми сиёсати ҳуқуқии давлат табдил ёфтанд.

Тағйироти конститутсионии соли 2003 ба масъалаҳои муҳлати ваколати судяҳо низ дахл дошт. Ин масъала аз нуқтаи назари таъмини устувории фаъолияти касбии судяҳо аҳаммияти махсус дорад.

Дар баробари ин, қабули санадҳои нави қонунгузории мурофиавӣ ва рушди институтҳои ҳимояи судӣ барои таҳкими кафолатҳои ҳуқуқи инсон мусоидат намуданд.

Марҳилаи панҷум — аз соли 2016 то имрӯз: такмили фаъолияти ҳокимияти судӣ дар шароити рушди давлатдории муосир. Тағйиру иловаҳои конститутсионии соли 2016 ба масъалаҳои муайяни мақоми ҳуқуқии судяҳо ва талабот нисбат ба онҳо таъсир расониданд. Дар ин марҳила масъалаҳои баланд бардоштани сатҳи касбии судяҳо, рушди технологияҳои иттилоотӣ, такмили идоракунии судӣ ва таъмини дастрасии шаҳрвандон ба адолати судӣ аҳаммияти бештар пайдо мекунанд.

Аз ин рӯ, рушди ҳокимияти судӣ дар шароити муосир бояд ҳамчун раванди пайвастаи татбиқи кафолатҳои конститутсионӣ, такмили қонунгузорӣ ва баланд бардоштани самаранокии адолати судӣ арзёбӣ гардад.

14. Такмили қонунгузории судӣ ва аҳаммияти тағйироти соли 2026

Яке аз натиҷаҳои асосии татбиқи муқаррароти Конститутсия ташаккули қонунгузории мустақили судӣ мебошад. Дар ин самт Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 26 июли соли 2014, №1084 «Дар бораи судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон» мавқеи марказӣ дорад. Қонуни мазкур асосҳои ҳуқуқии ташкил ва фаъолияти судҳо, тартиби интихоб ва таъини судяҳо, кафолатҳои мустақилияти онҳо ва масъалаҳои ташкилии фаъолияти ҳокимияти судиро танзим менамояд.

Дар солҳои минбаъда ба ин қонун тағйиру иловаҳои зиёд ворид карда шуданд. Аз ҷумла, Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 июни соли 2026, №2258 ба як қатор меъёрҳои он тағйирот ворид намуд. Муқаррароти моддаи 15 дар таҳрири амалкунанда муҳлати ваколати судяҳоро 10 сол муайян менамояд.

Аҳаммияти ин тағйиротро дар робита бо талаботи моддаи 84 Конститутсия бояд арзёбӣ намуд, ки муҳлати даҳсолаи ваколати судяҳоро муқаррар мекунад. Ҳамоҳангии меъёрҳои конститутсионӣ ва қонунгузории соҳавӣ яке аз шартҳои таъмини устувории мақоми ҳуқуқии судя мебошад.

Дар баробари ин, тағйироти қонунгузорӣ бояд аз нуқтаи назари таъсири воқеии онҳо ба мустақилияти судяҳо, сифати баррасии парвандаҳо, дастрасии шаҳрвандон ба адолати судӣ ва самаранокии идоракунии судӣ таҳлил карда шаванд.

Аз нигоҳи назариявӣ-ҳуқуқӣ, рушди қонунгузории судӣ бояд ба се талаботи асосӣ ҷавобгӯ бошад: мутобиқат ба Конститутсия, таъмини мустақилияти воқеии ҳокимияти судӣ ва ҳифзи самараноки ҳуқуқу озодиҳои инсон.

15. Аҳаммияти Конститутсия дар таҳкими адолати судӣ ва давлатдории ҳуқуқбунёд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо асосҳои ташкилии ҳокимияти судиро муқаррар менамояд, балки моҳияти иҷтимоӣ ва ҳуқуқии фаъолияти онро низ муайян мекунад. Дар давлати ҳуқуқбунёд суд бояд ҳамчун мақоми мустақили ҳалли баҳсҳои ҳуқуқӣ, ҳифзи ҳуқуқҳои вайроншуда ва таъмини татбиқи одилонаи қонун фаъолият намояд.

Дар ин робита, байни мафҳумҳои «ҳокимияти судӣ» ва «адолати судӣ» фарқ гузоштан зарур аст. Ҳокимияти судӣ яке аз шохаҳои ҳокимияти давлатӣ буда, адолати судӣ шакли асосии амалишавии он мебошад.

Ин фарқият аҳаммияти назариявӣ дорад, зеро ҳокимияти судӣ ҳамчун институти давлатӣ дорои сохтор, салоҳият, субъектҳо ва кафолатҳои махсус мебошад. Адолати судӣ бошад, фаъолияти мурофиавиест, ки тавассути он судҳо парвандаҳоро баррасӣ намуда, қарорҳои дахлдори ҳуқуқӣ қабул мекунанд.

Аз ин рӯ, самаранокии ҳокимияти судиро набояд танҳо бо шумораи парвандаҳои баррасишуда ё санадҳои қабулгардида муайян кард. Меъёрҳои асосии арзёбӣ бояд қонуният, асоснокӣ ва адолатнокии санадҳои судӣ, риояи ҳуқуқи иштирокчиёни мурофиа, муҳлатҳои оқилонаи баррасии парвандаҳо ва иҷрои воқеии қарорҳои судӣ бошанд.

Маҳз дар ҳамин ҷанба нақши Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ бештар зоҳир мегардад. Он меъёрҳои бунёдиеро муқаррар мекунад, ки фаъолияти тамоми мақомоти судӣ бояд ба онҳо мутобиқ бошад.

Хулоса. Таҳлили таърихӣ, назариявӣ ва ҳуқуқии нақши Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ташаккул ва рушди ҳокимияти судӣ нишон медиҳад, ки қабули он дар соли 1994 барои ташаккули низоми нави адолати судӣ марҳилаи муайянкунанда гардид.

Конститутсия ҳокимияти судиро ҳамчун шохаи мустақили ҳокимияти давлатӣ эътироф намуда, асосҳои ташкил ва фаъолияти судҳо, мақоми ҳуқуқии судяҳо, принсипҳои адолати судӣ ва кафолатҳои ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсонро муайян кард.

Дар давраи минбаъдаи давлатдории миллӣ муқаррароти конститутсионӣ барои ташаккули қонунгузории судӣ, рушди низоми судҳо ва гузаронидани ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам оварданд. Аҳаммияти Конститутсия дар ин самт аз он иборат аст, ки он мустақилияти ҳокимияти судиро бо вазифаи ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таъмини адолат пайваст намуд.

Ҳамзамон, рушди минбаъдаи ҳокимияти судӣ тақозо менамояд, ки кафолатҳои конститутсионӣ дар фаъолияти амалии судҳо пурра татбиқ гардида, сифати адолати судӣ, мустақилияти судяҳо, дастрасии шаҳрвандон ба ҳимояи судӣ ва иҷрои санадҳои судӣ пайваста такмил дода шаванд.

Тағйиру иловаҳои конститутсионӣ ва рушди қонунгузории судӣ нишон медиҳанд, ки ташаккули ҳокимияти судӣ раванди пайваста буда, бо талаботи рушди давлатдории миллӣ ва ҷомеаи муосир алоқаманд мебошад.

Дар шароити кунунӣ вазифаи асосӣ на танҳо нигоҳ доштани кафолатҳои конститутсионии мустақилияти судяҳо, балки таъмини татбиқи воқеии онҳо, баланд бардоштани сифати адолати судӣ ва таҳкими эътимоди ҷомеа ба ҳокимияти судӣ мебошад.

Аз ин рӯ, нақши Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ташаккул ва рушди ҳокимияти судӣ дорои хусусияти бунёдӣ, ташкилӣ-ҳуқуқӣ, кафолатдиҳанда ва дурнамоӣ мебошад. Маҳз ҳамин хусусиятҳо мавқеи Конститутсияро ҳамчун асоси ҳуқуқии ҳокимияти судии давлати соҳибистиқлол муайян менамоянд.

Раҳмонзода Икром - унвонҷуйи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, судяи Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон.

Бурҳониён Маъруфҷон - унвонҷуйи Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, раиси Суди ноҳияи Ҷаббор Расулови вилояти Суғд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун Қонуни асосии давлат на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки ҳуҷҷати сарнавиштсозест, ки асосҳои сохтори конститутсионӣ, ҳуқуқ, озодӣ ва вазифаҳои инсону шаҳрванд, тартиби ташкил ва таҷзияи ҳокимияти давлатиро муайян менамояд. Қабули Конститутсия дар таърихи давлатдории навини Тоҷикистон марҳалаи навро оғоз бахшида, сабаби дигаргуниҳои куллӣ дар ҳаёти сиёсии ҷомеа гардид. Маҳз бо шарофати ин санад рукнҳои давлатдорӣ, низоми ҳуқуқии мамлакат, волоияти қонун ва тартиботи ҳуқуқӣ пойдор гардида, давлати мо ба роҳи рушди устувор қадамҳои боэътимод гузошт.

Конститутсия дар назарияи ҳуқуқ ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ мафҳуми марказӣ дорад. Дар моддаи 10 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар шудааст, ки Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дошта, меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд ва қонунҳо, санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва қарорҳое, ки ба он мухолифанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд. Ин меъёр дар назария ва амалия ҳамчун пояи принсипи волоияти Конститутсия эътироф мегардад.

Аз нигоҳи ҳуқуқи конститутсионӣ, моддаи 10 ҷойгоҳи Конститутсияро дар низоми сарчашмаҳои ҳуқуқ муайян намуда, онро ба сарчашмаи асосӣ табдил медиҳад. Ба ибораи дигар, тамоми низоми ҳуқуқи миллӣ — қонунҳои конститутсионӣ, кодексҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ бояд аз Конститутсия сарчашма гиранд ва ба он мутобиқ бошанд. Ин принсип дар тамоми низоми ҳуқуқии кишвар ҳамчун меъёри асосии ҳуқуқэҷодкунӣ ва ҳуқуқтатбиқкунӣ амал мекунад.

Дар Конститутсияи Тоҷикистон, монанди конститутсияҳои дигар давлатҳои пасошӯравӣ, эътибори олии ҳуқуқӣ ва хусусияти мустақими амали меъёрҳои конститутсионӣ ба таври возеҳ сабт гардидааст. Ин хусусият ба Конститутсия имкон медиҳад, ки на танҳо ҳамчун санади эъломиявӣ, балки ҳамчун санади мустақиман амалкунанда мавқеи худро нигоҳ дорад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул шудааст. Аз рӯзи қабул то имрӯз ба он се маротиба — 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 — тавассути раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шудаанд.

Конститутсия ҳамчун Қонуни асосӣ дорои хусусиятҳои ҳуқуқии хосе мебошад, ки онро аз дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ фарқ мекунонад. Яке аз ин хусусиятҳо эътибори олии ҳуқуқӣ мебошад, ки дар моддаи 10 Конститутсия мустаҳкам гардидааст. Ин хусусият маънои онро дорад, ки ҳеҷ як санади меъёрии ҳуқуқӣ наметавонад ба Конститутсия мухолиф бошад ва дар сурати мухолифат, меъёрҳои Конститутсия амал мекунанд.

Хусусияти дигари муҳими Конститутсия амали мустақими меъёрҳои он мебошад. Ин маънои онро дорад, ки меъёрҳои Конститутсия барои танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ мустақиман амал карда метавонанд, бе он ки ба қонунҳои махсус табдил дода шаванд. Амали мустақими меъёрҳои конститутсионӣ кафолати он аст, ки ҳуқуқу озодиҳои инсон танҳо дар санади олӣ эълом нашуда, балки дар амал татбиқ карда мешаванд.

Устуворӣ яке аз хусусиятҳои муҳимтарини Конститутсия аст, ки режими қонуният, устувории тамоми низоми ҳуқуқӣ ва муайянии муносибатҳои байни шахс ва давлатро таъмин мекунад. Устувории Конститутсия аз омилҳои зиёди объективӣ ва субъективӣ вобаста аст, аз ҷумла аз ҳолати муносибатҳои муҳимтарини ҷамъиятӣ, муносибати ҷомеа ва ҳокимияти давлатӣ ба он, сатҳи фарҳанги сиёсӣ ва ҳуқуқӣ.

Конститутсияи Тоҷикистон тартиби мушаххаси тағйирро пешбинӣ мекунад, ки ин низоми мураккаби тағйирот ба устувории он мусоидат мекунад. Мувофиқи моддаи 100 Конститутсия шакли идоракунӣ, тамомияти арзӣ, моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоии давлат тағйирнопазиранд. Ин муқаррарот кафолати он аст, ки арзишҳои асосии конститутсионӣ ҳатто дар сурати ворид намудани тағйирот ба дигар қисмҳои Конститутсия бетағйир мемонанд.

Боби дуюми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мақоми ҳуқуқии инсон ва шаҳрвандро ба танзим андохта, усул ва кафолати ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои онҳоро муқаррар кардааст. Дар ин боб чандин падидаҳои ҳуқуқӣ-конститутсионӣ муттаҳид карда шудаанд, аз ҷумла падидаҳои шаҳрвандӣ, баробарҳуқуқии инсон, ҳуқуқу озодӣ ва кафолати онҳо, ки мақоми шахсро дар ҷамъият ва шаҳрвандро дар давлат муайян менамоянд.

Давлат ба воситаи меъёрҳои Конститутсия ба худ ӯҳдадорӣ гирифтааст, ки ҳуқуқу озодии инсон ва шаҳрвандро эътироф, риоя ва ҳифз намояд. Ин ӯҳдадории давлатӣ дар тамоми фаъолияти мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдор татбиқ гардида, кафолати амалии ҳуқуқу озодиҳоро таъмин менамояд.

Конститутсия ҳамаи ҳуқуқу озодиҳои асосии инсон ва шаҳрвандро мустаҳкам намудааст, ки барои ҳамаи шахсони дар Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқоматкунанда амали баробар доранд, ба истиснои баъзе ҳолатҳо барои шаҳрвандони хориҷӣ ва шахсони бешаҳрванд (моддаи 16 Конститутсия). Принсипи баробарҳуқуқӣ яке аз принсипҳои бунёдии конститутсионӣ буда, дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ бояд таъмин карда шавад.

Аз ҷумла, Конститутсия ҳуқуқ ба ҳаёт, ҳуқуқ ба ҳимояи судӣ, ҳуқуқ ба маълумот, ҳуқуқ ба ҳимояи иҷтимоӣ ва дигар ҳуқуқҳои муҳимро кафолат медиҳад. Ин ҳуқуқҳо на танҳо эъломиявӣ, балки бо механизмҳои мушаххаси ҳуқуқӣ таъмин карда шудаанд.

Дар баробари ҳуқуқу озодиҳо, Конститутсия вазифаҳои шаҳрвандро низ муқаррар мекунад. Тавозуни байни ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳо принсипи муҳими ҳуқуқи конститутсионӣ буда, он асоси муносибатҳои ҳамоҳанг дар ҷомеаро ташкил медиҳад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар мекунад, ки санадҳои ҳуқуқии байналхалқии аз ҷониби Тоҷикистон эътирофшуда қисми таркибии низоми ҳуқуқии ҷумҳурӣ мебошанд. Дар сурати ба санадҳои ҳуқуқии байналхалқии эътирофшуда мувофиқ набудани қонунҳои ҷумҳурӣ, меъёрҳои санадҳои ҳуқуқии байналхалқӣ татбиқ карда мешаванд.

Аммо бояд қайд кард, ки меъёрҳои санадҳои ҳуқуқии байналхалқӣ дар низоми мурофиаи судӣ мустақиман татбиқ намешаванд. Комитети Созмони Милали Муттаҳид оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ дар мулоҳизаҳои худ аз 25 марти соли 2015 ба Тоҷикистон қайд намудааст, ки таъсири Пакт ба юриспруденсияи судҳои кишвар метавонад аз сабаби омодагии нокифояи судяҳо ва ҳуқуқшиносон дар масъалаҳои шартномаҳои байналхалқӣ оид ба ҳуқуқи инсон манфӣ таъсир расонад. Аз ин рӯ, тавсия дода шудааст, ки чораҳои зарурӣ барои таъмини амали мустақими муқаррароти Пакт дар низоми ҳуқуқии кишвар дар асоси барномаҳои муносиби омӯзиши касбӣ барои судяҳо, адвокатҳо ва шахсони мансабдори давлатӣ андешида шаванд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои хусусиятҳое мебошад, ки онҳо барои таҳкими давлатдории муосири мо заминаи устувор гузоштаанд. Ин санад на танҳо сохтори давлатиро муайян мекунад, балки арзишҳои асосии ҷомеаро низ мустаҳкам месозад.

Таҷрибаи давлатдории Тоҷикистон нишон дод, ки фаъолияти ҳизбҳои сиёсии хусусияти динӣ дошта ва дастгирии молиявии онҳо аз хориҷ ба устувории сиёсии ҷомеа зарар расонида, қоидаҳои ҳамкории унсурҳои низоми сиёсии ҷомеаро, ки бо Конститутсия ва қонунҳои конститутсионӣ муқаррар шудаанд, вайрон мекарданд. Аз ин рӯ, тағйироти соли 2016 дар ин самт чораи зарурии ҳуқуқӣ буд.

Институти Лидери миллат, ки соли 2016 ба низоми сиёсии ҷомеа ворид карда шуд, ҳамчун институти сиёсӣ бо мақсади таҳким ва ҳифзи истиқлолияти давлатӣ, ягонагӣ ва тамомияти арзии кишвар, нигоҳдории сулҳ, субот ва устувории давлат, таҳкими низоми идоракунии давлатӣ, таъмини рушди устувори тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ, нигоҳдории арзишҳои таърихӣ ва фарҳангӣ, инчунин фароҳам овардани шароити арзандаи зиндагӣ ва рушди озоди ҳар як инсон таъсис дода шуд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун Қонуни асосӣ на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки ҳуҷҷати сарнавиштсозест, ки асосҳои давлатдории миллӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, принсипҳои волоияти қонун ва таҷзияи ҳокимиятро муайян менамояд. Таҳлили ҳуқуқии Конститутсия нишон медиҳад, ки ин санад дорои хусусиятҳои хоси ҳуқуқӣ — эътибори олии ҳуқуқӣ, амали мустақими меъёрҳо, устуворӣ ва кафолати ҳуқуқу озодиҳо — мебошад, ки онро аз дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ фарқ мекунонад.

Тағйиру иловаҳое, ки дар тӯли солҳои истиқлол ба Конститутсия ворид карда шуданд, шаҳодати он аст, ки ин санад ҳамчун механизми зиндаи танзими ҳуқуқӣ амал карда, ба тақозоҳои замон ҷавобгӯй мегардад. Дар айни замон, принсипи тағйирнопазирии арзишҳои асосии конститутсионӣ — шакли идоракунӣ, тамомияти арзӣ, моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоии давлат — кафолати он аст, ки Конститутсия ҳатто дар шароити тағйироти минбаъда арзишҳои бунёдии худро нигоҳ медорад.

Тафсири дуруст ва татбиқи ягонаи меъёрҳои Конститутсия, инчунин таъмини амали мустақими онҳо дар амалияи ҳуқуқтатбиқкунӣ вазифаи муҳимтарини ҳуқуқшиносон ва мақомоти давлатӣ мебошад. Конститутсия на танҳо санади ҳуқуқӣ, балки омили муҳими ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ва таҳкими ҷомеаи шаҳрвандӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон аст.

Давлатқадамова Омина Музафаровна – ходими илмии шуъбаи

илмҳои ҳуқуқи хусусии Институти давлат ва ҳуқуқи АМИТ